चरमाणस्तु सोऽरण्ये तृणवीरुत्समावृते। कृष्णाजिनोत्तरासङ्गं ददर्श मुनिमन्तिके
तो गवत आणि झुडपांनी भरलेल्या जंगलात फिरताना, जवळच कृष्णमृगचर्म घातलेला एक ऋषी दिसला.
स तेन हिंसितोऽरण्ये मन्यमानेन वै मृगम्। व्यथितः कर्म तत्कृत्वा शोकोपहतचेतनः
त्या जंगलात, त्याने चुकून तो ऋषी हरिण आहे असं समजून त्याला इजा केली; ते कृत्य केल्यावर त्याच्या मनाला फार दु:ख झालं आणि तो शोकाने ग्रासला गेला.
जगाम हेहयानां वै सकाशं प्रथितात्मनाम्। राज्ञां राजीवनेत्रोसौ कुमारः पृथिवीपते
कमळासारखी डोळे असलेला तो राजकुमार मग प्रसिद्ध हेहय राजांकडे, हे पृथ्वीपती, गेला.
तेषां च तद्यथावृत्तं कथयामास वै तदा। `स कुमारो महीपालो हेहयानां महीभृताम्
मग त्या राजकुमाराने, हेहय वंशातील राजांना, घडलेली सर्व घटना तशीच्या तशी सांगितली.
तं चापि हिंसितं तात मुनिं मूलफलाशिनम्। श्रुत्वा दृष्ट्वा च ते तत्र बभूवुर्दीनमानसाः
मूळं आणि फळं खाणाऱ्या त्या ऋषीला इजा झाल्याचं ऐकून आणि पाहून, ते सर्वजण खूपच उदास झाले.
कस्यायमिति ते सर्वे मार्गमाणास्ततस्ततः। जग्मुश्चारिष्टनाम्नोऽथ तार्क्ष्यस्याश्रममञ्जसा
'हा कोण?' असं शोधत ते सर्वजण इकडे तिकडे फिरले आणि मग सरळ अरिष्ट नावाच्या तार्क्ष्य ऋषींच्या आश्रमाकडे गेले.
तेऽभिवाद्य महात्मानं तं मुनिं संशितव्रतम्। तस्थुः सर्वे स तु मुनिस्तेषां पूजामथाहरत्
ते सर्वजण त्या महान आत्म्याच्या, व्रतस्थ ऋषीच्या पाया पडले आणि समोर उभे राहिले; त्या ऋषीने त्यांना योग्य सन्मान दिला.
ते तमूचुर्महात्मानं न वयं सक्रियां मुने। त्वत्तोऽर्हाः कर्मदोषेण ब्राह्मणो हिंसितो हि नः
ते त्या महान आत्म्याच्या ऋषीला म्हणाले, 'मुनिवर, आम्ही तुमच्या पूजा-अर्चना करण्यास योग्य नाही, कारण आमच्या कर्मामुळे एक ब्राह्मण आमच्याकडून दुखावला गेला आहे.'
तानब्रवीत्स विप्रर्षिः कथं वो ब्राह्मणो हतः। क्व चासौ ब्रूत सहिताः पश्यध्वं मे रतपोबलम्
त्या ब्राह्मणश्रेष्ठ ऋषीने त्यांना विचारलं, 'तुमच्याकडून ब्राह्मण कसा मारला गेला? तो कुठे आहे? सर्वांनी मिळून सांगा आणि माझ्या तपशक्तीचं पाहा.'
ते तु तत्सर्वमखिलमाख्यायास्मै यथातथम्। नापश्यंस्तमृषिं तत्र गतासुं ते समागताः
मग त्यांनी घडलेली सर्व घटना तंतोतंत सांगितली; पण जेव्हा ते सर्वजण तिथे गेले, तेव्हा तो ऋषी तिथे दिसला नाही, कारण त्याचा प्राण निघून गेला होता.
अन्वेषमाणाः सव्रीडाः सुप्तवद्गतमानसाः। तानब्रवीत्तत्रमुनिस्तार्क्ष्यः परपुरंजयः
शोधता शोधता, लाजलेले आणि जणू काही झोपेत असावं अशा अवस्थेत असताना, त्या ठिकाणी तार्क्ष्य ऋषी, शत्रूंचा पराभव करणारे, त्यांना म्हणाले.
स्यादयं ब्राह्मणः सोऽथयुष्माभिर्यो विनाशितः। पुत्रो ह्ययं मम नृपास्तपोबलसमन्वितः
'राजांनो, हा ब्राह्मण ज्याला तुम्ही मारलं, तो खरंच माझा मुलगा असू शकतो, कारण तो तपशक्तीने युक्त होता.'
ते च दृष्ट्वैव तमृषिं विस्मयं परमं गताः। महदाश्चर्यमिति वै ते ब्रुवाणा महीपते
त्या ऋषीला पाहताच ते सर्वजण अत्यंत आश्चर्यचकित झाले आणि म्हणाले, 'हे खूप मोठं आश्चर्य आहे, राजन.'
मृतो ह्ययमितो दृष्टः कथं जीवितमाप्तवान्। किमेतत्तपसो वीर्यं येनायं जीवितः पुनः। श्रोतुमिच्छामहे विप्र यदि श्रोतव्यमित्युत
हा तर इथे मृत झाला होता, मग पुन्हा कसा जिवंत झाला? हे तपस्येचं सामर्थ्य आहे का, ज्यामुळे तो पुन्हा जिवंत झाला? हे ऐकायला आम्हाला आवडेल, ब्राह्मण, जर ते सांगण्यासारखं असेल तर.
स तानुवाच नास्माकं मृत्युः प्रभवते नृपाः। कारणं च प्रवक्ष्यामि हेतुयोगं समासतः। `मृत्युः प्रभवते येन नास्माकं नृपसत्तमाः
त्यांनी उत्तर दिलं, 'राजांनो, आमच्यावर मृत्यूचं वर्चस्व नाही. मी तुम्हाला कारण आणि त्याचा संबंध थोडक्यात सांगतो—मृत्यू आमच्यावर का चालत नाही, हे ऐका, श्रेष्ठ राजांनो.'
शुद्धाचारादनलसाः साध्योपासनतत्पराः। शुद्धान्नाः शुद्धसदना ब्रह्मचर्यव्रतान्विताः
शुद्ध आचार, आळस नसणे, साध्यांची भक्तीभावाने उपासना, शुद्ध अन्न, शुद्ध निवासस्थान आणि ब्रह्मचर्याचं पालन—या सर्वांमुळेच.
सत्यमेवाभिजानीमो नानृते कुर्महे मनः। स्वधर्ममनुतिष्ठामस्तस्मान्मृत्युभयं न नः
आम्ही नेहमी सत्यच ओळखतो; असत्याकडे मन वळू देत नाही. आम्ही आपला धर्म पाळतो, म्हणूनच आम्हाला मृत्यूची भीती नाही.
यद्ब्राह्मणानां कुशलं तदेषां कथयामहे। तेषां हि चरितं ब्रूमस्तस्मान्मृत्युभयं न नः
ब्राह्मणांसाठी जे काही हितकारक आहे, तेच आम्ही सांगतो. त्यांचे आचार-विचार आम्ही सांगतो, म्हणूनच आम्हाला मृत्यूची भीती नाही.
अतिथीनन्नपानेन भृत्यानत्यशनेन च। संभोज्य शेषमश्नीमस्तस्मान्मृत्युभयं न नः
आम्ही पाहुण्यांना अन्न-पाणी देऊन सन्मान करतो, नोकरांना योग्य वेळी जेवायला घालतो आणि उरलेलं अन्न स्वतः खातो; म्हणूनच आम्हाला मृत्यूची भीती नाही.
क्षान्ता दान्ताः क्षमाशीलास्तीर्थदानपरायणाः। पुण्यदेशनिवासाच्च तस्मान्मृत्युभयं न नः। तेजस्विदेशवासाच्च तस्मान्मृत्युभयं न नः
आम्ही संयमी, क्षमाशील, क्षमावंत, तीर्थस्थळी दान देणारे आणि पुण्यभूमीत राहणारे आहोत; म्हणूनच आम्हाला मृत्यूची भीती नाही. तसेच तेजस्वी प्रदेशात राहतो म्हणूनही आम्हाला मृत्यूची भीती नाही.
एतद्वै लेशमात्रं वः समाख्यातं विमत्सराः। गच्छध्वं सहिताः सर्वे न पापाद्भयमस्ति वः
हे मी तुम्हाला द्वेष न ठेवता थोडक्यात सांगितलं. आता तुम्ही सर्वजण एकत्र जा; पापाची भीती तुम्हाला नाही.
एवमस्त्विति ते सर्वे प्रतिपूज्य महामुनिम्। स्वदेशमगमन्हृष्टा राजानो भरतर्षभ
ते सर्वजण 'तसं होवो' असं म्हणत, त्या महर्षीला नमस्कार करून आनंदाने आपल्या आपल्या देशात परतले, हे भरतश्रेष्ठ.
भूय एव तु माहात्म्यं ब्राह्मणआनां निबोध मे। वैन्यो नामेह राजर्षिरश्वमेधाय दीक्षितः
आता पुन्हा ब्राह्मणांची महती माझ्याकडून ऐका. इथे वेण्य नावाचा एक राजर्षी होता, जो अश्वमेध यज्ञासाठी दीक्षित झाला होता.
तमत्रिर्गन्तुमारेबे वित्तार्थमिति नः श्रुतम्। भूयोऽर्थं नानुरुध्यत्स धर्मव्यक्तिनिदर्शनात्
आम्हाला असं ऐकायला मिळालं की अत्री धनासाठी त्याच्याकडे जायला निघाला. पण धर्माचं प्रकट रूप पाहून त्याने आपली मागणी पुढे रेटली नाही.
स विचिन्त्य महातेजा वनमेवान्वरोचयत्। धर्मपत्नीं समाहूय पुत्रांश्चेदमुवाच ह
म्हणून तो तेजस्वी पुरुष विचार करून, वनात जाण्याचं ठरवलं आणि आपल्या धर्मपत्नीला व मुलांना बोलावून त्यांना असं सांगितलं.
प्राप्स्यामः फलमत्यन्तं बहुलं निरुपद्रवम्। अरण्यगमनं क्षिप्रं रोचतां वो गुणाधिकम्
आपण भरपूर आणि अखंड फळ मिळवू. वनात लगेच जाणं, जे गुणांनी परिपूर्ण आहे, ते तुम्हा सर्वांना आवडावं.
तं भार्या प्रत्युवाचाथ धनमेवानुरुन्धती। वैन्यं गत्वा महात्मानमर्थयस्व धनं बहुः
तेव्हा त्याची पत्नी धनाची इच्छा धरून म्हणाली, 'तू वेण्य या महात्म्याकडे जाऊन त्याच्याकडून भरपूर धन माग.'
स ते दास्यति राजर्षिर्यजमानोऽर्थिने धनम्। तत आदाय विप्रर्षे प्रतिगृह्य धनं बहु
तो राजर्षी, यज्ञ करणारा, मागणाऱ्याला नक्कीच धन देईल. मग, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, भरपूर धन मिळवून,
भृत्यान्सुतान्संविभज्य ततो व्रज यथेप्सितम्। एष वै परमो धर्मो धर्मविद्भिरुदाहृतः
ते धन नोकरांना आणि मुलांना वाटून, मग हवे तिथे जा. हेच खरे धर्मज्ञांनी सांगितलेलं श्रेष्ठ कर्तव्य आहे.
कथितो मे महाभागे गौतमेन महात्मना। वैन्यो धर्मार्थसंयुक्तः सत्यव्रतसमन्वितः
हे महाभागे, हे मला महात्मा गौतम यांनी सांगितलं होतं—वेण्य हा धर्म आणि संपत्तीने युक्त, सत्यव्रती होता.