कृतान्तविधिसंयुक्तः स जन्तुर्लक्षणैः शुभैः। अशुभैर्वा निरादानो लक्ष्यते ज्ञानदृष्टिभिः
मृत्यूच्या नियमानुसार, तो जीव शुभ किंवा अशुभ चिन्हांनी युक्त असतो; ज्ञानी लोक त्याला ओळखतात आणि तशीच त्याची प्राप्ती होते.
एषा तावदबुद्धीनां गतिरुक्ता युधिष्ठिर। अतः परं ज्ञानवतां निबोध गतिमुत्तमाम्
हे युधिष्ठिरा, अज्ञ लोकांसाठी ही वाट सांगितली आहे; आता ज्ञानी लोकांसाठीची श्रेष्ठ वाट ऐक.
मनुष्यास्तप्ततपसः सर्वागमपरायणाः। स्थिरव्रताः सत्यपरा गुरुशुश्रूषणे रताः
जे मनुष्य कठोर तप करतात, सर्व शास्त्रांचे पालन करतात, व्रतामध्ये स्थिर राहतात, सत्याचे पालन करतात आणि गुरूंची सेवा करण्यात आनंद मानतात,
सुशीलाः शुक्लजातीयाः क्षान्ता दान्ताः सुतेजसः। शुचियोन्यन्तरगताः प्रायशः शुभलक्षणाः
जे चांगल्या स्वभावाचे, शुद्ध वंशात जन्मलेले, संयमी, क्षमाशील, तेजस्वी, शुद्ध गर्भात जन्मलेले आणि शुभ चिन्हांनी युक्त असतात,
जितेनद्रियत्वाद्वशिनः सत्कृत्यान्मन्दरागिणः। अल्पाबाधपरित्रासा भवन्ति निरुपद्रवाः
जे आसक्तीवर विजय मिळवून इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवतात, इतरांचा सन्मान करतात, कामना कमी असतात, कमी त्रास आणि भीती असते, आणि शांतपणे जगतात,
च्यवन्तं जायमानं च गर्भस्यं चैव सर्वशः। स्वमात्मानं परं चैव बुध्यन्ते ज्ञानचक्षुषः
ज्यांना ज्ञानदृष्टी आहे, ते जन्म, मृत्यू आणि गर्भातील स्थिती सर्व प्रकारे ओळखतात, स्वतःच्याही आणि इतरांच्याही आत्म्याला समजतात.
ऋषयस्ते महात्मानः प्रत्यक्षागमबुद्धयः। कर्मभूमिमिमां प्राप्य पुनर्यान्ति सुरालयम्। `कृत्वा शुभानि कर्माणि ज्ञानेन भरतर्षभ
ते ऋषी, जे महान आत्म्यांचे आणि प्रत्यक्ष अनुभव व शास्त्रावर आधारित ज्ञान असलेले आहेत, या कर्मभूमीवर येऊन, शुभ कर्मे करून, पुन्हा देवांच्या लोकात जातात, हे भरतश्रेष्ठ.
किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मभिः। प्राप्नुवन्ति नरा राजन्मा तेऽस्त्वन्याविचारणा
काहींना थोडं भाग्याने, काहींना प्रयत्नाने, तर काहींना स्वतःच्या कर्माने फळ मिळतं; राजन, प्रत्येकाला तसं मिळतं—यात दुसरं काही विचारू नकोस.
इमामत्रोपमां चापि निबोध वदतांवर। मनुष्यलोके यच्छ्रेयः परंमन्ये युधिष्ठिर
आता, वदनात श्रेष्ठ असलेल्या, ही उपमा ऐक. मानवजगतात जे श्रेष्ठ मानलं जातं, काही लोक त्यालाच परम कल्याण मानतात, हे युधिष्ठिरा.
इहैवैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह। इह चामुत्र चैकस् नामुत्रैकस्य नो इह
काहींसाठी फक्त या जन्मातच, पुढच्या जन्मात नाही; काहींसाठी फक्त पुढच्या जन्मात, या जन्मात नाही; काहींसाठी दोन्ही जन्मात; आणि काहींसाठी दोन्हीही नाहीत.
धनानि येषां विपुलानि सन्ति नित्यंरमन्ते सुविभूषिताङ्गाः। तेषामयं शत्रुवरघ्नलोको नासौ सदा ग्राम्यसुखे रतानाम्
ज्यांच्याकडे भरपूर संपत्ती आहे, जे नेहमी आनंदात असतात, सुंदर अलंकारांनी सजलेले असतात—त्यांच्यासाठी हा जगच शत्रूंचा नाश करणारा आहे; पण जे नेहमी इंद्रियसुखात रमतात, त्यांच्यासाठी नाही.
ये योगयुक्तास्तपसि प्रसक्ताः स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहान्। जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्टा स्तेषामसौ नायमरिघ्नलोकः
जे योगात एकरूप झाले आहेत, तपश्चर्येला वाहिलेले आहेत, स्वाध्याय करतात आणि शरीर झिजवतात, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला आहे आणि सर्व प्राण्यांच्या हितात स्थिर आहेत—त्यांच्यासाठी तो दुसरा लोक आहे, हा नाही.
ये धर्ममेव प्रथमं चरन्ति धर्मेण लब्ध्वा च धनानि काले। दारानवाप्य क्रतुभिर्यजन्ते तेषामयं चैव परश्च लोकः
जे प्रथम धर्माचं पालन करतात, धर्माने योग्य वेळी धन मिळवतात, पत्नी मिळवतात आणि यज्ञ करतात—त्यांच्यासाठी हा आणि पुढचा दोन्ही लोक आहेत.
ये नैव विद्यां न तपो न दानं न चापि मूढाः प्रजने यतन्ते। न चापिगच्छन्ति शुभान्यभाग्या- स्तेषामयं चैव परश्च नास्ति
जे ना विद्या शिकतात, ना तप करतात, ना दान देतात, ना लोकांत प्रयत्न करतात, ना भाग्याने शुभ गोष्टी मिळवतात—त्यांच्यासाठी हा आणि पुढचा दोन्ही लोक नाहीत.
सर्वे भवन्तस्त्वतिवीर्यसत्वा दिव्यौजसः संहननोपपन्नाः। लोकादमुष्मादवनिं प्रपन्नाः स्वधीतविद्याः सुरकार्यहेतोः
तुमच्यां सर्वांच्यात अपूर्व बळ आणि धैर्य आहे, दिव्य तेज आणि मजबूत शरीर लाभले आहे. तुम्ही सर्वजण इतर लोकांतून या पृथ्वीवर आलेले आहात, विद्या आणि शास्त्र शिकलेले, देवांचं कार्य करण्यासाठी.
कृत्वैव कर्माणइ महान्ति शूरा- स्तपोदमाचारविहारशीलाः। देवानृषीन्प्रेतगतांसच् सर्वा- न्संतर्पयित्वा विधिना परेण
तुम्ही शूरवीर मोठी कृत्यं करून, तप, दान आणि चांगल्या वागणुकीनं, देव, ऋषी आणि गेलेले पूर्वज यांना योग्य रीतीनं तृप्त केलं आहे.
स्वर्गं परं पुण्यकृतां निवासं क्रमेण संप्राप्स्यथ कर्मभिः स्वैः। माभूद्विशङ्का तव कौरवेन्द्र दृष्ट्वाऽऽत्मनः क्लेशमिमं सुखार्थम्
तुमच्या स्वतःच्या कर्मानं तुम्ही योग्य वेळी पुण्यवानांचं श्रेष्ठ स्थान, म्हणजेच स्वर्ग, मिळवाल. हे कुरुराज, सुखासाठी सध्या जे कष्ट सहन करत आहात ते पाहून तुझ्या मनात शंका ठेवू नकोस.
मार्कण्डेयं महात्मानमूचुः पाण्डुसुतास्तदा। माहात्म्यं द्विजमुख्यानां श्रोतुमिच्छाम कथ्यताम्
त्या वेळी पांडुपुत्रांनी मोठ्या आत्म्याच्या मार्कंडेय ऋषींना विचारलं, 'आम्हाला श्रेष्ठ ब्राह्मणांचं माहात्म्य ऐकायचं आहे, कृपया आम्हाला सांगा.'
एवमुक्तः स भगवान्मार्कण्डेयो महातपाः। उवाच सुमहातेजाः सर्वशास्त्रविशारदः
असं विचारल्यावर, मोठ्या तपश्चर्येचे, तेजस्वी आणि सर्व शास्त्रांत पारंगत असलेले भगवंत मार्कंडेय बोलू लागले.
हेहयानां कुलकरो राजा परपुरंजयः। कुमारो रूपसंपननो मृगयां व्यचरद्बली
हेहय वंशाचा संस्थापक राजा, शत्रूंच्या नगरी जिंकणारा, रूपवान आणि बलवान असा राजकुमार, एकदा शिकार करत जंगलात फिरत होता.
चरमाणस्तु सोऽरण्ये तृणवीरुत्समावृते। कृष्णाजिनोत्तरासङ्गं ददर्श मुनिमन्तिके
तो गवत आणि झुडपांनी भरलेल्या जंगलात फिरताना, जवळच कृष्णमृगचर्म घातलेला एक ऋषी दिसला.
स तेन हिंसितोऽरण्ये मन्यमानेन वै मृगम्। व्यथितः कर्म तत्कृत्वा शोकोपहतचेतनः
त्या जंगलात, त्याने चुकून तो ऋषी हरिण आहे असं समजून त्याला इजा केली; ते कृत्य केल्यावर त्याच्या मनाला फार दु:ख झालं आणि तो शोकाने ग्रासला गेला.
जगाम हेहयानां वै सकाशं प्रथितात्मनाम्। राज्ञां राजीवनेत्रोसौ कुमारः पृथिवीपते
कमळासारखी डोळे असलेला तो राजकुमार मग प्रसिद्ध हेहय राजांकडे, हे पृथ्वीपती, गेला.
तेषां च तद्यथावृत्तं कथयामास वै तदा। `स कुमारो महीपालो हेहयानां महीभृताम्
मग त्या राजकुमाराने, हेहय वंशातील राजांना, घडलेली सर्व घटना तशीच्या तशी सांगितली.
तं चापि हिंसितं तात मुनिं मूलफलाशिनम्। श्रुत्वा दृष्ट्वा च ते तत्र बभूवुर्दीनमानसाः
मूळं आणि फळं खाणाऱ्या त्या ऋषीला इजा झाल्याचं ऐकून आणि पाहून, ते सर्वजण खूपच उदास झाले.
कस्यायमिति ते सर्वे मार्गमाणास्ततस्ततः। जग्मुश्चारिष्टनाम्नोऽथ तार्क्ष्यस्याश्रममञ्जसा
'हा कोण?' असं शोधत ते सर्वजण इकडे तिकडे फिरले आणि मग सरळ अरिष्ट नावाच्या तार्क्ष्य ऋषींच्या आश्रमाकडे गेले.
तेऽभिवाद्य महात्मानं तं मुनिं संशितव्रतम्। तस्थुः सर्वे स तु मुनिस्तेषां पूजामथाहरत्
ते सर्वजण त्या महान आत्म्याच्या, व्रतस्थ ऋषीच्या पाया पडले आणि समोर उभे राहिले; त्या ऋषीने त्यांना योग्य सन्मान दिला.
ते तमूचुर्महात्मानं न वयं सक्रियां मुने। त्वत्तोऽर्हाः कर्मदोषेण ब्राह्मणो हिंसितो हि नः
ते त्या महान आत्म्याच्या ऋषीला म्हणाले, 'मुनिवर, आम्ही तुमच्या पूजा-अर्चना करण्यास योग्य नाही, कारण आमच्या कर्मामुळे एक ब्राह्मण आमच्याकडून दुखावला गेला आहे.'
तानब्रवीत्स विप्रर्षिः कथं वो ब्राह्मणो हतः। क्व चासौ ब्रूत सहिताः पश्यध्वं मे रतपोबलम्
त्या ब्राह्मणश्रेष्ठ ऋषीने त्यांना विचारलं, 'तुमच्याकडून ब्राह्मण कसा मारला गेला? तो कुठे आहे? सर्वांनी मिळून सांगा आणि माझ्या तपशक्तीचं पाहा.'
ते तु तत्सर्वमखिलमाख्यायास्मै यथातथम्। नापश्यंस्तमृषिं तत्र गतासुं ते समागताः
मग त्यांनी घडलेली सर्व घटना तंतोतंत सांगितली; पण जेव्हा ते सर्वजण तिथे गेले, तेव्हा तो ऋषी तिथे दिसला नाही, कारण त्याचा प्राण निघून गेला होता.