कामक्रोधाभिभूतास्ते मायाव्याजोपजीविनः। लोभमोहाभिभूताश्च त्यक्ता देवैस्ततो नराः
ते काम आणि क्रोधाने ग्रासले गेले, माया आणि फसवणुकीने जगू लागले, लोभ आणि मोहाने पछाडले गेले, आणि मग देवांनी त्यांना सोडून दिले.
अशुभैः कर्मभिः पापास्तिर्यङ्गिरयगामिनः। संसारेषु विचित्रेषु पच्यमानाः पुनः पुनः
वाईट कर्मांमुळे ते पापी पशुयोनी आणि नरकात गेले, आणि या विचित्र संसारात पुन्हा पुन्हा यातना भोगू लागले.
मोघेष्टा मोघसंकल्पा मोघज्ञाना विचेतसः। `काङ्क्षिणः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नसेतवः
त्यांची यज्ञे, संकल्प आणि ज्ञान निष्फळ झाले, त्यांचे मन गोंधळले, ते सर्व भोगांची इच्छा बाळगणारे, श्रद्धाहीन आणि संयमहीन झाले.
सर्वाभिशङ्खिनश्चैव संवृत्ताः क्लेदायिनः। अशुभैः कर्मभिश्चापि प्रायशः परिचिह्निताः
ते सर्व गोष्टींवर शंका घेणारे, इतरांना त्रास देणारे, आणि वाईट कर्मांनी ओळखले जाणारे झाले.
दौष्कुल्या व्याधिबहुला दुरात्मानोऽभितापिनः। भवन्त्यल्पायुषः पापा रौद्रकर्मफलोदयाः। नाथन्तः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नचेतसः
त्यांची वंश परंपरा वाईट झाली, अनेक आजारांनी ग्रासले गेले, दुष्ट, दुःखी, अल्पायुषी, पापी, क्रूर कर्मांचे फळ भोगणारे, श्रद्धा नसलेले आणि चंचल मनाचे झाले.
जन्तोः प्रेतस्य कौन्तेय गतिः स्वैरिह कर्मभिः। प्राज्ञस्य हीनबुद्धेश्च कर्मकोशः क्व तिष्ठति
हे कौन्तेय, माणसाच्या मृत्यूनंतर त्याची गती त्याच्या स्वतःच्या कर्मावर ठरते; पण ज्ञानी आणि मूढ यांच्या कर्मांचा साठा कुठे राहतो?
क्वस्थस्तत्समुपाश्नाति सुकृतं यदि वेतरत्। इति ते दर्शनं यच्च तत्राप्यनुनयं शृणु
तो चांगले किंवा वाईट जे काही करतो, ते कुठे अनुभवतोस, असा तुझा प्रश्न आहे. आता या विषयाचं स्पष्टीकरण मी सांगतो, ते लक्ष देऊन ऐक.
अयमादिशरीरेण देवसृष्टेन मानवः। शुभानामशुभानां च कुरुते संचयं महत्
हा मानव, देवांनी निर्माण केलेल्या या मूळ शरीराने, चांगल्या आणि वाईट अशा दोन्ही प्रकारच्या कर्मांचा मोठा साठा जमा करतो.
आयुषोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्रायं कलेबरम्। संभवत्येव युगपद्योनौ नास्त्यन्तराऽभवः
आयुष्याच्या शेवटी हे जीर्ण शरीर सोडून दिलं जातं; आणि लगेचच दुसऱ्या जन्माची सुरुवात होते, यात काहीही अंतर राहत नाही.
तत्रास्य स्वकृतं कर्म च्छायेवानुगतं सदा। फलत्यथ सुखार्हो वा दुःखार्होवाऽथ जायते
तेथे त्याच्या स्वतःच्या कर्मं नेहमी सावलीसारखी त्याच्या मागे असतात; मग तो सुखाला किंवा दुःखाला पात्र होतो आणि तसा जन्म घेतो.
कृतान्तविधिसंयुक्तः स जन्तुर्लक्षणैः शुभैः। अशुभैर्वा निरादानो लक्ष्यते ज्ञानदृष्टिभिः
मृत्यूच्या नियमानुसार, तो जीव शुभ किंवा अशुभ चिन्हांनी युक्त असतो; ज्ञानी लोक त्याला ओळखतात आणि तशीच त्याची प्राप्ती होते.
एषा तावदबुद्धीनां गतिरुक्ता युधिष्ठिर। अतः परं ज्ञानवतां निबोध गतिमुत्तमाम्
हे युधिष्ठिरा, अज्ञ लोकांसाठी ही वाट सांगितली आहे; आता ज्ञानी लोकांसाठीची श्रेष्ठ वाट ऐक.
मनुष्यास्तप्ततपसः सर्वागमपरायणाः। स्थिरव्रताः सत्यपरा गुरुशुश्रूषणे रताः
जे मनुष्य कठोर तप करतात, सर्व शास्त्रांचे पालन करतात, व्रतामध्ये स्थिर राहतात, सत्याचे पालन करतात आणि गुरूंची सेवा करण्यात आनंद मानतात,
सुशीलाः शुक्लजातीयाः क्षान्ता दान्ताः सुतेजसः। शुचियोन्यन्तरगताः प्रायशः शुभलक्षणाः
जे चांगल्या स्वभावाचे, शुद्ध वंशात जन्मलेले, संयमी, क्षमाशील, तेजस्वी, शुद्ध गर्भात जन्मलेले आणि शुभ चिन्हांनी युक्त असतात,
जितेनद्रियत्वाद्वशिनः सत्कृत्यान्मन्दरागिणः। अल्पाबाधपरित्रासा भवन्ति निरुपद्रवाः
जे आसक्तीवर विजय मिळवून इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवतात, इतरांचा सन्मान करतात, कामना कमी असतात, कमी त्रास आणि भीती असते, आणि शांतपणे जगतात,
च्यवन्तं जायमानं च गर्भस्यं चैव सर्वशः। स्वमात्मानं परं चैव बुध्यन्ते ज्ञानचक्षुषः
ज्यांना ज्ञानदृष्टी आहे, ते जन्म, मृत्यू आणि गर्भातील स्थिती सर्व प्रकारे ओळखतात, स्वतःच्याही आणि इतरांच्याही आत्म्याला समजतात.
ऋषयस्ते महात्मानः प्रत्यक्षागमबुद्धयः। कर्मभूमिमिमां प्राप्य पुनर्यान्ति सुरालयम्। `कृत्वा शुभानि कर्माणि ज्ञानेन भरतर्षभ
ते ऋषी, जे महान आत्म्यांचे आणि प्रत्यक्ष अनुभव व शास्त्रावर आधारित ज्ञान असलेले आहेत, या कर्मभूमीवर येऊन, शुभ कर्मे करून, पुन्हा देवांच्या लोकात जातात, हे भरतश्रेष्ठ.
किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मभिः। प्राप्नुवन्ति नरा राजन्मा तेऽस्त्वन्याविचारणा
काहींना थोडं भाग्याने, काहींना प्रयत्नाने, तर काहींना स्वतःच्या कर्माने फळ मिळतं; राजन, प्रत्येकाला तसं मिळतं—यात दुसरं काही विचारू नकोस.
इमामत्रोपमां चापि निबोध वदतांवर। मनुष्यलोके यच्छ्रेयः परंमन्ये युधिष्ठिर
आता, वदनात श्रेष्ठ असलेल्या, ही उपमा ऐक. मानवजगतात जे श्रेष्ठ मानलं जातं, काही लोक त्यालाच परम कल्याण मानतात, हे युधिष्ठिरा.
इहैवैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह। इह चामुत्र चैकस् नामुत्रैकस्य नो इह
काहींसाठी फक्त या जन्मातच, पुढच्या जन्मात नाही; काहींसाठी फक्त पुढच्या जन्मात, या जन्मात नाही; काहींसाठी दोन्ही जन्मात; आणि काहींसाठी दोन्हीही नाहीत.
धनानि येषां विपुलानि सन्ति नित्यंरमन्ते सुविभूषिताङ्गाः। तेषामयं शत्रुवरघ्नलोको नासौ सदा ग्राम्यसुखे रतानाम्
ज्यांच्याकडे भरपूर संपत्ती आहे, जे नेहमी आनंदात असतात, सुंदर अलंकारांनी सजलेले असतात—त्यांच्यासाठी हा जगच शत्रूंचा नाश करणारा आहे; पण जे नेहमी इंद्रियसुखात रमतात, त्यांच्यासाठी नाही.
ये योगयुक्तास्तपसि प्रसक्ताः स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहान्। जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्टा स्तेषामसौ नायमरिघ्नलोकः
जे योगात एकरूप झाले आहेत, तपश्चर्येला वाहिलेले आहेत, स्वाध्याय करतात आणि शरीर झिजवतात, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला आहे आणि सर्व प्राण्यांच्या हितात स्थिर आहेत—त्यांच्यासाठी तो दुसरा लोक आहे, हा नाही.
ये धर्ममेव प्रथमं चरन्ति धर्मेण लब्ध्वा च धनानि काले। दारानवाप्य क्रतुभिर्यजन्ते तेषामयं चैव परश्च लोकः
जे प्रथम धर्माचं पालन करतात, धर्माने योग्य वेळी धन मिळवतात, पत्नी मिळवतात आणि यज्ञ करतात—त्यांच्यासाठी हा आणि पुढचा दोन्ही लोक आहेत.
ये नैव विद्यां न तपो न दानं न चापि मूढाः प्रजने यतन्ते। न चापिगच्छन्ति शुभान्यभाग्या- स्तेषामयं चैव परश्च नास्ति
जे ना विद्या शिकतात, ना तप करतात, ना दान देतात, ना लोकांत प्रयत्न करतात, ना भाग्याने शुभ गोष्टी मिळवतात—त्यांच्यासाठी हा आणि पुढचा दोन्ही लोक नाहीत.
सर्वे भवन्तस्त्वतिवीर्यसत्वा दिव्यौजसः संहननोपपन्नाः। लोकादमुष्मादवनिं प्रपन्नाः स्वधीतविद्याः सुरकार्यहेतोः
तुमच्यां सर्वांच्यात अपूर्व बळ आणि धैर्य आहे, दिव्य तेज आणि मजबूत शरीर लाभले आहे. तुम्ही सर्वजण इतर लोकांतून या पृथ्वीवर आलेले आहात, विद्या आणि शास्त्र शिकलेले, देवांचं कार्य करण्यासाठी.
कृत्वैव कर्माणइ महान्ति शूरा- स्तपोदमाचारविहारशीलाः। देवानृषीन्प्रेतगतांसच् सर्वा- न्संतर्पयित्वा विधिना परेण
तुम्ही शूरवीर मोठी कृत्यं करून, तप, दान आणि चांगल्या वागणुकीनं, देव, ऋषी आणि गेलेले पूर्वज यांना योग्य रीतीनं तृप्त केलं आहे.
स्वर्गं परं पुण्यकृतां निवासं क्रमेण संप्राप्स्यथ कर्मभिः स्वैः। माभूद्विशङ्का तव कौरवेन्द्र दृष्ट्वाऽऽत्मनः क्लेशमिमं सुखार्थम्
तुमच्या स्वतःच्या कर्मानं तुम्ही योग्य वेळी पुण्यवानांचं श्रेष्ठ स्थान, म्हणजेच स्वर्ग, मिळवाल. हे कुरुराज, सुखासाठी सध्या जे कष्ट सहन करत आहात ते पाहून तुझ्या मनात शंका ठेवू नकोस.
मार्कण्डेयं महात्मानमूचुः पाण्डुसुतास्तदा। माहात्म्यं द्विजमुख्यानां श्रोतुमिच्छाम कथ्यताम्
त्या वेळी पांडुपुत्रांनी मोठ्या आत्म्याच्या मार्कंडेय ऋषींना विचारलं, 'आम्हाला श्रेष्ठ ब्राह्मणांचं माहात्म्य ऐकायचं आहे, कृपया आम्हाला सांगा.'
एवमुक्तः स भगवान्मार्कण्डेयो महातपाः। उवाच सुमहातेजाः सर्वशास्त्रविशारदः
असं विचारल्यावर, मोठ्या तपश्चर्येचे, तेजस्वी आणि सर्व शास्त्रांत पारंगत असलेले भगवंत मार्कंडेय बोलू लागले.
हेहयानां कुलकरो राजा परपुरंजयः। कुमारो रूपसंपननो मृगयां व्यचरद्बली
हेहय वंशाचा संस्थापक राजा, शत्रूंच्या नगरी जिंकणारा, रूपवान आणि बलवान असा राजकुमार, एकदा शिकार करत जंगलात फिरत होता.