देही च देहं संत्यज्य मृग्यमाणः शुभाशुभैः। कथं संयुज्यतेप्रेत्य इह वा द्विजसत्तम
हे द्विजश्रेष्ठ, जेव्हा जीव आपला देह सोडतो आणि त्याच्या चांगल्या-वाईट कर्मांनी पाठलाग केला जातो, तेव्हा मृत्यूनंतर किंवा इथेच, तो त्या कर्मांशी कसा एकरूप होतो?
ऐहलौकिकमेवैतदुताहो पारलौकिकम्। क्व वा कर्माणि तिष्ठन्ति जन्तोः प्रेतस्य भार्गव
हे भृगुपुत्रा, हे फळ फक्त या जगात मिळते का, की ते परलोकातही मिळते? मृत्यूनंतर जिवाचे कर्म नेमके कुठे राहते?
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो यथावद्वदतांवर। विदितं वेदितव्यं ते स्थित्यर्थं त्वं तु पृच्छसि
हे उत्तम वक्त्या, तू विचारलेला हा प्रश्न अगदी योग्य आहे. तुला जे जाणून घ्यायचे आहे ते तुला माहीत आहेच, पण अधिक समजून घेण्यासाठी तू विचारतोस.
अत्र ते कथयिष्यामि तदिहैकमनाः शृणु। यथेहामुत्र च नर सुखदुःखमुपाश्नुते
मी तुला याचे स्पष्टीकरण देतो, मन एकाग्र करून ऐक. माणूस या जगात आणि पुढच्या जन्मात कसा सुख-दुःख अनुभवतो ते सांगतो.
निर्मलानि शरीराणि विशुद्धानि शरीरिणाम्। ससर्ज धऱ्मतन्त्राणि पूर्वोत्पन्नः प्रजापतिः
सृष्टीच्या आरंभी प्रजापतीने सर्व जीवांना पवित्र, निर्मळ आणि धर्माच्या अधीन असलेली शरीरे निर्माण केली.
अमोघफलसंकल्पाः सुव्रताः सत्यवादिनः। ब्रह्मभूता नराः पुण्याः पुराणाः कुरुसत्तम
हे कुरुश्रेष्ठ, त्या प्राचीन पुण्यवान माणसांचे संकल्प निष्फळ होत नसत, ते सत्यवचनी, उत्तम व्रतस्थ आणि ब्रह्मस्वरूप होते.
सर्वे देवैः समायान्ति स्वच्छन्देन नभस्तलम्। ततश्च पुनरायान्ति सर्वे स्वच्छन्दचारिणः
ते सर्वजण आपल्या इच्छेने देवांबरोबर आकाशात जाऊ शकत आणि पुन्हा हवे तसे परत येऊ शकत.
स्वच्चन्दमरणाश्चासन्नराः स्वच्छन्दजीविनः। अल्पबाधा निरातङ्काः सिद्धार्था निरुपद्रवाः
ते माणसे आपल्या इच्छेने जगत आणि मरत, त्यांचे जीवन स्वतंत्र होते, त्यांना फारशी वेदना किंवा त्रास नव्हता, ते सिद्ध आणि निश्चिंत होते.
द्रष्टारोदेवसङ्घानामृषीणां च महात्मनाम्। प्रत्यक्षाः सर्वधर्माणां दान्ता विगतमत्सराः
ते देवांच्या आणि महान ऋषींच्या सभांचे साक्षीदार होते, सर्व धर्मांचे प्रत्यक्ष ज्ञान त्यांना होते, ते संयमी आणि मत्सररहित होते.
आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः। ततः कालान्तरे तस्मिन्पृथिवीतलचारिणः
ते हजारो वर्षे जगले, हजारो पुत्रांचे पिता झाले; नंतर काळानुसार ते पृथ्वीवर फिरू लागले.
कामक्रोधाभिभूतास्ते मायाव्याजोपजीविनः। लोभमोहाभिभूताश्च त्यक्ता देवैस्ततो नराः
ते काम आणि क्रोधाने ग्रासले गेले, माया आणि फसवणुकीने जगू लागले, लोभ आणि मोहाने पछाडले गेले, आणि मग देवांनी त्यांना सोडून दिले.
अशुभैः कर्मभिः पापास्तिर्यङ्गिरयगामिनः। संसारेषु विचित्रेषु पच्यमानाः पुनः पुनः
वाईट कर्मांमुळे ते पापी पशुयोनी आणि नरकात गेले, आणि या विचित्र संसारात पुन्हा पुन्हा यातना भोगू लागले.
मोघेष्टा मोघसंकल्पा मोघज्ञाना विचेतसः। `काङ्क्षिणः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नसेतवः
त्यांची यज्ञे, संकल्प आणि ज्ञान निष्फळ झाले, त्यांचे मन गोंधळले, ते सर्व भोगांची इच्छा बाळगणारे, श्रद्धाहीन आणि संयमहीन झाले.
सर्वाभिशङ्खिनश्चैव संवृत्ताः क्लेदायिनः। अशुभैः कर्मभिश्चापि प्रायशः परिचिह्निताः
ते सर्व गोष्टींवर शंका घेणारे, इतरांना त्रास देणारे, आणि वाईट कर्मांनी ओळखले जाणारे झाले.
दौष्कुल्या व्याधिबहुला दुरात्मानोऽभितापिनः। भवन्त्यल्पायुषः पापा रौद्रकर्मफलोदयाः। नाथन्तः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नचेतसः
त्यांची वंश परंपरा वाईट झाली, अनेक आजारांनी ग्रासले गेले, दुष्ट, दुःखी, अल्पायुषी, पापी, क्रूर कर्मांचे फळ भोगणारे, श्रद्धा नसलेले आणि चंचल मनाचे झाले.
जन्तोः प्रेतस्य कौन्तेय गतिः स्वैरिह कर्मभिः। प्राज्ञस्य हीनबुद्धेश्च कर्मकोशः क्व तिष्ठति
हे कौन्तेय, माणसाच्या मृत्यूनंतर त्याची गती त्याच्या स्वतःच्या कर्मावर ठरते; पण ज्ञानी आणि मूढ यांच्या कर्मांचा साठा कुठे राहतो?
क्वस्थस्तत्समुपाश्नाति सुकृतं यदि वेतरत्। इति ते दर्शनं यच्च तत्राप्यनुनयं शृणु
तो चांगले किंवा वाईट जे काही करतो, ते कुठे अनुभवतोस, असा तुझा प्रश्न आहे. आता या विषयाचं स्पष्टीकरण मी सांगतो, ते लक्ष देऊन ऐक.
अयमादिशरीरेण देवसृष्टेन मानवः। शुभानामशुभानां च कुरुते संचयं महत्
हा मानव, देवांनी निर्माण केलेल्या या मूळ शरीराने, चांगल्या आणि वाईट अशा दोन्ही प्रकारच्या कर्मांचा मोठा साठा जमा करतो.
आयुषोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्रायं कलेबरम्। संभवत्येव युगपद्योनौ नास्त्यन्तराऽभवः
आयुष्याच्या शेवटी हे जीर्ण शरीर सोडून दिलं जातं; आणि लगेचच दुसऱ्या जन्माची सुरुवात होते, यात काहीही अंतर राहत नाही.
तत्रास्य स्वकृतं कर्म च्छायेवानुगतं सदा। फलत्यथ सुखार्हो वा दुःखार्होवाऽथ जायते
तेथे त्याच्या स्वतःच्या कर्मं नेहमी सावलीसारखी त्याच्या मागे असतात; मग तो सुखाला किंवा दुःखाला पात्र होतो आणि तसा जन्म घेतो.
कृतान्तविधिसंयुक्तः स जन्तुर्लक्षणैः शुभैः। अशुभैर्वा निरादानो लक्ष्यते ज्ञानदृष्टिभिः
मृत्यूच्या नियमानुसार, तो जीव शुभ किंवा अशुभ चिन्हांनी युक्त असतो; ज्ञानी लोक त्याला ओळखतात आणि तशीच त्याची प्राप्ती होते.
एषा तावदबुद्धीनां गतिरुक्ता युधिष्ठिर। अतः परं ज्ञानवतां निबोध गतिमुत्तमाम्
हे युधिष्ठिरा, अज्ञ लोकांसाठी ही वाट सांगितली आहे; आता ज्ञानी लोकांसाठीची श्रेष्ठ वाट ऐक.
मनुष्यास्तप्ततपसः सर्वागमपरायणाः। स्थिरव्रताः सत्यपरा गुरुशुश्रूषणे रताः
जे मनुष्य कठोर तप करतात, सर्व शास्त्रांचे पालन करतात, व्रतामध्ये स्थिर राहतात, सत्याचे पालन करतात आणि गुरूंची सेवा करण्यात आनंद मानतात,
सुशीलाः शुक्लजातीयाः क्षान्ता दान्ताः सुतेजसः। शुचियोन्यन्तरगताः प्रायशः शुभलक्षणाः
जे चांगल्या स्वभावाचे, शुद्ध वंशात जन्मलेले, संयमी, क्षमाशील, तेजस्वी, शुद्ध गर्भात जन्मलेले आणि शुभ चिन्हांनी युक्त असतात,
जितेनद्रियत्वाद्वशिनः सत्कृत्यान्मन्दरागिणः। अल्पाबाधपरित्रासा भवन्ति निरुपद्रवाः
जे आसक्तीवर विजय मिळवून इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवतात, इतरांचा सन्मान करतात, कामना कमी असतात, कमी त्रास आणि भीती असते, आणि शांतपणे जगतात,
च्यवन्तं जायमानं च गर्भस्यं चैव सर्वशः। स्वमात्मानं परं चैव बुध्यन्ते ज्ञानचक्षुषः
ज्यांना ज्ञानदृष्टी आहे, ते जन्म, मृत्यू आणि गर्भातील स्थिती सर्व प्रकारे ओळखतात, स्वतःच्याही आणि इतरांच्याही आत्म्याला समजतात.
ऋषयस्ते महात्मानः प्रत्यक्षागमबुद्धयः। कर्मभूमिमिमां प्राप्य पुनर्यान्ति सुरालयम्। `कृत्वा शुभानि कर्माणि ज्ञानेन भरतर्षभ
ते ऋषी, जे महान आत्म्यांचे आणि प्रत्यक्ष अनुभव व शास्त्रावर आधारित ज्ञान असलेले आहेत, या कर्मभूमीवर येऊन, शुभ कर्मे करून, पुन्हा देवांच्या लोकात जातात, हे भरतश्रेष्ठ.
किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मभिः। प्राप्नुवन्ति नरा राजन्मा तेऽस्त्वन्याविचारणा
काहींना थोडं भाग्याने, काहींना प्रयत्नाने, तर काहींना स्वतःच्या कर्माने फळ मिळतं; राजन, प्रत्येकाला तसं मिळतं—यात दुसरं काही विचारू नकोस.
इमामत्रोपमां चापि निबोध वदतांवर। मनुष्यलोके यच्छ्रेयः परंमन्ये युधिष्ठिर
आता, वदनात श्रेष्ठ असलेल्या, ही उपमा ऐक. मानवजगतात जे श्रेष्ठ मानलं जातं, काही लोक त्यालाच परम कल्याण मानतात, हे युधिष्ठिरा.
इहैवैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह। इह चामुत्र चैकस् नामुत्रैकस्य नो इह
काहींसाठी फक्त या जन्मातच, पुढच्या जन्मात नाही; काहींसाठी फक्त पुढच्या जन्मात, या जन्मात नाही; काहींसाठी दोन्ही जन्मात; आणि काहींसाठी दोन्हीही नाहीत.