अहो बुद्धिमतांश्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तव। विदितं वेदितव्यं ते कस्मान्नहुष पृच्छसि
वा! हे बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठ, तुझी बुद्धी किती शुभ आहे; तुला जे जाणायचे ते सर्व माहीत आहे—मग, हे नहुषा, तू मला का विचारतोस?
सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत्स्वर्गवासिनम्। एवमद्भुतकर्माणमिति मे संशयो महान्
स्वर्गात वास करणारा आणि सर्व काही जाणणारा तुला, भ्रम कसा व्यापू शकतो, हेच माझे मोठे आश्चर्य आहे.
सुप्रज्ञमपि चेच्छूरमृद्धिर्मोहयते नरम्। वर्तमानः सुखे सर्वो नावैतीति मतिर्मम
जरी कोणी ज्ञानी आणि धाडसी असला, तरी समृद्धीमुळे त्याला भ्रम येऊ शकतो; सुखात असताना कोणीही ते खरे ओळखत नाही—ही माझी धारणा आहे.
सोहमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर। पतितः प्रतिसंबुद्धस्त्वां तु संबोधयाम्यहम्
मी, ऐश्वर्याच्या गर्वाने भरून, भ्रमित झालो होतो, हे युधिष्ठिरा; पडल्यावर पुन्हा शुद्धीवर आलो आणि आता तुला जागृत करतो.
कृतंकार्यं महाराज त्वया मम परंतप। क्षीणः शाप सुकृच्छ्रो मे त्वया संभाष्य साधुना
हे महराजा, तू माझे श्रेष्ठ कार्य पूर्ण केलेस, शत्रूंचा संहार करणारा; तुझ्यासारख्या सद्गुणी पुरुषाशी संवाद झाल्याने माझा कठीण शाप संपला.
अहं हि दिवि दिव्येन विमानन चरन्पुरा। अभिमानेन मत्तः सन्कंचिन्नान्यमचिन्तयम्
पूर्वी मी स्वर्गात दिव्य विमानातून फिरत होतो; गर्वाने भरून, मी दुसरे काहीच विचारात घेत नव्हतो.
ब्रह्मर्षिदेघगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः। वरं मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः
सर्व ब्रह्मर्षी, देव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि सर्प—त्रैलोक्यातील सर्वजण—मला वर देत असत.
चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते। तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि दृष्टेर्बलं मम
हे पृथ्वीपती, मी ज्या जिवंत प्राण्याला डोळ्यांनी पाहत असे, त्याचे तेज मी लगेचच काढून घेत असे; कारण माझ्या दृष्टीला अशी शक्ती होती.
ब्रह्मर्षीणां सरस्रं हि उवाह शिबिकां मम। कस मामपनयो राजन्भ्रंशयामास वै श्रियः
मी खरंच ब्रह्मर्षींची पालखी वाहिली होती; पण, राजन, त्या कासाने मला इतका त्रास दिला की माझी तेजस्विता हरपली.
तत्र ह्यगस्त्यः पादेन वहन्स्पृष्टो महामुनिः। अगस्त्येन ततोस्म्युक्तो ध्वंस सर्पेति वैरुषा
तेव्हा मी पालखी वाहत असताना, महर्षी अगस्त्यांनी त्यांच्या पायाने मला स्पर्श केला; आणि रागाने त्यांनी मला म्हटले, 'नष्ट हो, सर्प होऊन पड.'
ततस्तस्माद्विमानाग्र्यात्प्रच्युतश्च्युतलक्षणः। प्रपतन्बुबुधेऽऽत्मानं व्यालीभूतमधोमुखम्
मग त्या उत्तम विमानातून मी खाली पडलो, माझे शुभचिन्ह नाहीसे झाले; पडताना मला कळले की मी साप झालो आहे आणि तोंडाने खाली जात आहे.
अयाचं तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति। प्रमादात्संप्रमूढस्य भगवन्क्षन्तुमर्हसि
मी त्या ब्राह्मणाला विनंती केली, 'या शापाचा अंत होऊ दे; भगवंत, माझ्या गोंधळलेल्या मनाच्या चुकेला क्षमा करा.'
ततः स मामुवाचेदं प्रपतन्तं कृपानवितः। युधिष्ठिरो धर्मराजः शापात्त्वां मोक्षयिष्यति
तेव्हा मी पडत असताना, त्यांनी दयाळूपणे मला सांगितले, 'धर्मराज युधिष्ठिर तुला या शापातून मुक्त करेल.'
अभिमानस्य वै तस्य बलस्य च नराधिप। फले क्षीणे महाराज फलं पुण्यमवाप्स्यसि
महामना राजन, जेव्हा त्याच्या अहंकाराचे आणि बळाचे फळ संपेल, तेव्हा तुला पुण्याचे फळ मिळेल.
ततो मे विस्मयो जातस्तद्दृष्ट्वा तपसो बलम्। ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाऽहमचूचुदम्
तेव्हा मला मोठा आश्चर्य वाटले, कारण मी तपश्चर्येचे सामर्थ्य पाहिले—ज्यामुळे मला स्पर्श झाला—आणि ब्रह्मत्व व ब्राह्मणपणाचे सामर्थ्य समजले.
सत्यं दमस्तपो योगमहिंसा ज्ञाननित्यता। साधकानि सतां पुंसां न जातिर्नकुलं नृप
राजा, सत्य, संयम, तप, योग, अहिंसा आणि ज्ञानात सातत्य—हीच सज्जनांची साधने आहेत; जन्म किंवा कुळ नव्हे.
अरिष्ट कएष ते भ्राता मुक्तो बीमो महाभुज। स्वस्ति तेऽस्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुनः
तुझा भाऊ, बलवान भीम, सुखरूप आणि मुक्त झाला आहे; महामना राजा, तुला शुभेच्छा असो, मी आता पुन्हा स्वर्गात जातो.
स चायं पुरुषव्याघ्र कालः पुण्य उपागतः। तदस्मात्कारणात्पार्थ कार्यं तन्मे महत्कृतम्
मनुष्यसिंहा, आता शुभ काळ आला आहे; म्हणून, पार्था, या कारणामुळे माझे मोठे कार्य पूर्ण झाले आहे.
ततस्तस्मिन्मुहूर्ते तु विमानं कामगामि वै। अवपातेन महता तत्रावाप तदुत्तमम्
मग त्या क्षणी, इच्छेनुसार जाणारे दिव्य विमान मोठ्या आवाजात तेथे उतरले आणि त्या उत्तम स्थळी पोहोचले.
इत्युक्त्वाऽऽजगरं देहं मुक्त्वा स नहुषो नृपः। दिव्यं वपुः समास्थाय गतस्त्रिदिवमेव ह
असे सांगून, राजा नहुषाने आपले सर्पाचे शरीर सोडले, दिव्य रूप धारण केले आणि स्वर्गात गेला.
युधिष्ठिरोपि धर्मात्मा भ्रात्रा भीमेन संगतः। धौम्येन सहितः श्रीमानाश्रमं पुनरागमत्
धर्मात्मा युधिष्ठिर भीमाशी आणि धौम्यांसह पुन्हा एकत्र झाला आणि पुन्हा आश्रमात परतला.
ततो द्विजेभ्यः सर्वेभ्यः समेतेभ्यो यथातथम्। कथयामास तत्सर्वं धर्मराजो युधिष्ठिरः
मग सर्व जमलेल्या ब्राह्मणांना, धर्मराज युधिष्ठिराने घडलेली सर्व घटना जशीच्या तशी सांगितली.
तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे भ्रातरश्चास्य ते त्रयः। आसन्सुव्रीडिता राजन्द्रौपदी च यशस्विनी
हे ऐकून, सर्व ब्राह्मण, त्याचे तिन्ही भाऊ आणि कीर्तीवंत द्रौपदी लाजले.
ते तु सर्वेद्विजश्रेष्ठाः पाण्डवानां हितेप्सया। मैवमित्यब्रुवन्भीमं गर्हयन्तोऽस् साहसम्
पण पांडवांच्या हितासाठी त्या सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी भीमाला फटकारले आणि म्हटले, 'अशी धाडसी कृती करू नकोस.'
पाण्डवास्तु भयान्पुक्तं प्रेक्ष्य भीमं महाबलम्। हर्षमाहारयांचक्रुर्विजह्रुश्च मुदा युताः
पण पांडवांनी, भीमाला संकटातून सुखरूप पाहून, आनंदाने त्याला मिठी मारली आणि हर्षाने भरले.
निदाघान्तकरः कालः सर्वभूतसुखावहः। तत्रैव वसतां तेषां प्रावृट् समभिपद्यत
उन्हाळ्याचा अंत करणारा, सर्व जीवांना सुख देणारा पावसाळा, तिथेच त्यांना राहात असताना, आला.
छादयन्तो महाघोषाः स्वं दिशश्च बलाहकाः। प्रववर्षुर्दिवारात्रमसिताः सततं तदा
मोठ्या ढगांनी मोठा गडगडाट करत आपापल्या दिशांना झाकले आणि काळसर पाऊस दिवस-रात्र अखंडपणे पडू लागला.
तपात्ययनिकेताश्च शतशोऽथ सहस्रशः। अपेतार्कप्रभाजालाः सविद्युन्मण्डप्रभाः
शेकडो-हजारो विजांचा झगमगाट असलेले, सूर्यप्रकाश नसलेले मेघ आकाशात चमकत होते.
विरूढशष्पा धरणी मत्तदंशसरीसृपा। बभूव पयसा सिक्ता शान्तधूमरजोगणा
गवताने भरलेली, नशेत असलेल्या किड्या आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांनी गजबजलेली पृथ्वी पावसाने भिजली आणि तिच्या धुळीचा व धुराचा त्रास थांबला.
न स्म प्रज्ञायते किंचिदम्भसा समवस्तृते। समं वा विषमं वाऽपि नद्यो वा स्तावराणि वा
पाणी सर्वत्र पसरल्यामुळे सपाट की उंचसखल, नद्या की स्थिर वस्तू—काहीच ओळखू येईना.