कथं स्वर्गे गतिः सर्प कर्मणां च फलं ध्रुवम्। अशरीरस्य दृश्येत प्रब्रूहि विषयांश्च मे
स्वर्ग कसा मिळतो, हे सर्पा? कर्मांचं नक्की फळ काय आहे? शरीर नसताना ते कसं दिसतं? हे सर्व मला सांग.
तिस्रो वै गतयो राजन्परिदृष्टाः स्वकर्मभिः। मानुषं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्च तत्रिधा
तीन मार्ग, हे राजन, आपल्या कर्मामुळे दिसतात – माणूस म्हणून जन्म, स्वर्गात वास, आणि पशू म्हणून जन्म – हे तीन.
तत्र वै मानुषाल्लोकाद्दानादिभिरनादिभिः। अहिंसार्थसमायुक्तैः कारणैः स्वर्गमश्नुते
माणसाच्या जन्मातून, दान वगैरे शाश्वत कर्मांनी आणि अहिंसेशी जोडलेल्या कारणांनी, स्वर्ग मिळतो.
विपरीतैश्च राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत्। तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषश्चात्र वक्ष्यते
त्याच्या उलट कारणांनी, हे राजेंद्र, पुन्हा माणूस म्हणून जन्म मिळतो; आणि तसेच, हे तात, पशू म्हणूनही जन्म मिळतो – त्यातील फरक मी सांगतो.
क्रामक्रोधसमायुक्तो हिंसालोभसमनवितः। मनुष्यत्वात्परिब्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते
जो माणूस नेहमी रागावतो, क्रूर असतो, हिंसा आणि लोभाने भरलेला असतो, तो माणूसपण गमावून पशू म्हणून जन्म घेतो.
तिर्यग्योन्याः पृथग्भावो मनुष्यार्थे विधीयते। गवादिभ्यस्तथाऽश्वेभ्यो देवत्वमपि दृश्यते
पशूंच्या जन्मातला फरक माणसासाठी सांगितला आहे; गायी आणि घोड्यांमधूनही कधी कधी देवपण मिळतं.
सोयमेता गतीस्तात जन्तुश्चरति कार्यवान्। निम्ने महति चात्मानमवस्थाप्य च वै नृप
म्हणून, हे तात, प्रत्येक जीव असं वेगवेगळ्या अवस्थांमध्ये, आपल्या कर्मानुसार, वर-खाली फिरत असतो, हे राजन.
जातो जातश्च बलवान्भुङ्क्ते नाम्नाऽथ देहवान्। फलार्थस्तात निष्पृक्तः प्रजालक्षणभावनः
पुन्हा पुन्हा जन्म घेऊन, बलवान होऊन, नाव आणि शरीर घेऊन तो भोग भोगतो; फळासाठी, हे तात, तो प्राण्यांच्या गुणधर्मांनी बांधला जातो.
शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयोः। तस्याधिष्ठानमव्यग्रो ब्रूहि सर्प यथातथम्
ध्वनी, स्पर्श, रूप, चव आणि वास – या सर्वांचा खरा आणि शांत आधार काय आहे, ते मला सांग, हे सर्पा.
किं न गृह्णासि विषयान्युगपत्त्वं महामते। एतावदुच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम
हे महाबुद्धी सर्पा, तू सर्व विषय एकाच वेळी का धरत नाहीस? हे सर्व जसं सांगितलं तसं स्पष्ट करून सांग, सर्पश्रेष्ठ.
तदात्मद्रव्यमायुष्मन्देहसंश्रयणान्वितम्। करणाधिष्ठितं भोगानुपभुङ्क्ते यथाविथि
तेव्हा, स्वतःच्या स्वरूपाने, आयुष्याने आणि देहाच्या आधाराने युक्त होऊन, इंद्रियांच्या अधीन राहून, मनुष्य योग्य त्या मार्गाने सुखांचा अनुभव घेतो.
ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश्च कमश्च भरतर्षभ। तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे
हे भरतश्रेष्ठ, येथे ज्ञान, बुद्धी आणि इच्छा ही असतात; आता सुखांचा अनुभव घेण्यासाठी जी इंद्रिये साधन आहेत, ती माझ्याकडून ऐक.
मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयानिमान्। विषयायतनत्वेन भूतात्मा क्षेत्रविष्ठितः
माझ्या प्रिय, मन या विषयांमध्ये एकामागून एक फिरते; विषयांचे स्थान म्हणून, देहात असलेला आत्मा त्यांच्यामध्ये वावरतो.
तत्रचापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर्विधीयते। तस्माद्युगपदत्रास्य ग्रहणं नोपपद्यते
आणि तेथे, हे नरव्याघ्र, जंतूचे मन अशा प्रकारे रचलेले असते; म्हणूनच, त्याला सर्व विषय एकाच वेळी समजणे शक्य होत नाही.
स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोरन्तरमाश्रितः। बुद्धिं द्रव्येषु सृजति विविधेषु परावराम्
तो आत्मा, हे पुरुषश्रेष्ठ, भुवयांच्या मध्ये वास करून, विविध प्रकारच्या वस्तूंमध्ये, उच्च-नीच अशा सर्व ठिकाणी बुद्धी पाठवतो.
बुद्धेरुत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैः। एष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः
बुद्धीनंतर अनुभव येतो, असे ज्ञानी लोक सांगतात; हे राजव्याघ्र, हा कषेत्रज्ञाच्या स्थितीचा क्रम आहे.
मनसश्चापि बुद्धेश्च ब्रूहि मे लक्षणं परम्। एतदध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते
मन आणि बुद्धी यांचे श्रेष्ठ लक्षण काय आहे, ते मला सांग; हे अंतरात्म्याचे ज्ञान असणाऱ्यांसाठी सर्वात मोठे कार्य आहे.
बुद्धिरात्मानुगाऽतीव उत्पातेन विधीयते। तदाश्रिता हि सा ज्ञेया बुद्धिस्तस्यैषिणी भवेत्
बुद्धी नेहमी आत्म्याच्या मागे असते आणि त्याच्या प्रेरणेने उत्पन्न होते; म्हणून, बुद्धी त्याच्यावर अवलंबून असते आणि त्याच्याकडेच वळते.
बुद्धिरुत्पद्यते कार्यान्मनस्तूत्पन्नमेव हि। बुद्धेर्गुणविधानेन मनस्तद्गुणवद्भवेत्
बुद्धी कृतीमधून निर्माण होते आणि मन बुद्धीमधून उत्पन्न होते; बुद्धीच्या गुणांप्रमाणेच मनालाही तेच गुण प्राप्त होतात.
एतद्विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर्मयेरितम्। त्वमप्यत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यसे स्वयम्
हे प्रिय, मन आणि बुद्धी यातील हा भेद मी सांगितला; तूही हे समजून घेतले आहेस, तर आता तू स्वतः काय विचार करतोस?
अहो बुद्धिमतांश्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तव। विदितं वेदितव्यं ते कस्मान्नहुष पृच्छसि
वा! हे बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठ, तुझी बुद्धी किती शुभ आहे; तुला जे जाणायचे ते सर्व माहीत आहे—मग, हे नहुषा, तू मला का विचारतोस?
सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत्स्वर्गवासिनम्। एवमद्भुतकर्माणमिति मे संशयो महान्
स्वर्गात वास करणारा आणि सर्व काही जाणणारा तुला, भ्रम कसा व्यापू शकतो, हेच माझे मोठे आश्चर्य आहे.
सुप्रज्ञमपि चेच्छूरमृद्धिर्मोहयते नरम्। वर्तमानः सुखे सर्वो नावैतीति मतिर्मम
जरी कोणी ज्ञानी आणि धाडसी असला, तरी समृद्धीमुळे त्याला भ्रम येऊ शकतो; सुखात असताना कोणीही ते खरे ओळखत नाही—ही माझी धारणा आहे.
सोहमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर। पतितः प्रतिसंबुद्धस्त्वां तु संबोधयाम्यहम्
मी, ऐश्वर्याच्या गर्वाने भरून, भ्रमित झालो होतो, हे युधिष्ठिरा; पडल्यावर पुन्हा शुद्धीवर आलो आणि आता तुला जागृत करतो.
कृतंकार्यं महाराज त्वया मम परंतप। क्षीणः शाप सुकृच्छ्रो मे त्वया संभाष्य साधुना
हे महराजा, तू माझे श्रेष्ठ कार्य पूर्ण केलेस, शत्रूंचा संहार करणारा; तुझ्यासारख्या सद्गुणी पुरुषाशी संवाद झाल्याने माझा कठीण शाप संपला.
अहं हि दिवि दिव्येन विमानन चरन्पुरा। अभिमानेन मत्तः सन्कंचिन्नान्यमचिन्तयम्
पूर्वी मी स्वर्गात दिव्य विमानातून फिरत होतो; गर्वाने भरून, मी दुसरे काहीच विचारात घेत नव्हतो.
ब्रह्मर्षिदेघगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः। वरं मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः
सर्व ब्रह्मर्षी, देव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि सर्प—त्रैलोक्यातील सर्वजण—मला वर देत असत.
चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते। तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि दृष्टेर्बलं मम
हे पृथ्वीपती, मी ज्या जिवंत प्राण्याला डोळ्यांनी पाहत असे, त्याचे तेज मी लगेचच काढून घेत असे; कारण माझ्या दृष्टीला अशी शक्ती होती.
ब्रह्मर्षीणां सरस्रं हि उवाह शिबिकां मम। कस मामपनयो राजन्भ्रंशयामास वै श्रियः
मी खरंच ब्रह्मर्षींची पालखी वाहिली होती; पण, राजन, त्या कासाने मला इतका त्रास दिला की माझी तेजस्विता हरपली.
तत्र ह्यगस्त्यः पादेन वहन्स्पृष्टो महामुनिः। अगस्त्येन ततोस्म्युक्तो ध्वंस सर्पेति वैरुषा
तेव्हा मी पालखी वाहत असताना, महर्षी अगस्त्यांनी त्यांच्या पायाने मला स्पर्श केला; आणि रागाने त्यांनी मला म्हटले, 'नष्ट हो, सर्प होऊन पड.'