मुच्यतामयमायुष्मन्भ्राता मेऽमितविक्रमः। गम्यतां नेह स्थातव्यं श्वो भवानपि मे भवेत्
दीर्घायुष्या, माझा हा अपरिमित सामर्थ्याचा भाऊ सोड. इथून जा, थांबू नकोस, नाहीतर उद्या तूही माझा होशील.
व्रतमेतन्महाबाहो विषयं मम यो ब्रजेत्। स म भक्षो भवेत्तात त्वं चापि विषये मम
महाबाहू, माझं व्रत असं आहे की, जो कोणी माझ्या क्षेत्रात येतो, तो माझं अन्न होतो. प्रिय, तूही आता माझ्या क्षेत्रात आहेस.
चिरेणाद्य मयाऽऽहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव। नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यमभिकाङ्क्षये ।।]
खूप दिवसांनी आज मला तुझा लहान भाऊ अन्न म्हणून मिळाला आहे; मी याला सोडणार नाही आणि दुसरं काही मला नको.
देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान्यदि। सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः
देव असो, दैत्य असो किंवा सर्प असो, सत्य सांग, सर्पा; युधिष्ठिर तुला विचारतो आहे.
किमर्थं च त्वया ग्रस्तो भीमसेनो भुजंगम। किमाहृत्यविदित्वा वा प्रीतिस्ते स्याद्भुजंगम। किमाहारं प्रयच्छामि कथं मुञ्चेद्भवानिमम्
भुजंग, तू भीमसेनाला का पकडलं? तुला न कळता काही अन्न मिळालं तर तू समाधानी होशील का? मी तुला काय अन्न देऊ, आणि कसं तू याला सोडशील?
नहुषो नाम राजाऽहमासं पूर्वस्तवानघ। प्रथितः पञ्चमः सोमादायोः पुत्रो नराधिप
अनघ, मी पूर्वी नहुष नावाचा प्रसिद्ध राजा होतो, सोमाचा पाचवा पुत्र आणि नराधिपांपैकी एक.
क्रतुभिस्तपसा चैवस्वाध्यायेन दमेन च। त्रैलोक्यैश्वर्यमव्यग्रं प्राप्तोऽहंविकर्मेण च
यज्ञ, तप, स्वाध्याय आणि संयम यामुळे आणि सत्कर्मांनी मी त्रिलोकांचं निर्विघ्न राज्य मिळवलं.
तदैश्वर्यं समासाद्य दर्पो मामगमत्तदा। सहस्रं हि द्विजातीनामुवाह शिविकां मम
ते सामर्थ्य मिळाल्यावर मला गर्व आला; हजार ब्राह्मणांनी माझी पालखी उचलली.
ऐश्वर्यमदमत्तोऽहमवमत्य ततो द्विजान्। इमामगस्त्येन दशामानीत इतिमे स्मृतिः
सत्ता आणि अहंकारामुळे मी ब्राह्मणांचा अपमान केला; म्हणूनच अगस्त्यांनी मला या अवस्थेला आणलं, असं मला आठवतं.
न तु मामजहात्प्रज्ञा यावदन्वेति पाण्डवः। तस्यैवानुग्रहाद्राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः
पांडवा, तू जवळ आलास म्हणून माझं विवेक मला सोडलं नाही; हे सर्व महात्मा अगस्त्यांच्या कृपेनेच घडलं.
षष्ठे काले मयाऽऽहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव। नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यदपि कामये
खूप दिवसांनी आज मला तुझा लहान भाऊ अन्न म्हणून मिळाला आहे; मी याला सोडणार नाही आणि दुसरं काही मला नको.
प्रश्नानुच्चारितानद्य वायहरिष्यसि चेन्मम। तथापश्चाद्विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वृकोदरम्
आज मी विचारलेले प्रश्न जर तू उत्तरलेस, तर मग मी तुझा भाऊ वृकोदराला सोडीन.
ब्रूहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वचः। अपि चच्छक्नुयां प्रीतिमाहर्तुं ते भुजङ्गम्
सर्पा, तू हवं तसं बोल, मी तुझ्या प्रश्नांना उत्तर देईन. कदाचित मी तुझं समाधान करू शकेन.
वेद्यंच ब्राह्मणेनेह तद्भवान्वेत्ति केवलम्। सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वचः
इथे ब्राह्मणाला जे जाणून घ्यायचं असतं, ते फक्त तूच जाणतोस, सर्पराजा; म्हणून मी ऐकून तुझ्या प्रश्नांना उत्तर देईन.
ब्राह्मणः को भवेद्राजन्वेद्यं किंच युधिष्ठिर। ब्रवीह्यतिमतिं त्वां हि वाक्यैरनिमिनोमि ते
राजा, ब्राह्मण कोण असतो आणि काय जाणावं लागतं, हे मला सांग, युधिष्ठिरा. मी तुला विचारतोय, तुझी बुद्धी किती मोठी आहे ते पाहतोय.
सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं तपो घृणा। दृश्यन्ते यत्रनागेन्द्रस ब्राह्मण इति स्मृतः
सत्य, दान, क्षमा, चांगले वर्तन, दयाळूपणा, तप आणि लाज जिथे दिसतात, नागराजा, तिथे त्या व्यक्तीला ब्राह्मण म्हणतात.
वेद्यं सर्प परं ब्र्हम निर्दुःखमसुखं च यत्। यत्रगत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितं
नागा, जे जाणावं लागतं ते म्हणजे परम ब्रह्म, जे दुःख आणि सुख यापासून मुक्त आहे; ते मिळवल्यावर कुणालाच शोक राहत नाही. तुला अजून काय विचारायचं आहे?
चातुर्वर्ण्यं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव हि। आनृशंस्यमहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर
चार वर्ण, प्रमाण, सत्य, ब्रह्म, दया, अहिंसा आणि लाज, हे सर्व, युधिष्ठिरा—
वेद्यं यच्चात्र निर्दुःखमसुखं च नराधिप। ताभ्यां हीनं पदं चान्यन्न तदस्तीति लक्षये
राजा, इथे जे जाणावं लागतं आणि जे दुःख-सुखापासून मुक्त आहे, त्याशिवाय दुसरं काही असेल, तर मी ते तसं मानत नाही.
शूद्रे तु यद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते। न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः
शूद्रात जी चिन्हे असतात ती द्विजात नसतात; आणि खरा शूद्र शूद्र नसतो, तसाच ब्राह्मणही फक्त नावाचा ब्राह्मण नसतो.
यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः। तत्रैतन्न वेत्सर्प तं शूद्रमिति निर्दिशेत्
नागा, जिथे हे वर्तन दिसतं, तिथे त्या व्यक्तीला ब्राह्मण म्हणतात; आणि जिथे ते दिसत नाही, तिथे त्या व्यक्तीला शूद्र म्हणावं.
यत्पुनर्भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतेति च। ताभ्यां हीनमतोऽन्यत्र पदं नास्तीति चेदपि
तू म्हणलंस की काहीच जाणावं लागत नाही, आणि जर दोन्ही नसलेली अवस्था कुठे असेल, तर दुसरीकडे अशी अवस्था नाही.
एवमेतन्मतं सर्प ताभ्यां हीनं तु विद्यते। यथा शीतोष्णयोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता
होय, नागा, तुझं मत बरोबर आहे; पण तरीही, जसं थंडी-उष्णतेच्या मध्ये ना थंडी असते ना उष्णता, तशीच अशी अवस्था असते.
एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनमस्ति पदं क्वचित्। एषा मम मतिः सर्प यथा वा मन्यते भवान्
अगदी तसंच, कधी कधी सुख-दुःख दोन्ही नसलेली अवस्था असते; हे माझं मत आहे, नागा, पण तू वेगळं विचार करू शकतोस.
यदि ते वृत्ततो राजन्ब्राह्मणः प्रसमीक्षितः। वृथा जातिस्तदायुष्मन्कृतिर्यावन्न विद्यते
राजा, जर ब्राह्मणाचं मूल्यमापन वर्तनावर केलं, तर जन्म व्यर्थ आहे, जोपर्यंत योग्य कृती होत नाही.
जातिरत्रमहासर्प मनुष्यत्वे महामते। संकरात्सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः
महान बुद्धी असलेल्या नागा, इथे माणूस म्हणून जन्म हेच प्रमाण आहे; सगळ्या वर्णांचं मिश्रण झाल्यानं, हे ओळखणं कठीण आहे, असं मला वाटतं.
सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति यदा नराः। वाङ्मैथुनमथो जन्म मरणं च समं नृणाम्
सगळे पुरुष सगळ्या जातींत संतती निर्माण करतात, बोलणं, लैंगिक संबंध, जन्म आणि मृत्यू हे सर्व लोकांसाठी सारखंच आहे.
इदमार्षं प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि। तस्माच्छीलं प्रधानेष्टं विदुर्ये तत्त्वदर्शिनः
ऋषींचं हे प्रमाण आहे—'आम्ही यज्ञ करतो.' म्हणून जे सत्य जाणतात, ते वर्तन हाच मुख्य गुण मानतात.
प्राङ्गाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते। `तथोपनयनं प्रोक्तं द्विजातीनां यथाक्रमम्'। तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते
शरीर वाढल्यावर जातकर्म विधी केला जातो; त्याचप्रमाणे द्विजांसाठी उपनयनही ठरल्या क्रमाने केलं जातं. तिथे आईला सावित्री म्हणतात आणि वडिलांना गुरु म्हणतात.
वृत्त्या शूद्रसमो ह्येष यावद्वेदेन जायते। तस्मिन्नेवं मतिद्वैधे मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्
वर्तनाने तो शूद्रासारखाच असतो, जोपर्यंत वेदाने पुन्हा जन्म घेत नाही; या दोन मतांमध्ये मनू स्वयंभू यांनी असं सांगितलं आहे.