स प्राचीं दिशमास्थाय महतो गजयूथपान्। ददर्श पृथिवीं चिह्नैर्भीमस्य परिचिह्निताम्
तो पूर्वेकडे जाऊन मोठमोठ्या हत्तींच्या कळपांना आणि भीमाच्या खुणांनी ओळखता येणारी जमीन पाहिली.
ततो मृगसहस्राणि मृगेनद्राणां शतानि च। पतितानि वने दृष्ट्वा मार्गं तस्याविशन्नृपः
तिथे त्याने हजारो हरिणं आणि शेकडो जंगलातील प्राणी पडलेले पाहिले, आणि मग तो त्या वाटेने पुढे गेला.
धावतस्तस्य वीरस् मृगार्थं वातरंहसः। ऊरुवातविनिर्भग्नान्द्रुमान्व्यावर्जितान्पथिः
तो वीर जेव्हा हरणाच्या मागे वेगाने धावत होता, तेव्हा त्याने पाहिलं की भीमाच्या मांड्यांनी मोडलेली झाडं रस्त्यावरून बाजूला झाली आहेत.
स गत्वा तैस्तदा चिह्नैर्ददर्श गिरिगह्वरे। [रूक्षमारुतभूयिष्ठे निष्पत्रद्रुमसंकुले
त्या खुणा पाहत पाहत तो एका डोंगराच्या गुहेपर्यंत पोहोचला, जिथे कडक वारे वाहत होते आणि पानगळलेली झाडं होती.
ईरिणे निर्जले देशे कण्टकिद्रुमसंकुले। अश्मस्थाणुक्षुपाकीर्णे सुदुर्गे विषमोत्कटे।] गृहीतं भुजगेन्द्रेण निश्चेष्टमनुजं तदा
पाणी नसलेल्या, काटेरी, दगडांनी आणि संकटांनी भरलेल्या त्या ओसाड जागेत, त्याने पाहिलं की त्याचा लहान भाऊ भुजगांच्या राजाने पकडलेला, हालचालही करू शकत नव्हता.
युधिष्ठिरस्तमासाद्य सर्पभोगेन वेष्टितम्। दयितं भ्रातरं धीमानिदं वचनमब्रवीत्
युधिष्ठिराने आपल्या लाडक्या भावाला सापाच्या वेटोळ्यात अडकलेला पाहून हे शब्द सांगितले.
कुन्तीमातः कथमिमामापदं त्वमवाप्तवान्। कश्चायं पर्वताभोगप्रतिमः पन्नगोत्तमः
कुंतीच्या पुत्रा, तुला ही दुर्दैवी वेळ कशी आली? आणि हा पर्वतासारखा मोठा, श्रेष्ठ सर्प कोण आहे?
स धर्मराजमालक्ष्य भ्राता भ्रतरमग्रजम्। कथयामास तत्सर्वं ग्रहणादिविचेष्टितम्
धर्मराजाला पाहून, लहान भावाने मोठ्या भावाला पकडल्यापासून घडलेल्या सर्व गोष्टी सांगितल्या.
[अयमार्य महासत्वो भक्षार्थं मां गृहीतवान्। नहुषो नाम राजर्षिः प्राणवानिव संस्थितः
हा महान आणि सज्जन सर्प मला खाण्यासाठी पकडून आहे; याचे नाव नहुष आहे, तो राजर्षी होता आणि जिवंत असल्यासारखा इथे उभा आहे.
मुच्यतामयमायुष्मन्भ्राता मेऽमितविक्रमः। वयमाहारमन्यं ते दास्यामः क्षुन्निवारणम्
दीर्घायुष्या, माझा हा अपरिमित सामर्थ्याचा भाऊ सोड. आम्ही तुला दुसरा काहीतरी खायला देऊ, तुझी भूक भागवू.
मुच्यतामयमायुष्मन्भ्राता मेऽमितविक्रमः। गम्यतां नेह स्थातव्यं श्वो भवानपि मे भवेत्
दीर्घायुष्या, माझा हा अपरिमित सामर्थ्याचा भाऊ सोड. इथून जा, थांबू नकोस, नाहीतर उद्या तूही माझा होशील.
व्रतमेतन्महाबाहो विषयं मम यो ब्रजेत्। स म भक्षो भवेत्तात त्वं चापि विषये मम
महाबाहू, माझं व्रत असं आहे की, जो कोणी माझ्या क्षेत्रात येतो, तो माझं अन्न होतो. प्रिय, तूही आता माझ्या क्षेत्रात आहेस.
चिरेणाद्य मयाऽऽहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव। नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यमभिकाङ्क्षये ।।]
खूप दिवसांनी आज मला तुझा लहान भाऊ अन्न म्हणून मिळाला आहे; मी याला सोडणार नाही आणि दुसरं काही मला नको.
देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान्यदि। सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः
देव असो, दैत्य असो किंवा सर्प असो, सत्य सांग, सर्पा; युधिष्ठिर तुला विचारतो आहे.
किमर्थं च त्वया ग्रस्तो भीमसेनो भुजंगम। किमाहृत्यविदित्वा वा प्रीतिस्ते स्याद्भुजंगम। किमाहारं प्रयच्छामि कथं मुञ्चेद्भवानिमम्
भुजंग, तू भीमसेनाला का पकडलं? तुला न कळता काही अन्न मिळालं तर तू समाधानी होशील का? मी तुला काय अन्न देऊ, आणि कसं तू याला सोडशील?
नहुषो नाम राजाऽहमासं पूर्वस्तवानघ। प्रथितः पञ्चमः सोमादायोः पुत्रो नराधिप
अनघ, मी पूर्वी नहुष नावाचा प्रसिद्ध राजा होतो, सोमाचा पाचवा पुत्र आणि नराधिपांपैकी एक.
क्रतुभिस्तपसा चैवस्वाध्यायेन दमेन च। त्रैलोक्यैश्वर्यमव्यग्रं प्राप्तोऽहंविकर्मेण च
यज्ञ, तप, स्वाध्याय आणि संयम यामुळे आणि सत्कर्मांनी मी त्रिलोकांचं निर्विघ्न राज्य मिळवलं.
तदैश्वर्यं समासाद्य दर्पो मामगमत्तदा। सहस्रं हि द्विजातीनामुवाह शिविकां मम
ते सामर्थ्य मिळाल्यावर मला गर्व आला; हजार ब्राह्मणांनी माझी पालखी उचलली.
ऐश्वर्यमदमत्तोऽहमवमत्य ततो द्विजान्। इमामगस्त्येन दशामानीत इतिमे स्मृतिः
सत्ता आणि अहंकारामुळे मी ब्राह्मणांचा अपमान केला; म्हणूनच अगस्त्यांनी मला या अवस्थेला आणलं, असं मला आठवतं.
न तु मामजहात्प्रज्ञा यावदन्वेति पाण्डवः। तस्यैवानुग्रहाद्राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः
पांडवा, तू जवळ आलास म्हणून माझं विवेक मला सोडलं नाही; हे सर्व महात्मा अगस्त्यांच्या कृपेनेच घडलं.
षष्ठे काले मयाऽऽहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव। नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यदपि कामये
खूप दिवसांनी आज मला तुझा लहान भाऊ अन्न म्हणून मिळाला आहे; मी याला सोडणार नाही आणि दुसरं काही मला नको.
प्रश्नानुच्चारितानद्य वायहरिष्यसि चेन्मम। तथापश्चाद्विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वृकोदरम्
आज मी विचारलेले प्रश्न जर तू उत्तरलेस, तर मग मी तुझा भाऊ वृकोदराला सोडीन.
ब्रूहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वचः। अपि चच्छक्नुयां प्रीतिमाहर्तुं ते भुजङ्गम्
सर्पा, तू हवं तसं बोल, मी तुझ्या प्रश्नांना उत्तर देईन. कदाचित मी तुझं समाधान करू शकेन.
वेद्यंच ब्राह्मणेनेह तद्भवान्वेत्ति केवलम्। सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वचः
इथे ब्राह्मणाला जे जाणून घ्यायचं असतं, ते फक्त तूच जाणतोस, सर्पराजा; म्हणून मी ऐकून तुझ्या प्रश्नांना उत्तर देईन.
ब्राह्मणः को भवेद्राजन्वेद्यं किंच युधिष्ठिर। ब्रवीह्यतिमतिं त्वां हि वाक्यैरनिमिनोमि ते
राजा, ब्राह्मण कोण असतो आणि काय जाणावं लागतं, हे मला सांग, युधिष्ठिरा. मी तुला विचारतोय, तुझी बुद्धी किती मोठी आहे ते पाहतोय.
सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं तपो घृणा। दृश्यन्ते यत्रनागेन्द्रस ब्राह्मण इति स्मृतः
सत्य, दान, क्षमा, चांगले वर्तन, दयाळूपणा, तप आणि लाज जिथे दिसतात, नागराजा, तिथे त्या व्यक्तीला ब्राह्मण म्हणतात.
वेद्यं सर्प परं ब्र्हम निर्दुःखमसुखं च यत्। यत्रगत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितं
नागा, जे जाणावं लागतं ते म्हणजे परम ब्रह्म, जे दुःख आणि सुख यापासून मुक्त आहे; ते मिळवल्यावर कुणालाच शोक राहत नाही. तुला अजून काय विचारायचं आहे?
चातुर्वर्ण्यं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव हि। आनृशंस्यमहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर
चार वर्ण, प्रमाण, सत्य, ब्रह्म, दया, अहिंसा आणि लाज, हे सर्व, युधिष्ठिरा—
वेद्यं यच्चात्र निर्दुःखमसुखं च नराधिप। ताभ्यां हीनं पदं चान्यन्न तदस्तीति लक्षये
राजा, इथे जे जाणावं लागतं आणि जे दुःख-सुखापासून मुक्त आहे, त्याशिवाय दुसरं काही असेल, तर मी ते तसं मानत नाही.
शूद्रे तु यद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते। न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः
शूद्रात जी चिन्हे असतात ती द्विजात नसतात; आणि खरा शूद्र शूद्र नसतो, तसाच ब्राह्मणही फक्त नावाचा ब्राह्मण नसतो.