दिष्टस्त्वं क्षुधितस्याद्य देवैर्भक्षो महाभुज। दिष्ट्या कालस्य महतः प्रियाः प्राणा हि देहिनां
हे महाबाहू, आज देवांच्या इच्छेने तू उपाशी असलेल्या माझा आहार ठरलास. नशिबानेच जीव सर्वांना प्रिय असतो.
यथा त्विदं मया प्राप्तं भुजङ्गत्वमरिंदम। तदवश्यं त्वया मत्तः श्रोतव्यं शृणु यन्मम
हे शत्रूंना जिंकणाऱ्या, जसा मी या सर्पाच्या अवस्थेत आलो, तसेच हे सर्व तुला माझ्याकडून ऐकायलाच हवे. माझे बोल ऐक.
इमामवस्थां संप्राप्तो ह्यहं कोपान्महर्षिणा। शापस्यान्तं परिप्रेप्सुः सर्वस् कथयामि तत्
मी एका महर्षीच्या रागामुळे या अवस्थेला पोहोचलो आहे. शापाचा अंत व्हावा म्हणून मी तुला सर्व काही सांगतो.
नहुषो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः। तवैव पूर्वः पूर्वेषामायोर्वंशधरः सुतः
नहुष नावाचा राजर्षी, त्याचे नाव तुझ्या कानावर आलेच असेल. तो तुझ्या पूर्वजांपैकी एक, या कुलाचा सुपुत्र होता.
सोहं शापादगस्त्यस्य ब्राह्मणानवमत्य च। इमामवस्थामापन्नः पश्य दैवमिदं मम
मी ब्राह्मणांचा अपमान केला आणि अगस्त्य ऋषीच्या शापामुळे या अवस्थेला आलो. हे बघ, माझ्या नशिबाने मला काय दिले.
त्वां चेदवध्यमायान्तमतीव प्रियदर्शनम्। अहमद्योपयोक्ष्यामि विधानं पश्य यादृशम्
तू जर अवध्य असून, अतिशय सुंदर दिसणारा माझ्याकडे आलास, तर आज मी तुला खाऊन टाकीन; नशिबाचे विधान बघ.
न हि मे मुच्यते कश्चित्कथंचित्प्रग्रहं गतः। गचजोवा महिषो वाऽपि षष्ठे काले नरोत्तम
माझ्या तावडीत जो सापडतो, तो कधीच सुटत नाही, मग तो माणूस असो वा म्हैस, अगदी सहा महिने उलटले तरीही, हे नरश्रेष्ठ.
नासि केवलसर्पेण तिर्यग्योनिषु वर्तता। गृहीतः कौरवश्रेष्ठ वरदानमिदं मम
हे कुरुवंशातील श्रेष्ठ, तू फक्त साध्या सर्पाने पकडलेला नाहीस; मला हा वर मिळाला आहे.
पतता हि विमानाग्रान्मया शक्रासनाद्द्रुतम्। कुरु शापान्तमित्युक्तो भगवान्मुनिसत्तमः
मी इंद्राच्या विमानातून वेगाने खाली पडत असताना, त्या पूज्य ऋषीने मला सांगितले, 'शापाचा अंत पूर्ण कर.'
यस्त्वया वेष्टितो राजन्मोहमेति महाबलः'। मोक्षस्ते भविता राजन्कस्माच्चित्कालपर्ययात्
हे राजन, जो कोणी तुझ्या फडफडीत अडकतो, तो कितीही बलवान असला तरी त्याला भ्रम येतो; आणि त्याची सुटका ठराविक काळानंतरच होते, हे राजन.
ततोस्मि पतितो भूमौ न च मामजहात्स्मृतिः। स्मार्तमस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा
मग मी जमिनीवर पडलो, पण माझं स्मरण मला सोडलं नाही; मी पूर्वी जसं पुराणांचं शिक्षण घेतलं होतं, तसंच सगळं आठवत राहिलं.
यस्तु ते व्याहृतान्प्रश्नान्प्रतिब्रूयाद्विभागवित्। स त्वां मोक्षयिता शापादिति मामब्रवीदृषिः
त्या ऋषीने मला सांगितलं, 'तुझ्या ज्ञानाच्या विभागांबद्दल विचारलेल्या प्रश्नांची योग्य उत्तरं देणारा जो कोणी असेल, तोच तुला या शापातून मुक्त करील.'
गृहीतस्य त्वया राजन्प्राणिनोपि बलीयसः। सत्वभ्रंशोऽधिकस्यापि सर्वस्याशु भविष्यति
राजा, जरी तो प्राणी फार बलवान असला, तरी त्याला तू पकडलंस की लगेच त्याची ताकद कमी होते; हे सगळ्यांनाच लवकरच होतं.
इतिचाप्यहमश्रौषं वचस्तेषां दयावताम्। मयि संजातहार्दानामथ तेऽन्तर्हिता द्विजाः
मग मी त्या दयाळू ब्राह्मणांची शब्दं ऐकली; माझ्यावर त्यांची माया आली आणि ते सर्व ब्राह्मण तिथून अदृश्य झाले.
सोहं परमदुष्कर्मा वसामि निरयेऽशुचौ। सर्पयोनिमिमां प्राप्यकालाकाङ्क्षी महाद्युते
म्हणून मी, ज्याने फार वाईट कर्म केलं, या अशुद्ध नरकात, सर्पाचं जन्म घेऊन, काळाची वाट पाहत राहिलो आहे, हे महाबळवान.
तमुवाच महाबाहुर्भीमसेनो भुजङ्गमम्। न ते कुप्ये महासर्प नात्मने द्विजसत्तम
महाबाहू भीमसेनाने त्या सर्पाला सांगितलं, 'महासर्पा, मी तुझ्यावर रागावलेलो नाही, आणि तुझ्याबद्दल माझ्या मनात काही दोष नाही, द्विजश्रेष्ठा.'
यस्मादभावी भावी वा मनुष्यः सुखदुःखयोः। आगमे यदि वाऽपाये न तत्र ग्लपयेन्मनः
माणसाच्या नशिबात सुख किंवा दुःख जे काही येणार असेल किंवा टळणार असेल, त्यासाठी मनाने खचू नये.
दैवं पुरुषकारेण को वञ्चयितुमर्हति। दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्
दैवाला मनुष्याच्या प्रयत्नाने कोण फसवू शकतो? मला दैवच श्रेष्ठ वाटतं; प्रयत्न निरर्थक आहे.
पश्य दैवोपघाताद्धि भुजवीर्यव्यपाश्रयम्। इमामवस्थां संप्राप्तमनिमित्तमिहाद्य माम्
पहा, दैवाच्या फटक्यामुळे, माझ्या बाहूंच्या बळावर असूनही, आज मी या अवस्थेला आलो आहे, आणि त्याचं काहीच कारण नाही.
किंतु नाद्यानुशोचामि तथाऽऽत्मानं विनाशितम्। तथा तु विपिने न्यस्तान्भ्रातॄन्राज्यपरिच्युतान्
पण आज मला माझ्या नाशाबद्दल एवढं दुःख वाटत नाही, जितकं माझ्या भावांसाठी वाटतं, जे राज्य गमावून वनात टाकले गेले आहेत.
हिमवांश्च सुदुर्गोऽयं यक्षराक्षससंकुलः। मां समुद्वीक्षमाणास्ते प्रयतिष्यन्ति विह्वलाः
हा हिमालय फार कठीण आहे, यक्ष आणि राक्षसांनी भरलेला; माझी अवस्था पाहून ते सगळे घाबरतील आणि काळजीने धडपडतील.
विनष्टमथ मां श्रुत्वा भविष्यन्ति निरुद्यमाः। धर्मशीला मया ते हि बाध्यन्ते राज्यगृद्धिना
माझा नाश झाला असं कळल्यावर ते हताश होतील; कारण माझ्यामुळे, ते धर्मशील असूनही, राज्याच्या इच्छेने त्रस्त आहेत.
अथवा नार्जुनो धीमान्विषादमुपयास्यति। सर्वास्त्रविदनाधृष्यो देवगन्धर्वराक्षसैः
किंवा कदाचित अर्जुन, जो बुद्धिमान आहे आणि सर्व अस्त्रांमध्ये पारंगत आहे, देव, गंधर्व किंवा राक्षस यांच्यापासूनही अजेय आहे, तो कधीच खचणार नाही.
समर्थः स महाबाहुरेकाङ्ना सुमहाबलः। देवराजमपि स्थानात्प्रच्यावयितुमञ्जसा
तो महाबाहू, एकट्यानेही, इतका सामर्थ्यवान आहे की, तो सहज देवेंद्रालाही त्याच्या जागेवरून हलवू शकतो.
किं पुनर्धृतराष्ट्रस् पुत्रं दुर्द्यूतदेविनम्। विद्विष्टं सर्वलोकस्य दम्भमोहपरायणम्
मग धृतराष्ट्राचा तो मुलगा, जो वाईट जुगारात गुंतलेला, सर्वांच्या द्वेषाचा विषय आणि फसवणूक व मोहातच रमणारा, त्याचं काय?
मातरं चैव शोचामि कृपणां पुत्रगृद्धिनीम्। याऽस्माकं नित्यमाशास्ते महत्त्वमधिकं परैः
आणि मला आमच्या आईसाठीही दुःख वाटतं, जी दीन आहे, मुलांवर प्रेम करणारी आहे, आणि नेहमीच आमच्या मोठेपणाची आशा बाळगते.
तस्याः कथं त्वनाथाया मद्विनाशाद्भुजङ्गम्। सफलास्ते भविष्यन्ति मयि सर्वे मनोरथाः
हे सर्पा, माझ्या विनाशामुळे जी आई आता निराधार झाली, तिच्या सर्व आशा माझ्यावर कशा पूर्ण होतील?
नकुलः सहदेवश्च यमौ च गुरुवर्तिनौ। मद्वाहुबलसंगुप्तौ नित्यं पुरुषमानिनौ
नकुल आणि सहदेव, हे जुळे भाऊ, नेहमी वडिलधाऱ्यांचा आदर करणारे, स्वतःच्या पुरुषार्थाचा अभिमान बाळगणारे, माझ्या बाहूंच्या बळावर सुरक्षित आहेत.
भविष्यतो निरुत्साहौ भ्रष्टवीर्यपराक्रमौ। मद्विनाशात्परिद्यूनाविति मे वर्तते मतिः
माझ्या विनाशानंतर त्यांना पुढचं काहीच आशादायक वाटणार नाही, त्यांचं बळ आणि धैर्य संपून जाईल, आणि ते खचून जातील — माझ्या मनात असं विचार येतो.
एवंविधं बहु तदा विललाप वृकोदरः। भुजङ्गभोगसंरुद्धो नाशकच्च विचेष्टितुम्
अशा अनेक प्रकारे वृषोदराने तिथे दुःख व्यक्त केलं. सापाच्या वेटोळ्यात अडकलेला तो हलूही शकत नव्हता.