स हि प्रयत्नमकरोत्तीव्रमात्मविमोक्षणे। न चैनमशकद्वीरः कथंचित्प्रतिबाधितुम्
तो स्वतःला सोडवण्यासाठी खूप प्रयत्न करत होता, पण तो वीर त्या सर्पाला काहीच प्रतिकार करू शकला नाही.
स भीमसेनस्तेजस्वी तदा सर्पवशं गतः। चिन्तयामास सर्पस्य वीर्यमत्यद्भुतं महत्
त्या वेळी तेजस्वी भीमसेन सर्पाच्या वश झाला आणि त्या सर्पाची अद्भुत व प्रचंड शक्ती मनात विचार करू लागला.
उवाच च महासर्पं कामयाब्रूहि पन्नग। कस्त्वं भो भुजगश्रेष्ठ किं मया च करिष्यसि
ती त्या महाकाय सर्पाला म्हणाली, "आपली इच्छा सांग, सर्पा. तू कोण आहेस, हे भुजगश्रेष्ठ? आणि माझ्याशी काय करणार आहेस?"
पाण्डवो भीमसेनोऽहं धर्मराजादनन्तरः। नागायुतसमप्राणस्त्वया नीतः कथं वशम्
मी पांडूचा मुलगा भीमसेन आहे, धर्मराजानंतरचा. माझ्यात दहा हजार हत्तींचे बळ आहे, तरी तुझ्या ताब्यात मी कसा आलो?
सिंहाः केसरिणो व्याघ्रा महिषा वारणास्तथा। समागताश्च बहुशो निहताश्च मया युधि
सिंह, वाघ, बिबटे, म्हशी आणि हत्ती—हे सर्व एकत्र आले, आणि मी युद्धात त्यांना वारंवार मारले आहे.
राक्षसाश्च पिशाचाश्च पन्नगाश्च महाबलाः। भुजवेगमशक्ता मे सोढुं पन्नगसत्तम
राक्षस, पिशाच्च आणि बलाढ्य सर्प—हे सर्व, हे सर्पश्रेष्ठ, माझ्या भुजांच्या वेगाला थोपवू शकले नाहीत.
किंनु विद्याबलं किंनु वरदानमथो तव। उद्योगमपि कुर्वाणो वशगोस्मि कृतस्त्वया
तुझ्याकडे कोणती विद्या आहे, की तुला काही वर मिळाला आहे, की तू काही विशेष प्रयत्न केला आहेस? मी इतका झगडूनही, तू मला ताब्यात घेतलंस.
अनुत्यो विक्रमो नॄणामिति मे धीयते मतिः। यथेदं मे त्वया नाग बलं प्रतिहतं महत्
हे नागा, माझ्या मनात आता वाटते की माणसांचे शौर्य खूपच क्षुल्लक आहे, कारण माझे मोठे बळ तुझ्यामुळे थांबले.
इत्येवंवादिनं वीरं भीममक्लिष्टकारिणम्। भोगेन महता गृह्य समन्तात्पर्यवेष्टयत्
अशा रीतीने बोलणाऱ्या, निष्कलंक कृत्य करणाऱ्या भीमाला त्या महाकाय सर्पाने आपल्या मोठ्या फडफडीने पूर्णपणे वेढून धरले.
निगृह्यैनं महाबाहुं ततः स भुजगस्तदा। विमुच्यास्य भुजौ पीनाविदं वचनमब्रवीत्
मग त्या सर्पाने त्या महाबाहू भीमाला घट्ट धरले आणि त्याचे जाडजूड हात सोडून, त्याला असे म्हणाला—
दिष्टस्त्वं क्षुधितस्याद्य देवैर्भक्षो महाभुज। दिष्ट्या कालस्य महतः प्रियाः प्राणा हि देहिनां
हे महाबाहू, आज देवांच्या इच्छेने तू उपाशी असलेल्या माझा आहार ठरलास. नशिबानेच जीव सर्वांना प्रिय असतो.
यथा त्विदं मया प्राप्तं भुजङ्गत्वमरिंदम। तदवश्यं त्वया मत्तः श्रोतव्यं शृणु यन्मम
हे शत्रूंना जिंकणाऱ्या, जसा मी या सर्पाच्या अवस्थेत आलो, तसेच हे सर्व तुला माझ्याकडून ऐकायलाच हवे. माझे बोल ऐक.
इमामवस्थां संप्राप्तो ह्यहं कोपान्महर्षिणा। शापस्यान्तं परिप्रेप्सुः सर्वस् कथयामि तत्
मी एका महर्षीच्या रागामुळे या अवस्थेला पोहोचलो आहे. शापाचा अंत व्हावा म्हणून मी तुला सर्व काही सांगतो.
नहुषो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः। तवैव पूर्वः पूर्वेषामायोर्वंशधरः सुतः
नहुष नावाचा राजर्षी, त्याचे नाव तुझ्या कानावर आलेच असेल. तो तुझ्या पूर्वजांपैकी एक, या कुलाचा सुपुत्र होता.
सोहं शापादगस्त्यस्य ब्राह्मणानवमत्य च। इमामवस्थामापन्नः पश्य दैवमिदं मम
मी ब्राह्मणांचा अपमान केला आणि अगस्त्य ऋषीच्या शापामुळे या अवस्थेला आलो. हे बघ, माझ्या नशिबाने मला काय दिले.
त्वां चेदवध्यमायान्तमतीव प्रियदर्शनम्। अहमद्योपयोक्ष्यामि विधानं पश्य यादृशम्
तू जर अवध्य असून, अतिशय सुंदर दिसणारा माझ्याकडे आलास, तर आज मी तुला खाऊन टाकीन; नशिबाचे विधान बघ.
न हि मे मुच्यते कश्चित्कथंचित्प्रग्रहं गतः। गचजोवा महिषो वाऽपि षष्ठे काले नरोत्तम
माझ्या तावडीत जो सापडतो, तो कधीच सुटत नाही, मग तो माणूस असो वा म्हैस, अगदी सहा महिने उलटले तरीही, हे नरश्रेष्ठ.
नासि केवलसर्पेण तिर्यग्योनिषु वर्तता। गृहीतः कौरवश्रेष्ठ वरदानमिदं मम
हे कुरुवंशातील श्रेष्ठ, तू फक्त साध्या सर्पाने पकडलेला नाहीस; मला हा वर मिळाला आहे.
पतता हि विमानाग्रान्मया शक्रासनाद्द्रुतम्। कुरु शापान्तमित्युक्तो भगवान्मुनिसत्तमः
मी इंद्राच्या विमानातून वेगाने खाली पडत असताना, त्या पूज्य ऋषीने मला सांगितले, 'शापाचा अंत पूर्ण कर.'
यस्त्वया वेष्टितो राजन्मोहमेति महाबलः'। मोक्षस्ते भविता राजन्कस्माच्चित्कालपर्ययात्
हे राजन, जो कोणी तुझ्या फडफडीत अडकतो, तो कितीही बलवान असला तरी त्याला भ्रम येतो; आणि त्याची सुटका ठराविक काळानंतरच होते, हे राजन.
ततोस्मि पतितो भूमौ न च मामजहात्स्मृतिः। स्मार्तमस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा
मग मी जमिनीवर पडलो, पण माझं स्मरण मला सोडलं नाही; मी पूर्वी जसं पुराणांचं शिक्षण घेतलं होतं, तसंच सगळं आठवत राहिलं.
यस्तु ते व्याहृतान्प्रश्नान्प्रतिब्रूयाद्विभागवित्। स त्वां मोक्षयिता शापादिति मामब्रवीदृषिः
त्या ऋषीने मला सांगितलं, 'तुझ्या ज्ञानाच्या विभागांबद्दल विचारलेल्या प्रश्नांची योग्य उत्तरं देणारा जो कोणी असेल, तोच तुला या शापातून मुक्त करील.'
गृहीतस्य त्वया राजन्प्राणिनोपि बलीयसः। सत्वभ्रंशोऽधिकस्यापि सर्वस्याशु भविष्यति
राजा, जरी तो प्राणी फार बलवान असला, तरी त्याला तू पकडलंस की लगेच त्याची ताकद कमी होते; हे सगळ्यांनाच लवकरच होतं.
इतिचाप्यहमश्रौषं वचस्तेषां दयावताम्। मयि संजातहार्दानामथ तेऽन्तर्हिता द्विजाः
मग मी त्या दयाळू ब्राह्मणांची शब्दं ऐकली; माझ्यावर त्यांची माया आली आणि ते सर्व ब्राह्मण तिथून अदृश्य झाले.
सोहं परमदुष्कर्मा वसामि निरयेऽशुचौ। सर्पयोनिमिमां प्राप्यकालाकाङ्क्षी महाद्युते
म्हणून मी, ज्याने फार वाईट कर्म केलं, या अशुद्ध नरकात, सर्पाचं जन्म घेऊन, काळाची वाट पाहत राहिलो आहे, हे महाबळवान.
तमुवाच महाबाहुर्भीमसेनो भुजङ्गमम्। न ते कुप्ये महासर्प नात्मने द्विजसत्तम
महाबाहू भीमसेनाने त्या सर्पाला सांगितलं, 'महासर्पा, मी तुझ्यावर रागावलेलो नाही, आणि तुझ्याबद्दल माझ्या मनात काही दोष नाही, द्विजश्रेष्ठा.'
यस्मादभावी भावी वा मनुष्यः सुखदुःखयोः। आगमे यदि वाऽपाये न तत्र ग्लपयेन्मनः
माणसाच्या नशिबात सुख किंवा दुःख जे काही येणार असेल किंवा टळणार असेल, त्यासाठी मनाने खचू नये.
दैवं पुरुषकारेण को वञ्चयितुमर्हति। दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्
दैवाला मनुष्याच्या प्रयत्नाने कोण फसवू शकतो? मला दैवच श्रेष्ठ वाटतं; प्रयत्न निरर्थक आहे.
पश्य दैवोपघाताद्धि भुजवीर्यव्यपाश्रयम्। इमामवस्थां संप्राप्तमनिमित्तमिहाद्य माम्
पहा, दैवाच्या फटक्यामुळे, माझ्या बाहूंच्या बळावर असूनही, आज मी या अवस्थेला आलो आहे, आणि त्याचं काहीच कारण नाही.
किंतु नाद्यानुशोचामि तथाऽऽत्मानं विनाशितम्। तथा तु विपिने न्यस्तान्भ्रातॄन्राज्यपरिच्युतान्
पण आज मला माझ्या नाशाबद्दल एवढं दुःख वाटत नाही, जितकं माझ्या भावांसाठी वाटतं, जे राज्य गमावून वनात टाकले गेले आहेत.