संप्रार्थयामास नगेन्द्रवर्यम् ।।]
त्याने त्या श्रेष्ठ पर्वताचा आश्रय मागितला.
समाप्तकर्मा सहितः सुहृद्भि- र्जित्वा सपत्नान्प्रतिलभ्य राज्यम्। शैलेन्द्र भूयस्तपसे जितात्मा द्रष्टा तवास्मीति मतिं चकार
सर्व कार्ये पूर्ण करून, मित्रांसह, शत्रूंना जिंकून आणि राज्य पुन्हा मिळवून, पर्वतराजाने तपश्चर्येने मन जिंकून, 'मी तुला पाहीन' असा निश्चय केला.
वृतश्च सर्वैरनुजैर्द्विजैश्च तेनैव मार्गेण पुनर्निवृत्तः। उवाह चैनान्गणशस्तथैव घटोत्कचः पर्वतनिर्झरेषु
सर्व भावंडे आणि ब्राह्मणांसह तो पुन्हा त्याच मार्गाने परतला. घटोत्कचानेही त्यांना पर्वताच्या नद्यांतून तसेच वाहून नेले.
तान्प्रस्थितान्प्रीतमना महर्षिः पितेव पुत्राननुशिष्य सर्वान्। स लोमशो दिवमेवोर्जितश्री- र्जगाम तेषां विजयं तदोक्त्वा
महर्षीने, हर्षाने, सर्वांना वडिलांनी मुलांना जसे शिकवावे तसे उपदेश केला. लोमश, स्वर्गासारखा तेजस्वी, त्यांचा विजय सांगून निघून गेला.
तेनार्ष्टिषेणेन तथानुशिष्टा- स्तीर्तानि रम्याणि तपोवनानि। महान्ति चान्यानि सरांसि पार्थाः कसंपश्यमानाः प्रययुर्नराग्र्याः
त्या ऋषीच्या उपदेशाने, पांडवांनी रम्य तपोवनं आणि मोठी सरोवरे पार केली, आणि अनेक सुंदर स्थळे पाहात पुढे गेले.
नगोत्तमं प्रस्रवणैरुपेतं दिशां गजैः किन्नरपक्षिभिश्च। सुखं निवासं जहतां हि तेषां न प्रीतिरासीद्भरतर्षभाणाम्
ते उत्तम पर्वतावर पोहोचले, जिथे झरे होते, दिशांच्या हत्ती, किन्नर आणि पक्षी वावरत होते. तो रम्य निवास असूनही, भरतपुत्रांना तिथे आनंद वाटला नाही.
ततस्तु तेषां पुनरेव हर्षः कैलासमालोक्य महान्बभूव। कुबेरकान्तं भरतर्षभाणां महीधरं वारिधरप्रकाशम्
पण पुन्हा, कैलास पर्वत पाहून, जो कुबेराचा प्रिय आहे आणि मेघासारखा चमकत होता, भरतश्रेष्ठ पांडवांना मोठा आनंद झाला.
समुच्छ्रयान्पर्वतसंनिरोधान् गोष्ठान्हरीणां गिरिगह्वराणि। बहुप्रकाराणि समीक्ष्यवीराः स्थलानि निम्नानि च तत्र तत्र
ते वीर तिथे उंच शिखरे, पर्वतांचे अडथळे, वानरांचे कळप, पर्वतांच्या गुहा, आणि विविध प्रकारची समतल व खोल जागा पाहू लागले.
तथैव चान्यानि महावनानि मृगद्विजानेकपसेवितानि। आलोकयन्तोऽभिययुः प्रतीता- स्ते धन्विनाः खङ्गधरा नराग्र्याः
त्याचप्रमाणे, अनेक पशू, पक्षी आणि ऋषी यांचे वास्तव्य असलेल्या मोठ्या जंगलांकडे ते धनुष्य आणि तलवार घेतलेले श्रेष्ठ पुरुष आनंदाने पाहत पुढे गेले.
वनानि रम्याणि नदीः सरांसि गुहा गिरीणां गिरिगह्वराणि एते निवासाः सततं बभूवु- र्निशामुखं प्राप्य नरर्षभाणाम्
सुंदर वन, नद्या, सरोवरे, डोंगरातील गुहा आणि डोंगरातील खोल जागा — या सर्व ठिकाणी, प्रत्येक रात्र संपल्यावर, त्या पराक्रमी पुरुषांचा निवास होत असे.
ते दुर्गवासं बहुधा निरुष्य व्यतीत्य कैलासमचिन्त्यरूपम्। आसेदुरत्यर्थमनोरमं ते तमाश्रमाग्र्यं वृषपर्वणस्तु
अनेक कठीण ठिकाणी राहून, आणि कल्पनेपलीकडील कैलास पर्वत ओलांडून, त्यांनी अत्यंत रम्य अशा वृषपर्वणाच्या श्रेष्ठ आश्रमात प्रवेश केला.
समेत्य राज्ञा वृषपर्वणा ते प्रत्यर्चितास्तेन च वीतमोहाः। शशंसिरे विस्तरशः प्रवासं शिवं यथावद्वृषपर्वणस्ते
तेथे वृषपर्वण राजाशी भेटून, त्याने त्यांचा सन्मान केला. मोहमुक्त मनाने त्यांनी आपल्या वनवासाची सर्व हकीकत त्याला सांगितली आणि त्याच्या कल्याणाची शुभेच्छा दिली.
सुखोषितास्तस्य त एकरात्रं पुण्याश्रमे देवमहर्षिजुष्टे। अभ्याययुस्ते बदरीं विशालां सुखेन वीराः पुनरेव वासम्
त्या पुण्यवान, देव-ऋषींनी प्रिय केलेल्या आश्रमात त्यांनी एक रात्र सुखाने घालवली, आणि मग ते वीर पुन्हा आनंदाने विशाल बदरीकडे निघाले.
ऊषुस्ततस्तत्र महानुभावा नारायणस्थानगताः समग्राः। कुबेरकान्तां नलिनीं विशोकाः संपश्यमानाः सुरसिद्धजुष्टाम्
तेथे त्या महान आत्म्यांनी, सर्वांनी मिळून, नारायणाच्या स्थळी पोहोचून, देव आणि सिद्धांनी प्रिय असलेले, कुबेराच्या आवडत्या नलिनी सरोवराचे दर्शन घेतले आणि दुःखरहितपणे तेथे राहिले.
तां चाथ दृष्ट्वा नलिनीं विशोकाः पाण्डोः सुताः सर्वनरप्रधानाः। ते रेमिरे नन्दनवासमेत्य द्विजर्षयो वीतमला यथैव
नंतर, नलिनी या दुःखरहित सरोवराचे दर्शन घेऊन, पांडूचे पुत्र, सर्वश्रेष्ठ पुरुष, जणू नंदनवनात वास करीत आहेत अशा आनंदात राहिले, जसे पवित्र अंतःकरण असलेले ऋषि-मुनी राहतात.
ततः क्रमेणोपययुर्नृवीरा यथागतेनैव पथा समग्राः। विहृत्य मासं सुखिनो बदर्यां किरातराज्ञो विषयं सुबाहोः
मग, ज्या मार्गाने आले होते त्याच मार्गाने, सर्व राजवीरांनी बदरीमध्ये एक महिना आनंदाने घालवून, किरातांचा राजा सुभाहूच्या प्रदेशात प्रवेश केला.
चीनांस्तुषारान्दरदांश्च सर्वान् देशान्कुलिन्दस्य च भूरिरम्यान्। अतीत्य दुर्गं हिमवत्प्रदेशं पुरं सुबाहोर्ददृशुर्नृवीराः
चीन, तुषार, दरद आणि कुलिंदाच्या अनेक रम्य प्रदेशातून, हिमालयातील कठीण भाग ओलांडून, त्या राजवीरांनी सुभाहूचे नगर पाहिले.
श्रुत्वा च तान्पार्थिव पुत्रपौत्रा- न्प्राप्तान्सुबाहुर्विषये समग्रान्। प्रत्युद्ययौ प्रीतियुतः स राजा तं चाभ्यनन्दन्वृषभाः कुरूणाम्
राजपुत्र आणि नातवंडे सर्वजण आपल्या राज्यात आले आहेत हे ऐकून, सुभाहू राजा अत्यंत आनंदित होऊन त्यांना भेटायला गेला, आणि कुरू वंशातील श्रेष्ठांनी त्याचे स्वागत केले.
समेत्य राज्ञा तु सुबाहुना ते सुतैर्विशोकप्रमुखैश्च सर्वे। सहेनद्रसेनैः परिचारकैश्च पौरोगवैर्ये च रमहानसस्थाः
तेथे सुभाहू राजाने, त्याचे पुत्र विशेषतः विशोक आणि इतर सर्व, नद्रसेन व इतर सेवक, पुरोहित आणि राजदरबारातील अधिकारी यांच्यासह त्यांची भेट घेतली.
सुखोपितास्तत्रत एकरात्रं सूतान्समादाय रथांश्च सर्वान्। घटोत्कचं सानुचरं विसृज्य ततोऽभ्ययुर्यामुनमद्रिराजम्
तेथे त्यांनी एक रात्र सुखाने घालवली. मग सर्व सारथी आणि रथ घेऊन, घटोत्कच आणि त्याचे साथीदार निरोप देऊन, ते यमुनेच्या काठी असलेल्या पर्वतराजाकडे निघाले.
तस्मिन्गिरौ प्रस्रवणोपपन्न- हिमोत्तरीयारुणपाण्डुसानौ। विशाखयूपं समुपेत्य चक्रु- स्तदा निवासं पुरुषप्रवीराः
त्या पर्वतावर, जिथे झरे आहेत, बर्फासारख्या पांढऱ्या, तांबड्या आणि फिकट उतारांवर, त्यांनी विशाखयूप या ठिकाणी पोहोचून, ते पराक्रमी पुरुष तेथे राहू लागले.
वराहनानामृगपक्षिजुष्टं महावनं चैत्ररथप्रकाशम्। शिवेन यात्वा मृगयाप्रधानाः संवत्सरं तत्रवने विजह्रुः
वराह, हरण आणि पक्ष्यांनी गजबजलेल्या, चित्ररथासारख्या तेजस्वी मोठ्या जंगलात, शिवाच्या कृपेने, शिकार करण्यात कुशल असलेले त्यांनी एक वर्ष आनंदाने घालवले.
तत्राससादातिबलं भुजङ्गं क्षुधार्दितं मृत्युमिवोग्ररूपम्। वृकोदरः पर्वतकन्दरायां विषादमोहव्यथितान्तरात्मा
त्या पर्वताच्या गुहेत, वृषोदराने अतिशय बलवान, भुकेने व्याकुळ आणि मृत्यूसारखा भयंकर सर्प पाहिला, आणि त्याचे मन दुःख, मोह व वेदनेने भरले.
द्वीपोऽभवद्यत्र वृकोदरस्य युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः। अमोक्षयद्यस्तमनन्ततेजा ग्राहेण संवेष्टितसर्वगात्रम्
तेथे, अनंत तेज असलेल्या सर्पाने वृषोदराचे सर्व अंग घट्ट पकडले असता, धर्मात श्रेष्ठ असलेला युधिष्ठिर वृषोदरासाठी जणू एक बेटच ठरला, पण तो सर्प त्याला सोडत नव्हता.
ते द्वादशं वर्षमथोपयान्तं वने विहुर्तुं कुरवः प्रतीताः। तस्माद्वनाच्चैत्ररथप्रकाशा- च्छ्रिया ज्वलन्तस्तपसा च युक्ताः
अशा प्रकारे, वनवासाचा बारावा वर्ष जवळ येत असताना, कौऱव तेज आणि तपस्येने उजळलेले, चित्ररथासारख्या त्या वनातून बाहेर पडले.
ततश्च यात्वा मरुधन्वपार्श्वं सदा धनुर्वेदरतिप्रधानाः। सरस्वतीमेत्य निवासकामाः सरस्ततो द्वैतवनं प्रतीयुः
मग, वाळवंटाच्या कडेला, नेहमी धनुर्विद्येच्या अभ्यासात मग्न असलेले, ते सरस्वती नदीकडे आले, तेथे राहण्याची इच्छा केली, आणि नंतर ते द्वैतवनाकडे गेले.
समीक्ष् तान्द्वैतवने निविष्टा- न्निवासिनस्तत्रततोऽभिजग्मुः। तपोदमाचारसमाधियुक्ता- स्तृणोदपात्रावरणाश्मकुट्टाः
द्वैतवनात राहणाऱ्या तपस्वी लोकांना पाहून, तिथेच राहणारे, तप, नीती आणि ध्यान यांना वाहिलेल्या साधूंनी, गवत, पाण्याची भांडी, पानं आणि दगड यांचा उपयोग करून, पांडवांकडे जाऊन भेट दिली.
प्लक्षाक्षरौहीतकवेतसाश्च तथा बदर्यः खदिराः शिरीषाः। बिल्वेङ्गुदाः पीलुशमीकरीराः सरस्वतीतीररुहा बभूवुः
त्या सरस्वतीच्या काठी उगवलेल्या वड, अक्ष, रोहितक, वेत, बोर, खैर, शिरीष, बेल, इंगळ, पीलू, शमी आणि करीर अशी विविध झाडं दिसत होती.
तां यक्षगन्धर्वमहर्षिकान्ता- मावासभूतामिव देवतानाम्। सरस्वतीं प्रीतियुताश्चरन्तः सुखं विजह्रुर्नरदेवपुत्राः
यक्ष, गंधर्व आणि मोठ्या ऋषींना प्रिय असलेल्या, जणू काही देवतांचंच निवासस्थान असलेल्या सरस्वतीच्या काठी, राजपुत्र प्रेमाने व आनंदाने वावरत सुखाने राहत होते.
कथं नागायुतप्राणो भीमो भीमपराक्रमः। भयमाहारयत्तीव्रं तस्मादजगरान्मुने
हे मुनी, ज्याचं बळ दहा हजार नागांसारखं आहे आणि जो भीषण पराक्रमी आहे, त्या भीमाला त्या अजगरामुळे इतकं तीव्र भीती कशी वाटली?