अष्टावक्रः कोमलकः श्वसनो मौनवेपगः।' भैरवो मुण्डवेदाङ्गः पिशङ्गश्चोदपारकः। ऋषभो वेगवान्नागः पिण्डारकमहाहनू
अष्टावक्र, कोमलक, श्वसन, मौनवेपग, भैरव, मुंडवेदांग, पिशंग, उदपारक, ऋषभ, वेगवान, पिंडारक आणि महाहनु—ही त्यांची नावे.
रक्ताङ्गः सर्वसारङ्गः समृद्धपटवासकौ। वराहको वीरणकः सुचित्रश्चित्रवेगिकः
रक्तांग, सर्वसारंग, समृद्धपटवास, वराहक, वीरणक, सुचित्र आणि चित्रवेगिक—ही त्यांची नावे.
पराशरस्तरुणको मणिः स्कन्धस्तथाऽऽरुणिः। इति नागा मया ब्रह्मन्कीर्तिताः कीर्तिवर्धनाः
पराशर, तरुणक, मणी, स्कंध आणि अरुणि—हे सर्व कीर्ती वाढवणारे सर्प मी सांगितले.
प्राधान्येन बहुत्वात्तु न सर्वे परिकीर्तिताः। एतेषां प्रसवो यश्च प्रसवस्य च सन्ततिः
त्यांची संख्या फार मोठी असल्यामुळे सर्वांची नावे सांगता आली नाहीत. मुख्य सर्प, त्यांची संतती आणि त्यांच्या पुढील पिढ्या मी सांगितल्या.
न शक्यं परिसंख्यातुं ये दीप्तं पावकं गताः। `द्विशीर्षाः पञ्चशीर्षाश्च सप्तशीर्षास्तथाऽपरे। दशशीर्षाः शतशीर्षास्तथान्ये बहुशीर्षकाः
ज्यांनी त्या प्रज्वलित अग्नीत प्रवेश केला, त्यांची संख्या मोजता येणार नाही. काहींना दोन डोकी होती, काहींना पाच, काहींना सात, दहा, शंभर, तर काहींना अगणित डोकी होती.
कालानलविषा घोरा हुताः शतसहस्रशः। महाकाया महावेगाः शैलशृङ्गसमुच्छ्रयाः
त्या भयंकर सृष्टीचा नाश करणाऱ्या ज्वाळांसारख्या आणि विषासारख्या असंख्य प्राणी, शेकडो हजारांनी त्या यज्ञात समर्पित झाले. त्यांचे शरीर मोठे, वेग प्रचंड आणि उंची पर्वताच्या शिखराइतकी होती.
योजनायामविस्तारा द्वियोजनसमायताः। कामरूपाः कामबला दीप्तानलविषोल्बणाः
त्यांची लांबी एक योजन आणि रुंदी दोन योजन होती. ते इच्छेनुसार रूप धारण करू शकत, इच्छेप्रमाणे बलवान होते आणि त्यांच्या अंगातून प्रखर अग्नी व विष प्रकट होत होते.
दग्धास्तत्र महासत्रे ब्रह्मदण्डनिपाडिताः
त्या सर्वांना त्या महान यज्ञात जाळून टाकले गेले, जणू ब्रह्मदंडाने त्यांचा नाश झाला.
इदमत्यद्भुतं चान्यदास्तीकस्यानुशुश्रुम। तथा वरैश्छन्द्यमाने राज्ञा पारिक्षितेन हि
आम्ही आस्तिकाबद्दल आणखी एक अद्भुत कथा ऐकली आहे. राजा परीक्षित वर मागणाऱ्यांना हवे तसे वर देत होता.
इन्द्रहस्ताच्च्युतो नागः ख एव यदतिष्ठत। ततश्चिन्तापरो राजा बभूव जनमेजयः
इंद्राच्या हातातून सुटलेला सर्प आकाशातच लोंबकळत राहिला. तेव्हा राजा जनमेजयाच्या मनात चिंता निर्माण झाली.
हूयमाने भृशं दीप्ते विधिवद्वसुरेतसि। न स्म स प्रापतद्वह्नौ तक्षको भयपीडितः
यज्ञ मोठ्या उत्साहाने आणि विधिपूर्वक होत असतानाही, भीतीने ग्रासलेला तक्षक अग्नीत पडला नाही.
किं सूत तेषां विप्राणां मन्त्रग्रामो मनीषिणाम्। न प्रत्यभात्तदाऽग्नौ यत्स पपात न तक्षकः
सूत, त्या विद्वान ब्राह्मणांनी आणि त्यांच्या मंत्रांनी एवढे प्रयत्न केले, तरी तक्षक अग्नीत का पडला नाही याचे कारण काय?
तमिन्द्रहस्ताद्वित्रस्तं विसंज्ञं पन्नगोत्तमम्। आस्तीकस्तिष्ठ तिष्ठेति वाचस्तिस्रोऽभ्युदैरयत्
इंद्राच्या हातातून भीतीने गोंधळलेला आणि शुद्ध हरपलेला तो सर्प, त्याला आस्तिकाने तीनदा हाक मारली — 'थांब! थांब! थांब!'
वितस्थे सोऽन्तरिक्षे च हृदयेन विदूयता। यथा तिष्ठति वै कश्चित्खं च गां चान्तरा नरः
तो सर्प आकाशातच लोंबकळत राहिला, त्याचे मन दु:खाने फाटले होते, जणू कोणी मनुष्य पृथ्वी आणि आकाश यांच्या मध्ये उभा आहे.
ततो राजाब्रवीद्वाक्यं सदस्यैश्चोदितो भृशम्। काममेतद्भवत्वेवं यथास्तीकस्य भाषितम्
मग सभेतील लोकांनी आग्रह केल्यावर राजाने असे सांगितले, 'आस्तिकाने जसे सांगितले तसेच होवो.'
समाप्यतामिदं कर्म पन्नगाः सन्त्वनामयाः। प्रीयतामयमास्तीकः सत्यं सूतवचोऽस्तु तत्
'हा यज्ञ पूर्ण करा, सर्पांना दिलासा द्या, आस्तिका आनंदी राहो, आणि सूताने सांगितलेले खरे ठरो.'
ततो हलहलाशब्दः प्रीतिजः समजायत। आस्तीकस्य वरे दत्ते तथैवोपरराम च
आस्तिकाला वर मिळाल्यावर आनंदाचा गजर झाला आणि त्या क्षणी यज्ञ थांबला.
स यज्ञः पाण्डवेयस्य राज्ञः पारिक्षितस्य ह। प्रीतिमांश्चाभवद्राजा भारतो जनमेजयः
पांडव वंशातील राजा परीक्षिताचा तो यज्ञ संपला आणि भारतवंशीय जनमेजय राजाला मोठा आनंद झाला.
ऋत्विग्भ्यः ससदस्येभ्यो ये तत्रासन्समागताः। तेभ्यश्च प्रददौ वित्तं शतशोऽथ सहस्रशः
तेथे उपस्थित असलेल्या ऋत्विज, सभासद आणि सर्व लोकांना त्याने शेकडो-हजारो प्रमाणात धन दिले.
लोहिताक्षाय सूताय तथा स्थपतये विभुः। येनोक्तं तस्य तत्राग्रे सर्पसत्रनिवर्तने
लाल डोळ्यांच्या सूताला आणि स्थापत्यकाराला, ज्यांनी सर्पयज्ञ थांबवण्याबद्दल आधी सांगितले होते, त्या बलाढ्य राजाने भरघोस बक्षीस दिले.
निमित्तं ब्राह्मण इति तस्मै वित्तं ददौ बहु। दत्त्वा द्रव्यं यथान्यायं भोजनाच्छादनान्वितम्
ज्यामुळे हे सर्व घडले त्या ब्राह्मणाला त्याने भरपूर धन दिले. योग्य रितीने, भोजन आणि वस्त्रासह त्याला दान दिले.
प्रीतस्तस्मै नरपतिरप्रमेयपराक्रमः। ततश्चकारावभृथं विधिदृष्टेन कर्मणा
अपरिमित पराक्रम असलेल्या त्या राजाने आनंदाने त्याला संतुष्ट केले आणि नंतर विधिप्रमाणे स्नान करून यज्ञाची सांगता केली.
आस्तीकं प्रेषयामास गृहानेव सुसंस्कृतम्। राजा प्रीतमनाः प्रीतं कृतकृत्यं मनीषिणम्
राजा अतिशय आनंदित होऊन, सुशिक्षित आणि बुद्धिमान असा आस्तिकाला त्याच्या घरी पाठवला.
पुनरागमनं कार्यमिति चैनं वचोऽब्रवीत्। भविष्यसि सदस्यो मे वाजिमेधे महाक्रतौ
राजाने त्याला सांगितले, "तू पुन्हा परत ये. माझ्या मोठ्या अश्वमेध यज्ञात तू माझा सभासद असशील."
तथेत्युक्त्वा प्रदुद्राव तदास्तीको मुदा युतः। कृत्वा स्वकार्यमतुलं तोषयित्वा च पार्थिवम्
आस्तिकाने "तसेच होईल" असे म्हणून, आनंदाने निघून गेला. त्याने आपले अद्वितीय कार्य पूर्ण केले होते आणि राजाला संतुष्ट केले होते.
स गत्वा परमप्रीतो मातुलं मातरं च ताम्। अभिगम्योपसंगृह्य तथा वृत्तं न्यवेदयत्
तो अत्यंत आनंदित होऊन आपल्या मावसाला आणि आईला भेटायला गेला, त्यांना आलिंगन दिले आणि घडलेली सर्व हकीकत सांगितली.
एतच्छ्रुत्वा प्रीयमाणाः समेता ये तत्रासन्पन्नगा वीतमोहाः। आस्तीके वै प्रीतिमन्तो बभूवु- रूचुश्चैनं वरमिष्टं वृमीष्व
हे ऐकून, तिथे जमलेले सर्व सर्प मोहातून मुक्त झाले आणि आस्तिकावर प्रसन्न होऊन म्हणाले, "तुला हवे ते वर माग."
भूयोभूयः सर्वशस्तेऽब्रुवंस्तं किं ते प्रियं करवामाद्य विद्वन्। प्रीता वयं मोक्षिताश्चैव सर्वे कामं किं ते करवामाद्य वत्स
सर्व सर्प पुन्हा पुन्हा म्हणाले, "हे ज्ञानी, आज तुझ्या आवडीचे आम्ही काय करू? आम्ही आनंदित आहोत, सर्वजण मुक्त झालो आहोत; मुला, आज तुझ्या इच्छेनुसार आम्ही काय करू ते सांग."
सायं प्रातर्ये प्रसन्नात्मरूपा लोके विप्रा मानवा ये परेऽपि। धर्माख्यानं ये पठेयुर्ममेदं तेषां युष्मन्नैव किंचिद्भयं स्यात्
संध्याकाळी आणि सकाळी, जे ब्राह्मण, शुद्ध मनाचे पुरुष किंवा इतर कोणीही माझ्या या धर्मकथेचे पठण करतील, त्यांना तुमच्याकडून कधीच भीती वाटू नये.
तैश्चाप्युक्तो भागिनेयः प्रसन्नै- रेतत्सत्यं काममेवं वरं ते। प्रीत्या युक्ताः कामितं सर्वशस्ते कर्तारः स्म प्रवणा भागिनेय
ते आनंदित सर्प त्या भाच्याला म्हणाले, "हे सत्य आहे, तुला हा वर मिळाला. आम्ही प्रेमाने तुझ्या इच्छेनुसार सर्व काही करायला तयार आहोत, भाचा."