एते वासुकिजा नागाः प्रविष्टा हव्यवाहने। अन्ये च बहवो विप्र तथा वै कुलसंभवाः। प्रदीप्ताग्नौ हुताःसर्वे घोररूपा महाबलाः
हे सर्व वासुकिच्या कुळातील सर्प अग्नीमध्ये गेले. आणि असेच अनेक इतर त्यांच्या कुळातील, भयंकर रूपाचे आणि बलाढ्य सर्पही प्रज्वलित अग्नीमध्ये आहुती देण्यात आले.
तक्षकस्य कुले जातान्प्रवक्ष्यामि निबोध तान्। पुच्छाण्डको मण्डलकः पिण्डसेक्ता रभेणकः
आता मी तक्षकाच्या कुळातील सर्पांची नावे सांगतो—पुच्छांडक, मंडलक, पिंडसेक्त, रभेनक—हे नीट ऐक.
उच्छिखः शरभो भङ्गो बिल्वतेजा विरोहणः। शिली शलकरो मूकः सुकुमारः प्रवेपनः
उच्छिख, शरभ, भंग, बिल्वतेज, विरोधन, शिली, शलाकर, मूक, सुकुमार आणि प्रवेपन—ही त्यांची नावे.
मुद्गरः शिशुरोमा च सुरोमा च महाहनुः। एते तक्षकजा नागाः प्रविष्टा हव्यवाहनम्
मुद्गर, शिशुरोम, सुरोम आणि महाहनु—हे तक्षकाच्या कुळातील सर्पही अग्नीमध्ये गेले.
पारावतः पारियात्रः पाण्डरो हरिणः कृशः। विहङ्गः शरभो मोदः प्रमोदः संहतापनः
पारावत, पारियात्र, पांडर, हरिण, कृश, विहंग, शरभ, मोद, प्रमोद आणि संहतापन—ही त्यांची नावे.
ऐरावतकुलादेते प्रविष्टा हव्यवाहनम्। कौरव्यकुलजान्नागाञ्शृणु मे त्वं द्विजोत्तम
हे सर्व ऐरावताच्या कुळातील सर्प अग्नीमध्ये गेले. आता, श्रेष्ठ ब्राह्मण, कौरव्य कुळातील सर्पांची नावे मी तुला सांगतो.
एरकः कुण्डलो वेणी वेणीस्कन्धः कुमारकः। बाहुकः शृङ्गबेरश्च धूर्तकः प्रातरातकौ
एरक, कुंडल, वेणी, वेणिस्कंध, कुमारक, बाहुक, शृंगबेर, धूर्तक आणि प्रातरातक—ही त्यांची नावे.
कौरव्यकुलजास्त्वेते प्रविष्टा हव्यवाहनम्। धृतराष्ट्रकुले जाताञ्शृणु नागान्यथातथम्
हे सर्व कौरव्य कुळातील सर्प अग्नीमध्ये गेले. आता, योग्य प्रकारे, धृतराष्ट्र कुळातील सर्पांची नावे ऐक.
कीर्त्यमानान्मया ब्रह्मन्वातवेगान्विषोल्बणान्। शङ्कुकर्णः पिठरकः कुठारमुखसेचकौ
हे ब्राह्मण, वाऱ्यासारखी वेगवान आणि विषाने भरलेली, प्रसिद्ध अशी जी नावे आहेत ती मी सांगतो—शंकुकर्ण, पिठरक आणि कुठारमुखसेचक.
पूर्णाङ्गदः पूर्णमुखः प्रहासः शकुनिर्दरिः। अमाहठः कामठकः सुषेणो मानसोऽव्ययः
पूर्णांगद, पूर्णमुख, प्रहास, शकुनी, दरी, अमाहठ, कामठक, सुसेण, मानस आणि अव्यय—ही त्यांची नावे.
अष्टावक्रः कोमलकः श्वसनो मौनवेपगः।' भैरवो मुण्डवेदाङ्गः पिशङ्गश्चोदपारकः। ऋषभो वेगवान्नागः पिण्डारकमहाहनू
अष्टावक्र, कोमलक, श्वसन, मौनवेपग, भैरव, मुंडवेदांग, पिशंग, उदपारक, ऋषभ, वेगवान, पिंडारक आणि महाहनु—ही त्यांची नावे.
रक्ताङ्गः सर्वसारङ्गः समृद्धपटवासकौ। वराहको वीरणकः सुचित्रश्चित्रवेगिकः
रक्तांग, सर्वसारंग, समृद्धपटवास, वराहक, वीरणक, सुचित्र आणि चित्रवेगिक—ही त्यांची नावे.
पराशरस्तरुणको मणिः स्कन्धस्तथाऽऽरुणिः। इति नागा मया ब्रह्मन्कीर्तिताः कीर्तिवर्धनाः
पराशर, तरुणक, मणी, स्कंध आणि अरुणि—हे सर्व कीर्ती वाढवणारे सर्प मी सांगितले.
प्राधान्येन बहुत्वात्तु न सर्वे परिकीर्तिताः। एतेषां प्रसवो यश्च प्रसवस्य च सन्ततिः
त्यांची संख्या फार मोठी असल्यामुळे सर्वांची नावे सांगता आली नाहीत. मुख्य सर्प, त्यांची संतती आणि त्यांच्या पुढील पिढ्या मी सांगितल्या.
न शक्यं परिसंख्यातुं ये दीप्तं पावकं गताः। `द्विशीर्षाः पञ्चशीर्षाश्च सप्तशीर्षास्तथाऽपरे। दशशीर्षाः शतशीर्षास्तथान्ये बहुशीर्षकाः
ज्यांनी त्या प्रज्वलित अग्नीत प्रवेश केला, त्यांची संख्या मोजता येणार नाही. काहींना दोन डोकी होती, काहींना पाच, काहींना सात, दहा, शंभर, तर काहींना अगणित डोकी होती.
कालानलविषा घोरा हुताः शतसहस्रशः। महाकाया महावेगाः शैलशृङ्गसमुच्छ्रयाः
त्या भयंकर सृष्टीचा नाश करणाऱ्या ज्वाळांसारख्या आणि विषासारख्या असंख्य प्राणी, शेकडो हजारांनी त्या यज्ञात समर्पित झाले. त्यांचे शरीर मोठे, वेग प्रचंड आणि उंची पर्वताच्या शिखराइतकी होती.
योजनायामविस्तारा द्वियोजनसमायताः। कामरूपाः कामबला दीप्तानलविषोल्बणाः
त्यांची लांबी एक योजन आणि रुंदी दोन योजन होती. ते इच्छेनुसार रूप धारण करू शकत, इच्छेप्रमाणे बलवान होते आणि त्यांच्या अंगातून प्रखर अग्नी व विष प्रकट होत होते.
दग्धास्तत्र महासत्रे ब्रह्मदण्डनिपाडिताः
त्या सर्वांना त्या महान यज्ञात जाळून टाकले गेले, जणू ब्रह्मदंडाने त्यांचा नाश झाला.
इदमत्यद्भुतं चान्यदास्तीकस्यानुशुश्रुम। तथा वरैश्छन्द्यमाने राज्ञा पारिक्षितेन हि
आम्ही आस्तिकाबद्दल आणखी एक अद्भुत कथा ऐकली आहे. राजा परीक्षित वर मागणाऱ्यांना हवे तसे वर देत होता.
इन्द्रहस्ताच्च्युतो नागः ख एव यदतिष्ठत। ततश्चिन्तापरो राजा बभूव जनमेजयः
इंद्राच्या हातातून सुटलेला सर्प आकाशातच लोंबकळत राहिला. तेव्हा राजा जनमेजयाच्या मनात चिंता निर्माण झाली.
हूयमाने भृशं दीप्ते विधिवद्वसुरेतसि। न स्म स प्रापतद्वह्नौ तक्षको भयपीडितः
यज्ञ मोठ्या उत्साहाने आणि विधिपूर्वक होत असतानाही, भीतीने ग्रासलेला तक्षक अग्नीत पडला नाही.
किं सूत तेषां विप्राणां मन्त्रग्रामो मनीषिणाम्। न प्रत्यभात्तदाऽग्नौ यत्स पपात न तक्षकः
सूत, त्या विद्वान ब्राह्मणांनी आणि त्यांच्या मंत्रांनी एवढे प्रयत्न केले, तरी तक्षक अग्नीत का पडला नाही याचे कारण काय?
तमिन्द्रहस्ताद्वित्रस्तं विसंज्ञं पन्नगोत्तमम्। आस्तीकस्तिष्ठ तिष्ठेति वाचस्तिस्रोऽभ्युदैरयत्
इंद्राच्या हातातून भीतीने गोंधळलेला आणि शुद्ध हरपलेला तो सर्प, त्याला आस्तिकाने तीनदा हाक मारली — 'थांब! थांब! थांब!'
वितस्थे सोऽन्तरिक्षे च हृदयेन विदूयता। यथा तिष्ठति वै कश्चित्खं च गां चान्तरा नरः
तो सर्प आकाशातच लोंबकळत राहिला, त्याचे मन दु:खाने फाटले होते, जणू कोणी मनुष्य पृथ्वी आणि आकाश यांच्या मध्ये उभा आहे.
ततो राजाब्रवीद्वाक्यं सदस्यैश्चोदितो भृशम्। काममेतद्भवत्वेवं यथास्तीकस्य भाषितम्
मग सभेतील लोकांनी आग्रह केल्यावर राजाने असे सांगितले, 'आस्तिकाने जसे सांगितले तसेच होवो.'
समाप्यतामिदं कर्म पन्नगाः सन्त्वनामयाः। प्रीयतामयमास्तीकः सत्यं सूतवचोऽस्तु तत्
'हा यज्ञ पूर्ण करा, सर्पांना दिलासा द्या, आस्तिका आनंदी राहो, आणि सूताने सांगितलेले खरे ठरो.'
ततो हलहलाशब्दः प्रीतिजः समजायत। आस्तीकस्य वरे दत्ते तथैवोपरराम च
आस्तिकाला वर मिळाल्यावर आनंदाचा गजर झाला आणि त्या क्षणी यज्ञ थांबला.
स यज्ञः पाण्डवेयस्य राज्ञः पारिक्षितस्य ह। प्रीतिमांश्चाभवद्राजा भारतो जनमेजयः
पांडव वंशातील राजा परीक्षिताचा तो यज्ञ संपला आणि भारतवंशीय जनमेजय राजाला मोठा आनंद झाला.
ऋत्विग्भ्यः ससदस्येभ्यो ये तत्रासन्समागताः। तेभ्यश्च प्रददौ वित्तं शतशोऽथ सहस्रशः
तेथे उपस्थित असलेल्या ऋत्विज, सभासद आणि सर्व लोकांना त्याने शेकडो-हजारो प्रमाणात धन दिले.
लोहिताक्षाय सूताय तथा स्थपतये विभुः। येनोक्तं तस्य तत्राग्रे सर्पसत्रनिवर्तने
लाल डोळ्यांच्या सूताला आणि स्थापत्यकाराला, ज्यांनी सर्पयज्ञ थांबवण्याबद्दल आधी सांगितले होते, त्या बलाढ्य राजाने भरघोस बक्षीस दिले.