पर्वतैश्च वनान्तैश्च काननैश्चैव शोभितम्। एतमाहुर्महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च। ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सर्वे तात मनीषिणः
पर्वत, वन आणि सुंदर अरण्यांनी सजलेला हा प्रदेश, सर्व धर्मज्ञ आणि बुद्धिमान ऋषी, महेन्द्र आणि वैश्रवण राजाचा आहे असे सांगतात.
अतश्चोद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठन्ति वै प्रजाः। ऋषयश्चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश्च देवताः
इथे सर्व प्राणी, धर्म जाणणारे ऋषी, सिद्ध आणि साध्य देवता, उगवत्या सूर्याची पूजा करतात.
यमस्तु राजा धर्मज्ञः सर्वप्राणभृतां प्रभुः। प्रेतसत्वगतीमेतां दक्षिणामाश्रितो दिशम्
धर्म जाणणारा यमराज, सर्व जीवांचा स्वामी, या दक्षिण दिशेला, प्रेतांच्या लोकात वास करतो.
एतत्संयमनं पुण्यमतीवाद्भुतदर्शनम्। प्रेतराजस्य भवनमृद्ध्या परमया युतम्
हे पुण्याचे आणि अद्भुत दृश्य असलेले संयमाचे स्थान म्हणजे प्रेतराज यमाचे वैभवशाली घर आहे.
यं प्राप्य सविता राजन्सत्येन प्रतितिष्ठति। अस्तं पर्वतराजानमेतमाहुर्मनीषिणः
राजा, ज्या ठिकाणी पोहोचल्यावर सूर्य सत्याच्या बळावर स्थिर राहतो, त्या पर्वतराजाला विद्वान लोक अस्ताचल म्हणतात.
एवं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम्। अवसन्वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति
असा हा पर्वतराज आणि मोठा समुद्र, वरुण राजाचा निवास आहे, जो सर्व जीवांची रक्षा करतो.
उदीचीं दीपयन्नेष दिशं तिष्ठति कीर्तिमान्। महामेरुर्महाभाग शिवो ब्रह्मविदांगतिः
उत्तर दिशेला तेजाने उजळणारा, कीर्तीमान, महा मेरू पर्वत उभा आहे. तो पुण्यवान आणि ब्रह्मविद्येच्या जाणकारांचा मार्ग आहे.
यस्मिन्ब्रह्मसदश्चैव भूतात्मा चावतिष्ठते। प्रजापतिः सृजन्सर्वं यत्किंचिज्जङ्गमागमम्
ज्यावर ब्रह्मदेवांची सभा आणि सर्व जीवांचा आत्मा वास करतो, आणि प्रजापती सर्व सजीव-निर्जीवांची निर्मिती करतो.
यानाहुर्ब्रह्मणः पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान्। तेषामपि महामेरुः शिवं स्थानमनामयम्
ज्यांना ब्रह्मदेवाची मानसपुत्रे आणि दक्षाची सात मुले म्हणतात, त्यांच्यासाठीही महा मेरू हे शुभ आणि दोषरहित स्थान आहे.
अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनरेषोदयन्ति च। सप्त देवर्षयस्तात वसिष्ठप्रमुखास्तदा
इथेच वसिष्ठ प्रमुख सात देवऋषी स्थिर राहतात आणि पुन्हा पुन्हा प्रकट होतात, हे प्रिय.
देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरमुत्तमम्। यत्रात्मतृप्तैरध्यास्ते देवैः सह पितामहः
मेरूच्या शिखरावर असलेला तो निर्मळ प्रदेश पाहा, जिथे स्वतःत तृप्त असलेले पितामह देवतांसह वास करतात.
यमाहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम्। अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम्
ज्याला सर्व सृष्टीची आणि निसर्गाची अखंड मूळ म्हणतात, तो आद्य, अनंत, सर्वश्रेष्ठ नारायण देव आहे.
ब्रह्मणः सदनात्तस्य परं स्थानं प्रकाशते। देवाश्च यत्नात्पश्यन्ति सर्वतेजोमयं शुभम्
ब्रह्मदेवाच्या निवासस्थानापासून एक अत्युच्च स्थान प्रकट होतं, जेथे देवता मोठ्या प्रयत्नांनी पाहण्याचा प्रयत्न करतात—ते संपूर्ण तेजाने भरलेलं, पवित्र आणि मंगल आहे.
अत्यर्कानलदीप्तं तत्स्थानं विष्णोर्महात्मनः। स्वयैव प्रभया राजन्दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः
तो विष्णूचा दिव्य स्थान सूर्य आणि अग्नीपेक्षाही अधिक तेजस्वी आहे; त्याच्या स्वतःच्या प्रकाशामुळे, राजन, देव किंवा दैत्यही त्याच्याकडे पाहू शकत नाहीत.
प्राच्यां नारायणस्थानं मेरावतिविराजते
पूर्व दिशेला, मेरू पर्वतावर नारायणाचं स्थान अत्यंत तेजाने उजळून निघालं आहे.
यत्र भूतेश्वरस्तात सर्वप्रकृतिरात्मभूः। भासयन्सर्वभूतानि सुश्रियाऽभिविराजते
तेथे, प्रिय, सर्व भूतांचे स्वामी आणि सर्व सृष्टीचा आधार असलेला तो प्रभू, आपल्या अद्वितीय सौंदर्याने सर्व जीवांना प्रकाशित करतो.
नात्र ब्रह्मर्षयस्तात कुत एव महर्षयः। प्राप्नुवन्ति गतिं ह्येतां यतीनां भावितात्मनाम्
प्रिय, या मार्गाला ब्रह्मर्षी किंवा महर्षी सुद्धा पोहोचू शकत नाहीत; फक्त शुद्ध अंतःकरण असलेल्या योग्य तपस्वींनाच तो मार्ग मिळतो.
न तं ज्योतींपि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति पाण्डव। स्वयंप्रभुरचिन्त्यात्मा तत्र ह्यतिविराजते
पांडवा, त्या तेजस्वी स्थानावर पोहोचल्यानंतर दुसरे कोणतेही प्रकाश तिथे चमकत नाहीत; तिथे स्वतःप्रकाशित, अगम्य आत्मा अत्यंत तेजाने प्रकटतो.
यतयस्तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम्। परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः। योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहविवर्जिताः
तपस्वी भक्तीने नारायण हरिच्या चरणी जाऊन, श्रेष्ठ तप, शुभ कर्मांनी शुद्ध झालेले, योगसिद्ध, महात्मे, अंधकार व मोहापासून मुक्त होऊन त्या स्थानाला पोहोचतात.
तत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकमायान्ति भारत। स्वयंभुवं महात्मानं देवदेवं सनातनम्
भरता, तिथे पोहोचल्यानंतर ते पुन्हा या जगात परत येत नाहीत; ते स्वयंभू, महात्मा, देवांचा देव, सनातन प्रभू यांना प्राप्त होतात.
स्थानमेतन्महाभाव ध्रुवमक्षयमव्ययम्। ईश्वरस्य सदा ह्येतत्प्रणमात्र युधिष्ठिर
हे महाबाहु, हे स्थान कायमचं, अविनाशी आणि शाश्वत आहे; हे नेहमीच प्रभूचं असतं, युधिष्ठिरा, फक्त वंदन केल्यानेही.
[एनं त्वहरहर्मेरुं सूर्याचन्द्रमसौ ध्रुवम्। प्रदक्षिणमुपावृत्यकुरुतः कुरुनन्दन
कुरुनंदना, दररोज मेरू, सूर्य, चंद्र आणि ध्रुव तारा याच्या भोवती प्रदक्षिणा घालतात.
ज्योतींषि चाप्यशेषेण सर्वाण्यनघ सर्वतः। परियान्ति महाराज गिरिराजं प्रदक्षिणम् ।।]
हे निष्पाप राजा, सर्व प्रकाशमान तारे आणि ग्रह देखील सर्व बाजूंनी गिरिराजाच्या भोवती प्रदक्षिणा करतात.
एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन्भगवानपि। कुरुते वितमस्कर्मा आदित्योऽभिप्रदक्षिणम्
सर्व हे तेजस्वी प्रकाश आपल्याबरोबर घेऊन, पवित्र आणि पापरहित सूर्य देखील त्याच्या भोवती प्रदक्षिणा करतो.
अस्तं प्राप्य ततः सन्ध्यामतिक्रम्य दिवाकरः। उदीचीं भजते काष्ठां बहुधा पर्वसन्धिषु
अस्ताला गेल्यावर, संध्याकाळ ओलांडून, सूर्य ऋतूंच्या संधिकालात अनेक प्रकारे उत्तरेकडे मार्गक्रमण करतो.
सुमेरुमनुवृत्तः स पुनर्गच्छति पाण्डव। प्राङ्युखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः
पांडवा, सुमेरू पर्वताच्या मागे सूर्यदेव पुन्हा पूर्वेकडे जातो, सर्व जीवांच्या कल्याणासाठी कार्यरत असतो.
स सम्यग्विभजन्कालान्बहुधा पर्वसन्धिषु। तथैव भगवान्सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति
तो ऋतूंच्या संधिकालात काळ योग्य प्रकारे विभागतो; त्याचप्रमाणे भगवंत सोम (चंद्र) देखील नक्षत्रांसह मार्गक्रमण करतो.
एवमेतं त्वतिक्रम्य महामेरुमतन्द्रितः। सोमश्च विभजन्कालं बहुधा पर्वसन्धिषु। भासयन्सर्वभूतानि पुनर्गच्छति सागरम्
अशा प्रकारे, थकवा न येता, महा मेरू ओलांडून, सोम देखील ऋतूंच्या संधिकालात काळाचे विभाजन करतो, सर्व जीवांना प्रकाश देतो आणि पुन्हा समुद्राकडे जातो.
तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर्भासयञ्जगत्। मार्गमेतमसंबाधमादित्यः परिवर्तते
त्याचप्रमाणे, अंधार दूर करणारा देव आपल्या किरणांनी जग उजळवतो आणि सूर्य या अडथळ्यांशिवाय मार्गावर फिरतो.
सिसृक्षुः शिशिराण्येव दक्षिणां भजते दिशम्। ततः सर्वाणि भूतानि कालं शिशिरमृच्छति
थंडीचे ऋतू निर्माण करण्याच्या इच्छेने तो दक्षिण दिशेकडे वळतो; मग सर्व जीव शिशिर ऋतूचा अनुभव घेतात.