कृताभिषेकाः शुचयः कृतजप्या हुताग्नयः। भवन्त आसते स्वस्था ब्रवीमि किमहं द्विजाः
स्नान करून, जप पूर्ण करून, अग्नी प्रज्वलित करून, तुम्ही सर्व शांतपणे बसला आहात. हे द्विजजन, मला काय सांगावे ते सांगा.
पुराणसंहिताः पुण्याः कथा धर्मार्थसंश्रिताः। इतिवृत्तं नरेन्द्राणामृषीणां च महात्मनाम्
पूर्वीच्या पुण्यशाली कथा, धर्म आणि अर्थ यावर आधारलेल्या, राजे आणि महान ऋषी यांच्या कर्तृत्वाची गोष्ट सांगतात.
द्वैपायनेन यत्प्रोक्तं पुराणं परमर्षिणा। सुरैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव श्रुत्वा यदभिपूजितम्
द्वैपायन या श्रेष्ठ ऋषींनी सांगितलेले पुराण, जे देव आणि ब्रह्मर्षींनी ऐकून मोठ्या आदराने मानले—
तस्याख्यानवरिष्ठस्य विचित्रपदपर्वणः। सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च
त्या श्रेष्ठ आख्यानात, विविध आणि गुंतागुंतीच्या अध्यायांनी, सूक्ष्म अर्थांनी आणि न्याययुक्त विचारांनी, वेदांच्या साराने सजलेले—
भारतस्येतिहासस्य पुण्यां ग्रन्थार्थसंयुताम्। संस्कारोपगतां ब्राह्मीं नानाशास्त्रोपबृंहिताम्
महाभारत या पुण्यशाली इतिहासात, श्लोकांच्या अर्थांनी भरलेले, संस्कारित, ब्राह्मणांच्या भाषेत सांगितलेले आणि अनेक शास्त्रांनी समृद्ध केलेले—
जनमेजयस्य यां राज्ञो वैशंपायन उक्तवान्। यथावत्स ऋषिः पृष्टः सत्रे द्वैपायनाज्ञया
जनमेजय या राजाला, वैशंपायन ऋषींनी, द्वैपायन यांच्या आज्ञेने, विचारलेल्या प्रमाणे जशी सांगितली—
वेदैश्चतुर्भिः सयुक्तां व्यासस्याद्भुतकर्मणः। संहितां श्रोतुमिच्छामः पुण्यां पापभयापहाम्
चारही वेदांसह जोडलेली, व्यास यांच्या अद्भुत कृत्यांनी निर्माण केलेली ती संहिता, आम्हाला ऐकायची आहे—पवित्र आणि पापभय दूर करणारी.
आद्यं पुरुषमीशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम्। ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम्
तो आदिपुरुष, सर्वांचा स्वामी, अनेकदा वंदिला गेलेला, सर्वश्रेष्ठ, एकाक्षरी सत्य, ब्रह्म, व्यक्त आणि अव्यक्त, सनातन—
असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम् परावराणां स्रष्टारं पुराणं परमव्ययम्
जे असत आणि नसत, हे विश्व आणि त्याहूनही जे पुढे आहे, श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ यांचे सृष्टीकर्ता, पुरातन, सर्वोच्च आणि अविनाशी—
मङ्गल्यं मङ्गलं विष्णुं वरेण्यमनघं शुचिम्। नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरुं हरिम्
मंगलमय, मंगलाचा मूळ, विष्णू, श्रेष्ठ, निष्पाप, शुद्ध, हृषीकेश, चराचरांचा गुरु, हरी यांना वंदन करून—
महर्षेः पूजितस्येह सर्वलोकैर्महात्मनः। प्रवक्ष्यामि मतं पुण्यं व्यासस्याद्भुतकर्मणः
या जगात सर्वांनी पूजिलेल्या त्या महात्मा ऋषीचे, व्यास यांच्या अद्भुत कार्याचे, मी हे पुण्य शिक्षण सांगणार आहे.
नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे। यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्
अमित तेज असलेल्या त्या व्यासांना मी नमस्कार करतो, ज्यांच्या कृपेने मी ही नारायणाची कथा सांगणार आहे.
सर्वाश्रमाभिशमनं सर्वतीर्थावगाहनम्। न तथा फलद सूते नारायणकथा यथा
सर्व इंद्रिये जिंकून किंवा सर्व तीर्थांत स्नान करून ज्या प्रमाणे फळ मिळते, त्याहून अधिक फळ नारायणाच्या कथेला मिळते.
नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति। एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम्
नारायणासारखा कोणीच नाही, पूर्वीही नव्हता आणि पुढेही होणार नाही; या सत्य वचनाने मी सर्व उद्दिष्टे साध्य करीन.
आचख्युः कवयः केचित्संप्रत्याचक्षते परे। आख्यास्यन्ति तथैवान्य इतिहासमिमं भुवि
काही कवींनी हे सांगितले आहे, काही सध्या सांगत आहेत, आणि इतरही हेच इतिहास पृथ्वीवर पुढे सांगतील.
इदं तु त्रिषु लोकेषु महज्ज्ञानं प्रतिष्ठितम्। विस्तरैश्च समासैश्च धार्यते यद्द्विजातिभिः
पण हे महान ज्ञान, तीनही लोकांत प्रतिष्ठित, द्विजांनी विस्ताराने आणि संक्षेपाने जपले आहे.
अलङ्कृतं शुभैः शब्दैः समयैर्दिव्यधनुषैः। छन्दोवृत्तैश्च विविधैरन्वितं विदुषांप्रियम्
सुंदर शब्दांनी, योग्य वेळी दिव्य धनुष्यांच्या उल्लेखांनी आणि विविध छंदांनी सजलेली ही कथा विद्वानांना अत्यंत प्रिय आहे.
तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम्। इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीसुतः
सत्यवतीचा पुत्राने तप आणि ब्रह्मचर्य यांच्या बळावर सनातन वेदांचा अभ्यास करून हे पुण्यशाली इतिहासग्रंथ रचले.
पुण्ये हिमवतः पादे मेध्ये गिरिगुहालये। विशोध्य देहं धर्मात्मा दर्भसंस्तरमाश्रितः
हिमालयाच्या पवित्र पायथ्याशी, स्वच्छ पर्वतगुहेत, धर्मनिष्ठाने आपले शरीर शुद्ध करून, कुशांच्या आसनावर तो बसला.
शुचिः सनियमो व्यासः शान्तात्मातपसि स्थितः भारतस्येतिहासस्य धर्मेणान्वीक्ष्य तां गतिम्
शुद्ध, संयमी आणि शांतचित्त असलेल्या व्यासांनी तपश्चर्येत स्थिर राहून, भारताच्या इतिहासाचा मार्ग धर्माने चिंतन केला.
प्रविश्य योगं ज्ञानेन सोऽपश्यत्सर्वमन्ततः
ज्ञानाच्या योगात प्रवेश करून, त्याने सर्व काही पूर्णपणे जाणले.
निष्प्रभेऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसा वृते। बृहदण्डमभूदेकं प्रजानां बीजमव्ययम्
त्या प्रकाशरहित, सर्वत्र अंधाराने वेढलेल्या जागेत, एक विशाल अंड उत्पन्न झाले, जे सर्व सृष्टीचे अविनाशी बीज होते.
युगस्यादिनिमित्तं तन्महद्दिव्यं प्रचक्षत। व्यस्मिंस्तच्छ्रूयते सत्यंज्योतिर्ब्रह्म सनातनम्
त्या महान आणि दिव्य तत्त्वाला युगाच्या आरंभाचे कारण मानतात; त्यातच सनातन सत्य, प्रकाश आणि अखंड ब्रह्म ऐकू येते.
अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च सर्वत्र समतां मतम्। अव्यक्तं कारणं सूक्ष्मं यत्तत्सदसदात्मकम्
ते अद्भुत आणि विचारात न मावणारे, सर्वत्र समतेचे मूळ मानले जाते; ते अव्यक्त, सूक्ष्म कारण आहे, जे अस्तित्व आणि अनस्तित्व दोन्हीचे स्वरूप आहे.
यस्मिन्पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः। ब्रह्मा सुरगुरुः स्थाणुर्मनुः कः परमेष्ठ्यथ
त्यातूनच पितामह जन्मास आला—एकमेव प्रभू, प्रजापती, ब्रह्मा, देवांचा गुरु, स्थाणू, मनु, क, आणि परमेष्ठी.
प्राचेतसस्तथा दक्षो दक्षपुत्राश्च सप्तवै। ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविंशतिः
तसेच प्रचेतस, दक्ष आणि दक्षाचे सात पुत्र; त्यानंतर एकवीस प्रजापती निर्माण झाले.
पुरुषश्चाप्रमेयात्मा यं सर्वऋषयो विदु। विश्वेदेवास्तथाऽऽदित्या वसवोऽथाश्विनावपि
आणि तो पुरुष, ज्याचे स्वरूप मोजता येणार नाही, ज्याला सर्व ऋषी ओळखतात, तसेच सर्व विश्वदेव, आदित्य, वसु आणि अश्विनीही.
यक्षाः साध्याः पिशाचाश्च गुह्यकाः पितरस्तथा। ततः प्रसूता विद्वांसः शिष्टा ब्रह्मर्षिसत्तमाः
यक्ष, साध्य, पिशाच, गुह्यक आणि पितर; त्यानंतर विद्वान आणि श्रेष्ठ ब्रह्मर्षी जन्मले.
महर्षयश्च बहवः सर्वैः समुदिता गुणैः। आतो द्यौः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तया
अनेक महर्षी, सर्व गुणांनी युक्त, त्यांच्यापासून आकाश, पृथ्वी, वायू, आंतरिक्ष आणि दिशा निर्माण झाल्या.
संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात्। यच्चान्यदपि तत्सर्वं संभूतं लोकसाक्षिकम्
वर्ष, ऋतू, महिने, पंधरवडे, दिवस-रात्र यांचा क्रमाने निर्माण झाला; आणि इतर सर्व काही, जे लोकांसमोर साक्षीदार आहे.