यथा चेदं कर्म समाप्यते मे यथा च वै तक्षक एति शीघ्रम्। तथा भवन्तः प्रयतन्तु सर्वे परं शक्त्या स हि मे विद्विषाणः
जसे हे कर्म माझ्यासाठी पूर्ण होते आणि जसा टक्षक लवकर येतो, तसेच तुम्ही सर्वांनी पूर्ण प्रयत्न करावा, कारण तो माझा शत्रू आहे.
यथा शस्त्राणि नः प्राहुर्यथा शंसति पावकः। इन्द्रस्य भवने राजंस्तक्षको भयपीडितः
जसे आपली शास्त्रे सांगतात, जसा अग्नी सांगतो, राजन, टक्षक भीतीने इंद्राच्या घरी आहे.
यथा सूतो लोहिताक्षो महात्मा पौराणिको वेदितवान्पुरस्तात्। स राजानं प्राह पृष्टस्तदानीं यथाहुर्विप्रास्तद्वदेतन्नृदेव
जसा लाल डोळ्यांचा, महान आत्मा असलेला, पुराण जाणणारा सारथी यापूर्वी समजून सांगितला, तसाच त्याने विचारल्यावर राजाला सांगितले—जसे ब्राह्मण सांगतात, तसेच हे बोलावे, राजन.
पुराणमागम्य ततो ब्रवीम्यहं दत्तं तस्मै वरमिन्द्रेण राजन्। वसेह त्वं मत्सकाशे सुगुप्तो न पावकस्त्वां प्रदहिष्यतीति
पुराणावर आधार घेऊन मी सांगतो—राजन, इंद्राने टक्षकाला वर दिला, 'इथे माझ्या जवळ राहा, मी तुला नीट जपेन; अग्नी तुला जाळणार नाही.'
तदा जगामाहिदत्ताभयः प्रभुः
मग नागांनी दिलेल्या अभयामुळे तो प्रभू निघून गेला.
भविष्यतीत्येव विचिन्तयानः
'हे होईल,' असे विचार करत तो मनाशी चिंतन करू लागला.
तस्योत्तरीये निहितः स नागो भयोद्विग्नः शर्म नैवाभ्यगच्छत्। ततो राजा मन्त्रविदोऽब्रवीत्पुनः क्रुद्धो वाक्यं तक्षकस्यान्तमिच्छन्
तो नाग उपरण्यात ठेवला होता, पण भीतीने व्याकुळ होऊन त्याला कुठेच शांती मिळाली नाही. तेव्हा मंत्र जाणणाऱ्या राजाने पुन्हा, रागाने आणि टक्षकाचा अंत व्हावा म्हणून, बोलले.
इन्द्रस्य भवने विप्रा यदि नागः स तक्षकः। तमिन्द्रेणैव सहितं पातयध्यं विभावसौ
ब्राह्मणहो, जर तो टक्षक नाग इंद्राच्या घरी असेल, तर अग्नीने त्याला इंद्रासह खाली पाडा.
जनमेजयेन राज्ञा तु नोदितस्तक्षकं प्रति। होता जुहाव तत्रस्थं तक्षकं पन्नगं तथा
पण राजा जनमेजय यांनी तक्षकाला वेगळं बोलावले नव्हते, म्हणून तिथे असलेल्या होतारूने तक्षक नावाच्या सर्पाला बोलावण्यासाठी आहुती दिली.
हूयमाने तथा चैव तक्षकः सपुरन्दरः। आकाशे ददृशे तत्र क्षणेन व्यथितस्तदा
आहुती दिली जात असताना, तक्षक पुरंदरासोबत आकाशात तिथे प्रकट झाला आणि त्या वेळी तो फार घाबरलेला होता.
पुरन्दरस्तु तं यज्ञं दृष्ट्वोरुभयमाविशत्। हित्वा तु तक्षकं त्रस्तः स्वमेव भवनं ययौ
पुरंदराने तो यज्ञ पाहून तक्षकासोबत आत प्रवेश केला, पण घाबरलेल्या तक्षकाला सोडून स्वतःच्या घराकडे निघून गेला.
इन्द्रे गते तु राजेन्द्र तक्षको भयमोहितः। मन्त्रशक्त्या पावकार्चिस्समीपमवशो गतः। `तं दृष्ट्वा ऋत्विजस्तत्र वचनं चेदमब्रुवन्
इंद्र निघून गेल्यावर, राजेंद्र, तक्षक भीतीने आणि गोंधळून गेला होता, मंत्राच्या शक्तीने तो अग्नीच्या ज्वाळेजवळ ओढला गेला; हे पाहून ऋत्विजांनी असे शब्द सांगितले.
अयमायाति तूर्णं स तक्षकस्ते वशं नृप। श्रूयतेऽस्य महान्नादो नदतो भैरवं रवम्
राजा, हा तक्षक आता तुझ्या अधीन वेगाने येतो आहे; त्याचा भीषण, भयंकर आवाज ऐकू येतोय.
नूनं मुक्तो वज्रभृता स नागो भ्रष्टो नाकान्मन्त्रवित्रस्तकायः। घूर्णन्नाकाशे नष्टसंज्ञोऽभ्युपैति तीव्रान्निश्वासान्निश्वसन्पन्नगेन्द्रः
नक्कीच, वज्रधारी इंद्राने त्याला सोडून दिलं आहे, तो मंत्रामुळे आकाशातून खाली पडतो आहे, घाबरलेला आणि भान हरपलेला तो सर्पराज मोठ्या वेदनेने श्वास घेत घेत जवळ येतो आहे.
वर्तते तव राजेन्द्र कर्मैतद्विधिवत्प्रभो। अस्मै तु द्विजमुख्याय वरं त्वं दातुमर्हसि
राजेंद्र, तुझं यज्ञ व्यवस्थित सुरू आहे; आता या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला वर द्यायला पाहिजे.
बालाभिरूपस्य तवाप्रमेय वरं प्रयच्छामि यथानुरूपम्। वृणीष्व यत्तेऽभिमतं हृदि स्थितं तत्ते प्रदास्याम्यपि चेददेयम्
तुला, जो तरुण आणि अगाध आहेस, मी योग्य असा वर देईन; तुझ्या मनात जे काही आहे ते माग, आणि शक्य असेल तर मी ते नक्की देईन.
पतिष्यमाणे नागेन्द्रे तक्षके जातवेदसि। इदमन्तरमित्येवं तदास्तीकोऽभ्यचोदयत्
तक्षक सर्पराज अग्नीमध्ये पडणार असताना, आस्तिकाने त्या वेळी मध्ये येऊन असे शब्द सांगितले.
वरं ददासि चेन्मह्यं वृणोमि जनमेजय। सत्रं ते विरमत्वेतन्न पतेयुरिहोरगाः
राजा जनमेजय, जर तू मला वर देणार असशील तर मी हेच मागतो: तुझं यज्ञ थांबावं आणि इथून पुढे कोणताही सर्प इथे पडू नये.
एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मन्पारिक्षितस्तु सः। नातिहृष्टमनाश्चेदमास्तीकं वाक्यमब्रवीत्
त्याने असं म्हटल्यावर, परीक्षिताचा पुत्र मनात फारसा आनंदी नसतानाही आस्तिकाला असे म्हणाला.
सुवर्णं रजतं गाश्च यच्चान्यन्मन्यसे विभो। तत्ते दद्यां वरं विप्र न निवर्तेत्क्रतुर्मम
सोनं, चांदी, गायी किंवा तुला जे काही हवं असेल ते मी तुला देईन, पण ब्राह्मण, माझं यज्ञ थांबू नये.
सुवर्णं रजतं गाश्च न त्वां राजन्वृणोम्यहम्। सत्रं ते विरमत्वेतत्स्वस्ति मातृकुलस्य नः
सोनं, चांदी, गायी — हे मी तुझ्याकडून मागत नाही, राजा; तुझं यज्ञ थांबावं — आणि आमच्या मातृकुळाचं कल्याण व्हावं.
आस्तीकेनैवमुक्तस्तु राजा पारिक्षितस्तदा। पुनःपुनरुवाचेदमास्तीकं वदतां वरः
आस्तिकाने असं म्हटल्यावर, परीक्षित राजा त्या उत्तम वक्त्या आस्तिकाला पुन्हा पुन्हा म्हणू लागला.
अन्यं वरय भद्रं ते वरं द्विज्वरोत्तम। अयाचत न चाप्यन्यं वरं स भृगुनन्दन
द्विजश्रेष्ठा, तू दुसरा काही वर माग, तुझं भलं होवो; पण भृगुनंदन आस्तिकाने दुसरा कोणताही वर मागितला नाही.
ततो वेदविदस्तात सदस्याः सर्व एव तम्। राजानमूचुः सहिता लभतां ब्राह्मणो वरम्
तेव्हा, तात, तिथे असलेल्या सर्व वेदज्ञ मंडळींनी एकत्रितपणे राजाला सांगितलं: 'या ब्राह्मणाला त्याचा वर मिळू द्या.'
ये सर्पाः सर्पसत्रेऽस्मिन्पतिता हव्यवाहने। तेषां नामानि सर्वेषां श्रोतुमिच्छामि सूतज
या सर्पयज्ञात जे सर्प आहुतीच्या अग्नीत पडले, त्यांची सर्व नावं मला ऐकायची आहेत, सूतपुत्रा.
सहस्राणि बहून्यस्मिन्प्रयुतान्यर्बुदानि च। न शक्यं परिसंख्यातुं बहुत्वाद्द्विजसत्तम
इथे हजारो, लाखो, कोटी सर्प नष्ट झाले; त्यांची नावं सर्व सांगणं शक्य नाही, ब्राह्मणश्रेष्ठा, कारण त्यांची संख्या खूप मोठी आहे.
यथास्मृति तु नामानि पन्नगानां निबोध मे। उच्यमानानि मुख्यानां हुतानां जातवेदसि
आता मी तुला मुख्य सर्पांची नावे सांगतो, जी अग्नीमध्ये आहुती दिली गेली होती. नीट ऐक.
वासुकेः कुलजातांस्तु प्राधान्येन निबोध मे। नीलरक्तान्सितान्घोरान्महाकायान्विषोल्बणान्
वास्तविक वासुकिच्या कुळातील जे श्रेष्ठ आणि थोर सर्प होते—काळे, लाल, पांढरे, भयंकर, मोठ्या देहाचे आणि विषाने भरलेले—त्यांची नावे मी तुला सांगतो.
अवशान्मातृवाग्दण्डपीडितान्कृपणान्हूतान्। कोटिशो मानसः पूर्णः शलः पालो हलीमकः
आईच्या शब्दांनी आणि दंडाने त्रस्त, असहाय्य आणि दीन झालेले शल, पाल, हलीमक, पिच्छल, मानस आणि असंख्य इतर सर्प अग्नीमध्ये आहुती देण्यात आले.
पिच्छलः कौणपश्चक्रः कालवेगः प्रकालनः। हिरण्यबाहुः शरणः कक्षकः कालदन्तकः
पिच्छल, कौणप, चक्र, काळवेग, प्रकालन, हिरण्यबाहू, शरण, कक्षक आणि काळदंतक—ही त्यांची नावे.