त्वमेव शक्तस्तां लङ्कां सयोधां सहरावणाम्। स्वबाहुबलमाश्रित् विनाशयितुमञ्जसा
'तूच आपल्या बाहूंच्या बळावर, सैन्यासकट आणि रावणासकट संपूर्ण लंका सहज नष्ट करू शकला असतास.'
न हि ते किंचिदप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते। न चैव तव पर्याप्तो रावयणः सगणो युधि
'वायुपुत्रा, तुझ्यासाठी काहीच अशक्य नाही; आणि युद्धात रावण आणि त्याचं सैन्य तुझ्यापुढे टिकू शकत नव्हतं.'
एवमुक्तस्तु भीमेन हनूमान्प्लवगोत्तमः। प्रत्युवाच ततो वाक्यं स्निग्धगम्भीरया गिरा
भीमाने असं म्हटल्यावर, वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या हनुमानाने गोड आणि गंभीर स्वरात उत्तर दिलं.
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत। भीमसेन न पर्याप्तो ममासौ राक्षसाधमः
'महाबाहू भीमसेना, भारतवंशीय, तू जसं म्हणतोस तसंच आहे; तो दुष्ट राक्षस माझ्या बरोबरीचा नव्हता.'
वेदाचारविधानोक्तैर्यज्ञैर्धार्यन्ति देवताः। बृहस्पत्युशनःप्रोक्तैर्नयैर्धार्यन्ति मानवाः
'वेदांमध्ये सांगितलेल्या यज्ञांनी देवता टिकतात; आणि बृहस्पती व शुक्र यांनी शिकवलेल्या नीतीने माणसं चालतात.'
तेन वीरेण तं हत्वा सगणं राक्षसाधमम्। आनीता स्वपुरं सीता कीर्तिश्च स्थापिता नृषु
'म्हणून त्या वीराने त्या दुष्ट राक्षसाला आणि त्याच्या सैन्याला मारून, सीतेला परत आपल्या नगरीत आणलं आणि आपली कीर्ती लोकांमध्ये स्थिर केली.'
तद्गच्छ विपुलप्रज्ञ भ्रातुः प्रियहिते रतः। अरिष्टं क्षेममध्वानं वायुना परिरक्षितः
तू मोठ्या बुद्धीचा आहेस, भावाच्या आनंदासाठी आणि कल्याणासाठी नेहमीच झटतोस. वाऱ्याच्या संरक्षणाखाली तुझा प्रवास सुखरूप आणि विघ्नरहित जावो.
एष पन्थाः कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय ते। द्रक्ष्यसे धनदोद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसैः
हे कुरूश्रेष्ठ, हा सुगंधिक वनाकडे जाणारा तुझा मार्ग आहे. तिथे तुला कुबेराचं बाग पाहायला मिळेल, जी यक्ष आणि राक्षसांनी राखलेली आहे.
न च ते तरसा कार्यः कुसुमापचयः स्वयम्। दैवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषतः
फुलं स्वतःच्या जोरावर तोडू नकोस, कारण देवतांचं सन्मान करणं माणसासाठी विशेष महत्त्वाचं आहे.
बलिहोमनमस्कारैर्मन्त्रैश्च भरतर्षभ। दैवतानि प्रसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत
बळी, होम, नमस्कार आणि मंत्रांनी, हे भरतवंशातील श्रेष्ठ, देवता भक्तीने प्रसन्न होतात.
मा तात साहसं कार्षीः स्वधर्मं परिपालय। स्वधर्मस्थापनं धर्मं बुध्यस्वागमयस्व च
मुला, घाईघाईने काही करू नकोस. आपला धर्म पाळ. स्वतःच्या धर्मानेच धर्माची स्थापना होते हे समजून घे आणि आचरणात आण.
न हि धर्ममविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य च। धर्मो वै वेदितुं शक्यो बृहस्पतिसमैरपि
धर्म समजून न घेता आणि वडिलधाऱ्यांची सेवा न करता, ब्रहस्पतीसारख्या बुद्धिमानालाही खरा धर्म समजत नाही.
अधर्मो यत्र धर्माख्यो धर्मश्चाधर्मसंज्ञितः। स विज्ञेयो विभागेन यत्रमुह्यन्त्यबुद्धयः
जिथे अधर्मालाच धर्म म्हणतात आणि धर्माला अधर्म म्हणतात, तिथे नीट विचार करून ओळखणं गरजेचं आहे, कारण अशा ठिकाणी बुद्धिहीन माणसं भरकटतात.
आचारसंभवो धर्मो धर्माद्वेदाः समुत्थिताः। वेदैर्यज्ञाः समुत्पन्ना यज्ञैर्देवाः प्रतिष्ठिताः
धर्म हा चांगल्या वागणुकीतून निर्माण होतो. धर्मातून वेद निर्माण झाले, वेदांमधून यज्ञ निर्माण झाले आणि यज्ञांमुळे देवता स्थिर राहतात.
बल्याकरवणिज्याभिः कृष्यर्थैर्योनिपोषणैः। वार्तया धार्यते सर्वं धर्मैरेतैर्द्विजातिभिः
बळी, व्यापार, शेती आणि संततीच्या पोषणाने, द्विज लोक आपापल्या कर्तव्यानं सगळं जग चालवत असतात.
त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस्रो विद्या विजानताम्। ताभिः सम्यक्प्रवृत्ताभिर्लोकयात्रा विधीयते
त्रैविद्य, उदरनिर्वाह आणि शासनशास्त्र या तीन विद्या ज्ञानी लोकांसाठी आहेत. या तिन्ही योग्य रीतीने पाळल्या गेल्या तर जगाचा व्यवहार नीट चालतो.
सा चेद्धर्मकृता न स्यात्रयीधर्ममृते भुवि। दण्डनीतिमृतेचापि निर्मर्यादमिदं भवेत्
जर या गोष्टी धर्माने केल्या गेल्या नाहीत, आणि पृथ्वीवर त्रैविद्य आणि धर्म राहिला नाही, तसेच शासनशास्त्र नसेल, तर या जगात काहीच मर्यादा राहणार नाहीत.
वार्ताधर्मे ह्यवर्तिन्यो विनश्येयुरिमाः प्रजाः। सुप्रवृत्तैस्त्रिभिर्ह्येतैर्धर्मैः सूयन्ति वै प्रजाः
उदरनिर्वाहाच्या धर्माचं पालन न केल्यास या सगळ्या प्रजा नष्ट होतील. पण हे तीन धर्म नीट पाळले, तर प्रजांची वाढ होते.
द्विजानाममृतं धर्मो ह्येकश्चैवैकवर्णकः। यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणाः स्मृताः
द्विज लोकांसाठी धर्म हा अमृतासारखा आहे, आणि एकवर्णीयांसाठी तो एकच आहे. यज्ञ, अध्ययन आणि दान हे तिघांसाठीही समान आहेत असं मानलं जातं.
याजनाध्यापने चोभे ब्राह्मणानां परिग्रहः। पालनं क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश्च पोषणम्
ब्राह्मणांसाठी यज्ञ करवणं, अध्यापन करणं आणि दान घेणं योग्य आहे. क्षत्रियांना रक्षण करणं आणि वैश्यांना पालन-पोषण करणं हे त्यांचं कर्तव्य आहे.
शुश्रूषा च द्विजातीनां शूद्राणआं धर्म उच्यते। भैक्षहोमव्रतैर्हीनास्तथैव गुरुवासिताः
द्विजांची सेवा करणं हे शूद्रांचं कर्तव्य आहे. जे भिक्षा, होम, व्रत आणि गुरुकुलवास यांचा अभाव असलेले असतात.
क्षत्रधर्मोऽत्रकौन्तेय तव धर्मोऽत्र रक्षणम्। स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः
कौन्तेय, इथे तुझं क्षत्रियाचं कर्तव्य म्हणजे रक्षण करणं. स्वतःचा धर्म पाळ, नम्र राहा आणि इंद्रियांवर नियंत्रण ठेव.
वृद्धैः संमन्त्र्य सद्भिश्च बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैः। आस्थितः शास्तिदण्डेन व्यसनी परिभूयते
वडीलधारे, सज्जन, बुद्धिमान आणि वेदशास्त्र जाणणाऱ्यांशी सल्ला करून, जो शासनशास्त्रात निपुण असतो, त्याला संकट आलं तरी तो हरत नाही.
निग्रहानुग्रहैः सम्यग्यदा नेता प्रवर्तते। तदा भवन्ति लोकस्य मर्यादाः सुव्यवस्थिताः
जेव्हा राजा योग्य वेळी शिक्षा आणि कृपा या दोन्हीचा वापर करतो, तेव्हा लोकांची व्यवस्था नीट राखली जाते.
तस्माद्देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च। नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थानं वृद्धिः क्षयस्तथा
म्हणून प्रदेशात, किल्ल्यांमध्ये आणि शत्रू-मित्रांच्या सैन्यात काय स्थिती आहे, वाढ कशी होते आणि घट कशी होते, हे नेहमीच चाणाक्षपणे जाणून घ्यावे.
राज्ञामुपायश्चारश्च बुद्धिमन्त्रपराक्रमाः। निग्रहप्रग्रहौ चैव दाक्ष्यं वै कार्यसाधकम्
राजांची नीती, गुप्त माहिती मिळवणे, शहाणपणाने सल्ला घेणे, धैर्य, योग्य वेळी कठोरपणा आणि मोकळीक, तसेच कौशल्य — हे सर्व काम साध्य करण्यासाठी अत्यावश्यक आहेत.
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनोपेक्षणेन च। साधनीयानि कार्याणि समासव्यासयोगतः
समजुतीने, दानाने, फूट पाडून, शिक्षा करून किंवा दुर्लक्ष करून, कामे साध्य करावीत; कधी थोडक्यात, तर कधी सविस्तर पद्धतीने.
मन्त्रमूला नयाः सर्वेचाराश्च भरतर्षभ। सुमन्त्रितनयैः सद्भिस्तद्विधैः सह मन्त्रयेत्
हे भरतश्रेष्ठ, सर्व नीती आणि गुप्त माहिती यांचा पाया सल्ल्यात असतो; म्हणून चांगले सल्लागार, नीतीत निपुण आणि तज्ञ लोकांसोबतच चर्चा करावी.
स्त्रिया मूढेन बालेन लुब्धेन लघुनाऽपि वा। न मन्त्रयीत गुह्यानि येषु चास्पनदलक्षणम्
गुपित गोष्टी स्त्री, मूर्ख, लहान मूल, लोभी, हलक्या स्वभावाच्या किंवा ज्यांना समज नाही अशा कुणासोबतही बोलू नयेत.
मन्त्रयेत्सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत्। स्निग्धैश्च नीतिविन्यासैर्मूर्खान्सर्वत्र वर्जयेत्
शहाण्या आणि समर्थ लोकांसोबत चर्चा करावी, सक्षम लोकांकडून कामे करून घ्यावीत, आपुलकीने आणि नीती जाणणाऱ्यांवर विश्वास ठेवावा, आणि मूर्खांना सर्व कामांत टाळावे.