वयं धर्मं न जानीमस्तिर्यग्योनिमुपाश्रिताः। नरास्तु बुद्धिसंपन्ना दयां कुर्वन्ति जन्तुषु
"आम्ही प्राणी जन्माला आलो आहोत, म्हणून धर्म काय हे आम्हाला माहीत नाही; पण माणसांना बुद्धी असते, ते सगळ्या जीवांवर दया करतात."
क्रूरेषु कर्मसु कथं देहवाक्चित्तदूषिषु। धर्मघातिषु सज्जन्ते बुद्दिमन्तो भवद्विधाः
"तुझ्यासारखे शहाणे लोक कसे काय क्रूर कृत्ये करतात, ज्याने शरीर, वाणी आणि मन भ्रष्ट होतात आणि धर्माचा नाश होतो?"
न त्वं धर्मं विजानासि वृद्धा नोपासितास्त्वया। अल्पबुद्धितया बाल्यादुत्सादयसि यन्मृगान्
"तुला धर्म समजत नाही, वडीलधाऱ्यांची सेवा केली नाहीस; बालिशपणामुळे आणि कमी समजुतीमुळे तू प्राण्यांचा नाश करतोस."
ब्रूहि कस्त्वं किमर्थं वा किमिदं वनमागतः। वर्जितं मानुषैर्भावैस्तथैव पुरुषैरपि
"कोण आहेस तू? कशासाठी या जंगलात आला आहेस, जे माणसांच्या भावना आणि माणसांनीही टाळले आहे? सांग मला."
क्व च त्वयाऽद्यगन्तव्यं प्रब्रूहि पुरुषर्षभ। अतः परमगम्योऽयं पर्वतः सुदुरारुहः
"आज कुठे जाणार आहेस, हे सांग, हे श्रेष्ठ पुरुषा. या पुढे हा डोंगर अतिशय कठीण आणि चढायला अशक्य आहे."
विना सिद्धगतिं वीर गतिरत्र न विद्यते। [देवलोकस्य मार्गोऽयमगम्यो मानुषैः सदा]
"हे वीर, सिद्धीशिवाय इथे जाण्याचा मार्ग नाही; हा देवांच्या लोकांचा मार्ग आहे, जो माणसांसाठी नेहमीच अशक्य आहे."
कारुण्यात्त्वामहं वीर वारयामि निबोध मे। नातः परं त्वया शक्यं गन्तुमाश्वसिहि प्रभो
"माझ्या करुणेने, हे वीर, मी तुला थांबवतो—माझं ऐक; या पुढे तू जाऊ शकत नाहीस, म्हणून निर्धास्त रहा, हे प्रभो."
स्वागतं सर्वथैवेह तवाद्य मनुजर्षभ। इमान्यमृतकल्पानि मूलानि च फलानि च
"आज तुला इथे मनापासून स्वागत आहे, हे श्रेष्ठ पुरुषा; ही अमृतासारखी मुळे आणि फळे तुझ्यासाठी आहेत."
भक्षयित्वा निवर्तस्व मा वृथा प्राप्स्यसे वधम्। ग्राह्यं यदि वचो मह्यं हितं मनुजपुङ्गव
"हे खा आणि मग परत जा; व्यर्थ मृत्यू ओढवून घेऊ नकोस. माझं हिताचं बोलणं मान्य असेल तर, हे श्रेष्ठ पुरुषा, ते ऐक."
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वानरेन्द्रस्य धीमतः। भीमसेनस्तदा वीरः प्रोवाचामितविक्रमः
वानरराजाच्या शहाण्या शब्दांनी भीमसेनाने, तो पराक्रमी आणि धाडसी, उत्तर दिले.
को भवान्किंनिमित्तं वा वानरं वपुराश्रितः। ब्राह्मणानन्तरो वर्णः क्षत्रियस्त्वाऽनुपृच्छति
"तू कोण आहेस आणि वानराचं रूप का घेतलंस? ब्राह्मणांनंतरचा वर्ण असलेला क्षत्रिय तुला विचारतोय."
कौरवः सोमवंशीयः कुन्त्या गर्भेण धारितः। पाण्डवो वायुतनयो भीमसेन इति श्रुतः
"मी कौरव, सोमवंशीय, कुंतीच्या पोटी जन्मलेला; मी पांडव, वायुपुत्र, भीमसेन म्हणून ओळखला जातो."
स वाक्यं भीमसेनस्य स्मितेन प्रतिगृह्य तत्। हनुमान्वायुतनयो वायुपुत्रमभाषत
वायुपुत्र हनुमानाने भीमसेनाचं बोलणं हसत स्वीकारलं आणि वायुपुत्राला उत्तर दिलं.
वानरोऽहं न ते मार्गं प्रदास्यामि यथोप्सितम्। साधु गच्छ निवर्तस्व मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम्
"मी वानर आहे; तुझ्या इच्छेप्रमाणे मार्ग देणार नाही. चांगलं म्हणजे तू परत जा; स्वतःवर संकट ओढवू नकोस."
वैशसं वाऽस्तु यद्वान्यन्न त्वां रपृच्चामि वानर। प्रयच्छ मार्गमुत्तिष्ठ मा मत्तः प्राप्स्यसे व्यथाम्
हे वानर, तुझ्याकडून हिंसा असो वा दुसरे काही असो, मी ते विचारत नाही. मला वाट मोकळी कर, उठ, आणि माझ्यामुळे मला त्रास होऊ देऊ नकोस.
नास्ति शक्तिर्ममोत्थातुं जरया क्लेशितो ह्यहम्। यद्यवश्यं प्रयातव्यं लङ्घयित्वा प्रयाहि माम्
माझ्यात उठण्याची ताकद नाही; म्हातारपणामुळे मी फारच थकलो आहे. तुला नक्कीच पुढे जायचे असेल, तर माझ्यावरून उडी मारून पुढे जा.
निर्गुणः परमात्मा तु देहं ते व्याप्य तिष्ठते। तमहं ज्ञानविज्ञेयं नावमन्ये न लङ्घये
सर्वगुणांपासून मुक्त असा परमात्मा तुझ्या देहात व्यापून आहे. तो केवळ ज्ञानाने ओळखता येतो; मी त्याचा अवमान करत नाही, म्हणून तुझ्यावरून उडी मारत नाही.
यद्यागमैर्न विद्यां च तमहं भूतभावनम्। क्रमेयं त्वां गिरिं चैव हनीमानिव सागरम्
जर मी यज्ञ किंवा विद्या यांच्या मदतीने तुला आणि या डोंगराला ओलांडू शकलो असतो, तर मी हनुमानाने समुद्र ओलांडला तसा ओलांडले असते.
क एष हनुमान्नाम सागरो येन लङ्घितः। पृच्चामि त्वां नरश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक्यते
हा कोण आहे, ज्याचे नाव हनुमान आहे आणि ज्याने समुद्र ओलांडला? हे नरश्रेष्ठ, मी तुझ्या कडून विचारतो; सांगू शकशील तर सांग.
भ्राता मम गुणश्लाघ्यो बुद्धिसत्वबलान्वितः। रामायणेऽतिविख्यातः श्रीमान्वानरपुङ्गवः
तो माझा भाऊ आहे, गुणांनी भरलेला, बुद्धी, धैर्य आणि बळ याने युक्त. रामायणात प्रसिद्ध, तेजस्वी आणि सर्व वानरांमध्ये श्रेष्ठ.
रामपत्नीकृते येन शतयोजनविस्तृतः। सागरः प्लवगेन्द्रेण क्रमेणैकेन लङ्घितः
रामाच्या पत्नीच्या शोधासाठी त्या वानरराजाने शंभर योजन रुंद समुद्र एका उडीत ओलांडला.
स मे भ्राता महावीर्यस्तुल्योऽहं तस् तेजसा। बले पराक्रमे युद्धे शक्तोऽहं तव निग्रहे
माझा तो भाऊ फार पराक्रमी आहे; मी त्याच्या तेजात त्याच्या बरोबरीचा आहे. बळ, शौर्य आणि युद्धात मी तुला सहज जिंकू शकतो.
इमं देशमनुप्राप्तः कारणेनास्मि केनचित्।' उत्तिष्ठ देहि मे मार्गं पश्य मे चाद्य पौरुषम्। मच्छासनमकुर्वाणं त्वां वा नेष्ये यमक्षयम्
मी या ठिकाणी एका कारणासाठी आलो आहे. उठ, मला वाट दे, आणि आज माझे सामर्थ्य पाहा. जर तू माझ्या आज्ञेला मान दिली नाहीस, तर तुला यमाच्या लोकात पाठवीन.
विज्ञाय तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण दर्पितम्। हृदयेनावहस्यैनं हनूमान्वाक्यमब्रवीत्
त्याच्या बळावर गर्विष्ठ आणि बाहूच्या शक्तीवर माजलेला आहे हे ओळखून, हनुमानाने मनात हसत त्याला उत्तर दिले.
प्रसीद नास्ति मे शक्तिरुत्थातुं जरयाऽनघ। ममानुकम्पया त्वेतत्पुच्छमुत्सार्य गम्यताम्
कृपा कर, मला म्हातारपणामुळे उठता येत नाही, हे निष्पापा. माझ्यावर दया दाखवून, माझे शेपूट बाजूला सार आणि पुढे जा.
[एवमुक्ते हनुमता हीनवीर्यपराक्रमम्। मनसाऽचिनतयद्भीमः स्वबाहुबलदर्पितः
हनुमानाने असे म्हटल्यावर, भीमाने मनात त्याला दुर्बल आणि पराक्रमहीन समजले, कारण तो स्वतःच्या बळावर गर्विष्ठ होता.
पुच्छे प्रगृह्य तरसा हीनवीर्यपराक्रमम्। सालोक्यमन्तकस्यैनं नयाम्यद्येह वानरम् ।।]
शेपूट जोरात पकडून, भीमाने मनात ठरवले की आज मी या वानराला यमाच्या लोकात घेऊन जाईन.
सावज्ञमथ वामेन स्मयञ्जग्राह पाणिना। न चाशकच्चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः
मग डाव्या हाताने आणि तुच्छतेने हसत भीमाने शेपूट पकडले, पण त्या महान वानराचे शेपूट हलवूही शकला नाही.
उच्चिक्षेप पुनर्दोर्भ्यामिन्द्रायुधमिवोच्छ्रितम्। नोद्धर्तुमशकद्भीमो दोर्भ्यामपि महाबलः
पुन्हा दोन्ही हातांनी, जणू इंद्राचा वज्र उचलतोय तसे, उचलण्याचा प्रयत्न केला, पण बलवान भीमाला ते शेपूट हलवता आले नाही.
उत्क्षिप्तभ्रूर्विवृत्ताक्षः संहतभ्रकुटीमुखः। स्विन्नगात्रोऽभवद्भीमो न चोद्धर्तुंशशाक तम्
कपाळावर आठ्या, डोळे मोठे, चेहरा ताठर, आणि अंग घामाघूम झाले, तरीही भीमाला ते शेपूट उचलता आले नाही.