ततो दूरात्प्रकाशन्तं पाण्डुरं मेरुसंनिभम्। ददृशुस्ते नरश्रेष्ठा विकीर्णं सर्वतोदिशम्
मग त्या श्रेष्ठ पुरुषांनी दूरवरून, मेरू पर्वतासारखे पांढरे आणि सर्व दिशांना पसरलेले तेजस्वी काहीतरी पाहिले.
तान्प्रष्टुकामान्विज्ञाय पाण्डवान्स तु लोमशः। उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः शृणुध्वं पाण्डुनन्दनाः
पांडवांना विचारायची इच्छा आहे हे ओळखून, वाक्य जाणणाऱ्या लोमशांनी सांगितले, 'पांडुपुत्रांनो, ऐका.'
एतद्विकीर्णं सुश्रीमत्कैलासशिखरोपमम्। यत्पश्यसि नरश्रेष्ठ पर्वतप्रतिमं स्थितम्
हे जे तुझ्या समोर विखुरलेलं आणि तेजस्वी दिसतंय, जे कैलास पर्वताच्या शिखरासारखं भासतंय, हे पाहा, हे पर्वतासारखं उभं आहे, हे नरश्रेष्ठ.
एतान्यस्थीनि दैत्यस्य नरकस्य महात्मनः। पर्वतप्रतिमं भाति पर्वतप्रस्तराश्रितम्
हे महान आत्मा नरक नावाच्या दैत्याची हाडं आहेत; ती पर्वतासारखी चमकत आहेत आणि खडकांच्या राशीवर टेकलेली आहेत.
पुरातनेन देवेन विष्णुना परमात्मना। रदैत्यो विनिहतस्तेन सुरराजहितैषिणा
पूर्वी परमात्मा विष्णूंनी, देवेंद्राच्या कल्याणासाठी, त्या दैत्याचा वध केला.
दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्यन्महामनाः। ऐनद्रं प्रार्थयते स्थानं तपःस्वाध्यायविक्रमात्
त्या दैत्याने मोठ्या निश्चयाने दहा हजार वर्षे कठोर तप केलं आणि तप, स्वाध्याय व पराक्रम यांच्या जोरावर इंद्रपद मिळवण्याची इच्छा धरली.
तपोबलेन महता बाहुवेगबलेन च। नित्यमेव दुराधर्षो धर्षयन्स दितेः सुतः
तपश्चर्येच्या आणि आपल्या बाहूंच्या सामर्थ्यामुळे, दितीचा तो पुत्र नेहमीच अजिंक्य झाला आणि इतरांना वारंवार आव्हान देत राहिला.
स तु तस्य बलं ज्ञात्वा धर्मे च चरितव्रतम्। भयाभिभूतः संविग्नः शक्र आसीत्तदाऽनघ
त्याचं बळ आणि धर्मनिष्ठ व्रत पाहून, त्या वेळी इंद्र घाबरला आणि मनात खूप अस्वस्थ झाला, हे निष्पापा.
तेन संचिन्तितो देवो मनसा विष्णुरव्ययः। सर्वत्रगः प्रभुः श्रीमानागतश्च स्थितो बभौ
मग त्या दैत्याने आपल्या मनात अविनाशी, सर्वत्र व्यापणाऱ्या, तेजस्वी विष्णूचं चिंतन केलं आणि ते प्रकट झाले.
ऋषयश्चापि तं सर्वे तुष्टुवुश्च दिवौकसः
सर्व ऋषी आणि स्वर्गातील देवतांनी त्यांची स्तुती केली.
तं दृष्ट्वा ज्वलमानश्रीर्भगवान्हव्यवाहनः। नष्टतेजाः समभवत्तस्य तेजोभिभर्त्सितः
तेजस्वी अग्निदेव भगवंतांना पाहून, त्यांचं स्वतःचं तेज कमी पडलं, कारण त्या तेजाने ते दडपले गेले.
तं दृष्ट्वा वरदं देवं विष्णुं देवगणेश्वरम्। प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा नमस्कृत्य च वज्रभृत्। प्राह वाक्यं ततस्तत्त्वं यतस्तस्य भयं भवेत्
वर देणारे, देवांचा स्वामी विष्णू यांना पाहून, वज्रधारी इंद्राने हात जोडून, वाकून नमस्कार केला आणि आपल्या भीतीचं कारण सांगितलं.
जानामि ते भयं शक्र दैत्येन्द्रान्नरकात्ततः। ऐन्द्रं रप्रार्थयते स्थानं तपःसिद्धेन कर्मणा
इंद्रा, मला तुझी भीती माहीत आहे; नरक नावाचा दैत्येंद्र तपश्चर्येच्या पुण्यामुळे इंद्रपद मिळवण्याचा प्रयत्न करतोय.
सोहमेनं तव प्रीत्या तपःसिद्धमपि ध्रुवम्। वियुनज्मि देहाद्देवेनद्र मुहूर्तं प्रतिपालय
म्हणून, तुझ्या प्रेमाखातर, मी त्या तपश्चर्येने सिद्ध झालेल्या दैत्याला त्याच्या देहापासून वेगळं करीन; इंद्रा, थोडा वेळ थांब.
तस्य विष्णुर्महातेजाः पाणिना चेतनां हरत्। स पपात ततो भूमौ गिरिराज इवाहतः। तस्यैतदस्थिसंघातं मायाविनिहतस्य वै
महातेजस्वी विष्णूंनी आपल्या हाताने त्याचा प्राण घेतला; तो पर्वतासारखा खाली कोसळला. मायावंताने मारलेल्या त्या दैत्याच्या हाडांचा हा ढिगारा आहे.
इदं द्वितीयमपरं विष्णो कर्म प्रकाशते
हे विष्णूंचं दुसरं एक कार्य आहे, जे इथे प्रकट होतंय.
नष्टा वसुमती कृत्स्ना पाताले चैव मज्जिता। पुनरुद्धरिता तेन वाराहेणैकशृङ्गिणा
संपूर्ण पृथ्वी हरवली होती, पाताळात बुडाली होती; मग त्या एकशिंगी वराहाने तिला पुन्हा वर काढलं.
मगवन्विस्तरेणेमां कथां कथय तत्त्वतः
मघवान, ही कथा तू सविस्तर आणि खरी-खुरी सांग.
कथं तेन सुरेशेन नष्टा वसुमती तदा। योजनानां शतं ब्रह्मन्पुनरुद्धरिता तदा
ब्रह्मन्, त्या वेळी देवांचा स्वामीने हरवलेली पृथ्वी शंभर योजन खोलून कशी पुन्हा वर काढली, ते सांग.
केन चैव प्रकारेण जगतो धरणी ध्रुवा। शिवा देवी महाभागा सर्वसस्यप्ररोहिणी। कस्य चैव प्रभावाद्धि योजनानां शतं गता
ही स्थिर, मंगलमय, मोठ्या भाग्याची आणि सर्व पिकांची जननी असलेली पृथ्वी, शंभर योजन दूर कशी गेली आणि कोणाच्या सामर्थ्याने हे घडलं, ते सांग.
श्रोतुं विस्तरशः सर्वं त्वं हि तस्य प्रतिश्रयः
हे सर्व तपशीलात ऐकण्यासाठी खरेच तुझ्याशिवाय दुसरा आधार नाही.
यत्तेऽहं परिपृष्टोऽस्मि कथामेतां युधिष्ठिर। तत्सर्वमखिलेनेह श्रूयतां मम भाषतः
युधिष्ठिरा, तू या कथेबद्दल मला विचारले आहेस, म्हणून मी ती पूर्णपणे सांगतो, नीट ऐक.
पुरा कृतयुगे तात वर्तमाने भयंकरे। यमत्वं कारयामास आदिदेवः पुरातनः
पूर्वी, कृतेयुगात, भयावह काळात, त्या प्राचीन आदिदेवतेने यमाचा नियम स्थापन केला.
यमत्वं कुर्वतस्तस्य देवदेवस्य धीमतः। न तत्र म्रियते कश्चिज्जायते वा तथाऽच्युत
त्या बुद्धिमान देवाधिदेवाने यमाचा नियम लावत असताना, अच्युत, तिथे कोणी मरत नव्हते किंवा जन्मतही नव्हते.
वर्धन्ते पक्षिसङ्घाश्च तथा पशुगवेडकम्। गवाश्वं च मृगाश्चैव सर्वे ते पिशिताशनाः
पक्ष्यांचे थवे, गुरे-मेंढ्यांचे कळप, गायी, घोडे आणि जंगली प्राणी — हे सर्व मांसाहारी प्राणी मोठ्या प्रमाणात वाढले.
तथा पुरुषशार्दूल मानुपाश्च परंतप। सहस्रशो ह्ययुतशो वर्धन्ते सलिलं यथा
माणसेही, हे पुरुषसिंहा, शत्रूंना जाळणाऱ्या, हजारोंनी आणि दहा हजारोंनी पाण्यासारखी वाढू लागली.
एतस्मिन्संकुले तात वर्तमाने भयंकरे। अतिभाराद्वसुमती योजनानां शतं गता
त्या गोंधळलेल्या आणि भीषण काळात, हे तात, पृथ्वी अतिभाराने दबून, शंभर योजन खोल खाली गेली.
सा वै व्यथितसर्वाङ्गी भारेणाक्रान्तचेतना। नारायणं वरं देवं प्रपन्ना शरणं गता
संपूर्ण शरीर वेदनेने भरलेले आणि मन भाराने त्रस्त होऊन, तिने नारायण या श्रेष्ठ देवतेच्या आश्रयाला धाव घेतली.
भगवंस्त्वत्प्रसादाद्धि तिष्ठेयं सुचिरं त्विह। भारेणास्मि समाक्रान्ता न शक्नोस्मि स्म वर्तितुम्
"भगवंत, तुझ्या कृपेने मी इथे दीर्घकाळ राहू शकते; मी या भाराने दबून गेले आहे आणि आता सहन होत नाही."
ममेमं भगवन्भारं व्यपनेतुं त्वमर्हसि। शरणागताऽस्मि ते देव प्रसादं कुरु मे विभो
"भगवंत, माझा हा भार दूर करण्याची शक्ती फक्त तुझ्यात आहे; मी तुझ्या शरण आले आहे — कृपा कर आणि मला वर दे, प्रभो."