क्रोशयोजनमात्रा हि गोकर्णस्य प्रमाणतः। पतन्त्यजस्रं वेगेन वह्नावग्निमतां वर
गोकर्णाचे माप एक कोस एवढे आहे; ते सर्प थांबता थांबत नाहीत, वेगाने त्या अग्नीत सतत पडत होते, हे अग्निमंत श्रेष्ठ.
एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च। अवशानि विनष्टानि पन्नगानां तु तत्र वै
अशा प्रकारे शेकडो हजारो, दहा लाखो आणि कोटींनी सर्प तिथे असहाय्यपणे नष्ट झाले.
तुरगा इव तत्रान्ये हस्तिहस्ता इवापरे। मत्ता इव च मातङ्गा महाकाया महाबलाः
काही सर्प घोड्यासारखे, काही हत्तीच्या हातासारखे, काही मदमस्त हत्तींसारखे, मोठ्या शरीराचे आणि प्रचंड बळाचे होते.
उच्चावचाश्च बहवो नानावर्णा विषोल्बणाः। घोराश्च परिघप्रख्या दन्दशूका महाबलाः। प्रपेतुरग्नावुरगा मातृवाग्दण्डपीडिताः
तेथे अनेक उंच-ठेंगणे, विविध रंगाचे, विषाने भरलेले, लोखंडी गजासारखे भयंकर आणि बलवान सर्प आपल्या मायांच्या शब्दाने आणि दंडाने पीडित होऊन त्या अग्नीत पडले.
सर्पसत्रे तदा राज्ञः पाण्डवेयस्य धीमतः। जनमेजयस्य के त्वासन्नृत्विजः परमर्षयः
त्या वेळी पांडव वंशातील बुद्धिमान जनमेजय राजाच्या सर्पयज्ञात कोण ऋत्विज होते, हे परम ऋषींनो?
के सदस्या बभूवुश्च सर्पसत्रे सुदारुणे। विषादजननेऽत्यर्थं पन्नगानां महाभय
त्या भयंकर सर्पयज्ञात, ज्यामुळे सर्पांना विष आणि मोठा भय निर्माण झाले, तेथे कोण सदस्य उपस्थित होते?
सर्वं विस्तरशस्तात भवाञ्छंसितुमर्हति। सर्पसत्रविधानज्ञविज्ञेयाः के च सूतज
हे वडील, तुम्ही सर्व तपशीलवार सांगावे; त्या सर्पयज्ञाची विधी जाणणारे सूत कोण होते?
हन्त ते कथयिष्यामि नामानीह मनीषिणाम्। ये ऋत्विजः सदस्याश्च तस्यासन्नृपतेस्तदा
हे, मी आता त्या काळी राजासाठी ऋत्विज व सदस्य असलेल्या विद्वानांची नावे सांगतो.
तत्र होता बभूवाथ ब्राह्मणश्चण्डभार्गवः। च्यवनस्यान्वये ख्यातो जातो वेदविदां वरः
तेथे होतारूपात ब्राह्मण चंडभार्गव होते, जे च्यवन वंशात प्रसिद्ध आणि वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून जन्मले होते.
उद्गाता ब्राह्मणो वृद्धो विद्वान्कौत्सौऽथ जैमिनिः। ब्र्हमाऽभवच्छार्ङ्गरवोऽथाध्वर्युश्चापि पिङ्गलः
उद्गातारूपात वृद्ध व विद्वान कौत्स आणि जैमिनी होते; ब्रह्मा शार्ङ्गरव आणि अध्वर्यू पिंगळ होते.
सदस्यश्चाभवद्व्यासः पुत्रशिष्यसहायवान्। उद्दालकः प्रमतकः श्वेतकेतुश्च पिङ्गलः
सदस्य म्हणून व्यास, आपल्या पुत्र व शिष्यांसह, उद्धालक, प्रमतक, श्वेतकेतु आणि पिंगळ हे होते.
असितो देवलश्चैव नारदः पर्वतस्तथा। आत्रेयः कुम्डजठरौ द्विजः कालघटस्तथा
असित, देवल, नारद, पर्वत, आत्रेय, कुंडजठर आणि कालघट नावाचे ब्राह्मण हेही होते.
वात्स्यः श्रुतश्रवा वृद्धो जपस्वाध्यायशीलवान्। कोहलो देवशर्मा च मौद्गल्यः समसौरभः
वात्स्य, वृद्ध श्रुतश्रव, जप व स्वाध्याय करणारे, कोहल, देवशर्मा, मौद्गल्य आणि समसौरभ हेही होते.
एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणा वेदपारगाः। सदस्याश्चाभवंस्तत्र सत्रे पारिक्षितस्य ह
हे आणि असे अनेक वेदपारंगत ब्राह्मण त्या परीक्षितपुत्राच्या यज्ञात सदस्य म्हणून उपस्थित होते.
जुह्वत्स्वृत्विक्ष्वथ तदा सर्पसत्रे महाक्रतौ। अहयः प्रापतंस्तत्र घोराः प्राणिभयावहाः
त्या महान सर्पयज्ञात ऋत्विज होम करत असताना, भयंकर आणि सर्व प्राण्यांना भय आणणारे सर्प तेथे पडू लागले.
वसामेदोवहाः कुल्या नागानां संप्रवर्तिताः। ववौ गन्धश्च तुमुलो दह्यतामनिशं तदा
त्या वेळी सर्पांची चरबी व मज्जा वाहणारे प्रवाह सुरू झाले; ते जळताना दिवस-रात्र भयंकर वास पसरला.
पततां चैव नागानां धिष्ठितानां तथाम्बरे। अश्रूयतानिशं शब्दः पच्यतां चाग्निना भृशम्
आकाशात खाली पडणाऱ्या नागांचा सतत आवाज ऐकू येत होता आणि ते नाग प्रचंड आगीत जळून नष्ट होत होते.
तक्षकस्तु स नागेन्द्रः पुरंदरनिवेशनम्। गतः श्रुत्वैव राजानं दीक्षितं जनमेजयम्
पण तक्षक हा नागांचा राजा, जनमेजय राजाने यज्ञ सुरू केला आहे हे कळताच, इंद्राच्या निवासस्थानी गेला.
ततः सर्वं यथावृत्तमाख्याय भुजगोत्तमः। अगच्छच्छरणं भीत आगस्कृत्वा पुरंदरम्
मग त्या श्रेष्ठ नागाने घडलेली सगळी हकीकत सांगितली आणि घाबरून, चुकी केली म्हणून, इंद्राच्या आश्रयाला गेला.
तमिन्द्रः प्राह सुप्रीतो न तवास्तीह तक्षक। भयं नागेन्द्र तस्माद्वै सर्पसत्रात्कदाचन
इंद्राने अत्यंत प्रसन्न होऊन त्याला सांगितले, "तक्षक, इथे तुला कधीही नागयज्ञामुळे भीती नाही, नागराजा."
प्रसादितो मया पूर्वं तवार्थाय पितामहः। तस्मात्तव भयं नास्ति व्येतु तेनसो ज्वरः
"पूर्वी मी तुझ्या भल्यासाठी ब्रह्मदेवाला प्रसन्न केले आहे; म्हणून तुला भीती नाही. तुझ्या मनातील काळजी दूर होऊ दे."
एवमाश्वासितस्तेन ततः स भुजगोत्तमः। उवास भवने तस्मिञ्शक्रस्य मुदितः सुखी
त्याने असे धीर दिल्यावर तो श्रेष्ठ नाग इंद्राच्या महालात आनंदाने आणि सुखाने राहू लागला.
अजस्रं निपतत्स्वग्नौ नागेषु भृशदुःखितः। अल्पशेषपरीवारो वासुकिः पर्यतप्यत
नाग सतत आगीत पडत असताना, थोडेच आप्त उरलेले वासुकी फार दुःखी झाला.
कश्मलं चाविशद्धोरं वासुकिं पन्नगोत्तमम्। स घूर्णमानहृदयो भगिनीमिदमब्रवीत्
भयंकर निराशा वासुकी या नागराजावर आली; त्याचे मन अस्वस्थ झाले आणि त्याने आपल्या बहिणीला असे सांगितले.
दह्यन्तेऽङ्गानि मे भद्रे न दिशः प्रतिभान्ति माम्। सीदामीव च संमोहाद्धूर्णतीव च मे मनः
"माझे अंग जळत आहे, बहिण, आणि मला काही दिशा दिसत नाहीत; मी गोंधळून जातोय आणि माझे मनही फिरते आहे."
दृष्टिर्भ्राम्यति मेऽतीव हृदयं दीर्यतीव च। पतिष्याम्यवशोऽद्याहं तस्मिन्दीप्ते विभावसौ
"माझी दृष्टी खूपच फिरते आहे, हृदय फाटल्यासारखे वाटते; आज मी असहाय्यपणे त्या प्रज्वलित आगीत पडणार आहे."
पारिक्षितस्य यज्ञोऽसौ वर्ततेऽस्मज्जिघांसया। व्यक्तं मयाऽभिगन्तव्यं प्रेतराजनिवेशनम्
"परिक्षिताचा मुलगा आमच्या विनाशासाठी यज्ञ करत आहे; आता मला नक्कीच यमराजाच्या लोकांत जावे लागेल असे दिसते."
अयं स कालः संप्राप्तो यदर्थमसि मे स्वसः। जरत्करौ(पुरा)मयादत्तात्रायस्वास्मान्सबान्धवान्
"बहिण, मी तुला जऱतकऱूला दिले होते त्याच वेळ आली आहे; आता तू आम्हा सर्वांना, आप्तांसह वाचव."
आस्तीकः किल यज्ञं तं वर्तन्तं भुजगोत्तमे। प्रतिषेत्स्यति मां पूर्वं स्वयमाह पितामहः
"आस्तिक हा यज्ञ थांबवेल असे म्हटले आहे; ब्रह्मदेवाने मला हे आधीच सांगितले होते."
तद्वत्से ब्रूहि वत्सं स्वं कुमारं वृद्धसंमतम्। ममाद्य त्वं सभृत्यस्य मोक्षार्थं वेदवित्तमम्
"म्हणून, प्रिय बहिण, ज्येष्ठांना मान्य असलेल्या, वेद जाणणाऱ्या आपल्या मुलाला सांग, की आज माझ्या आणि माझ्या घरच्यांच्या सुटकेसाठी काहीतरी करावे."