एतत्सर्वं यथावृत्तं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः। कर्मभिर्देवकल्पानां कीर्त्यमानैर्भृशं रमे
हे सर्व नेमके कसे घडले ते मला ऐकायचे आहे; देवांसारख्या लोकांच्या कृत्यांची गोष्ट ऐकताना मला फार आनंद होतो.
भरद्वाजश्च रैभ्यश्च सखायौ संबभूवतुः। तावूषतुरिहात्यन्तं प्रीयमाणौ वनान्तरे
भारद्वाज आणि रायभ्य हे दोघे मित्र झाले; ते दोघे या वनात एकमेकांशी प्रेमाने राहत होते.
रैभ्यस्य तु सुतावास्तामर्वावसुपरावसू। आसीद्यवक्रीः पुत्रस्तु भरद्वाजस्य भारत
रायभ्याला दोन मुले होती—अर्वावा आणि परावसु; आणि भारद्वाज ऋषींचा मुलगा यवक्रीत होता, हे भरतवंशीय.
रैभ्यो विद्वान्सहापत्यस्तपस्वी चेतरोऽभवत्। तयोश्चाप्यतुला प्रीतिरभवद्भरतर्षभ
रायभ्याचा मुलगा अर्वावा हा विद्वान आणि तपस्वी होता; आणि त्या दोघांमध्ये अतुल प्रेम होते, भरतश्रेष्ठ.
यवक्रीः पितरं दृष्ट्वा तपस्विनमसत्कृतम्। दृष्ट्वा च सत्कृतं विप्रै रैभ्यं पुत्रैः सहानघः
यवक्रीताने पाहिले की त्याचा तपस्वी वडील सन्मानित होत नाही, आणि रायभ्य ब्राह्मणांकडून आणि आपल्या मुलांसह सन्मान मिळवतो, पापरहित.
पर्यतप्यत तेजस्वी मन्युनाऽभिपरिप्लुतः। तपस्तेपे ततो घोरं वेदज्ञानाय पाण्डव
तेव्हा तो तेजस्वी यवक्रीत रागाने छटपटू लागला आणि पांडवा, वेदज्ञानासाठी कठोर तप सुरू केले.
सुसमिद्धे महत्यग्नौ शरीरमुपतापयन्। जनयामास संतापमिन्द्रस्य सुमहातपाः
मोठ्या अग्नीसमोर स्वतःचे शरीर यातना देत, त्या यवक्रीताने इतके कठोर तप केले की इंद्रालाही त्रास झाला.
तत इन्द्रो यवक्रीतमुपगम्य युधिष्ठिर। अब्रवीत्कस्य हेतोस्त्वमास्थितस्तप उत्तमम्
नंतर इंद्र यवक्रीताजवळ आला, युधिष्ठिरा, आणि विचारले, 'तू हे कठोर तप का करत आहेस?'
द्विजानामनधीता वै वेदाः सुरगणार्चित। प्रतिभान्त्विति तप्येहमिदं परमकं तपः
'देवतांनी पूजलेले वेद, जे ब्राह्मणांनी शिकले नाहीत, ते त्यांना समजत नाहीत; म्हणून मी हे कठोर तप करतो.'
स्वाध्यायार्थं समारम्भो ममायं पाकशासन। तपसा ज्ञातुमिच्छामि सर्वज्ञानानि कौशिक
'हे माझे प्रयत्न स्वाध्यायासाठी आहेत, वज्रधारी; मी तपाने सर्व ज्ञान मिळवू इच्छितो, कौशिक.'
कालेन महता वेदाः शक्या गुरुमुखाद्विभो। प्राप्तुं तस्मादयं यत्नः परमो मे समास्थितः
'महाबळा, वेद गुरुच्या तोंडून मोठ्या काळानंतरच मिळतात; म्हणून मी हा मोठा प्रयत्न करतो.'
अमार्ग एष विप्रर्षे येन त्वं यातुमिच्छसि। किं विघातेन ते विप्र गच्छाधीहि गुरोर्मुखात्
'हे योग्य मार्ग नाही, श्रेष्ठ ब्राह्मण, ज्यावरून तू चालू इच्छितोस; व्यर्थ त्रास घेऊ नकोस. गुरुच्या तोंडून वेद शिक.'
एवमुक्त्वा गतः शक्रो यवक्रीरपि भारत। भूय एवाकरोद्यत्नं तपस्यमितविक्रमः
शक्राने असे सांगून तिथून प्रस्थान केले, पण यवक्रीताने पुन्हा कठोर तप सुरू ठेवले.
घोरेण तपसा राजंस्तप्यमानो महत्तपः। संतापयामास भृशं देवेन्द्रमिति नः श्रुतम्
राजा, त्या यवक्रीताने कठोर तप करताना इतका मोठा ताप केला की इंद्रालाही फार त्रास झाला, असे आम्ही ऐकले.
तं तथा तप्यमानं तु तपस्तीव्रं महामुनिम्। उपेत्य बलभिद्देवो वारयामास वै पुनः
त्या महान ऋषीने कठोर तपश्चर्या करत असताना, बलाचा नाश करणारा देव पुन्हा त्याच्याकडे गेला आणि त्याला थांबवण्याचा प्रयत्न केला.
अशक्योऽर्थः समारब्धो नैतद्बुद्धिकृतं तव। प्रतिभास्यन्ति वै वेदास्तव चैव पितुश्च ते
तू ज्या गोष्टीसाठी प्रयत्न करतो आहेस ती अशक्य आहे; हे तुझ्या योग्य विचारातून झालेले नाही. वेद तुला आणि तुझ्या वडिलांना नक्कीच प्रकट होतील.
न चैतदेवं क्रियते देवराजसमीप्सितम्। महता नियमेनाहं तप्स्ये घोरतरं तपः
देवताधिपतीला जसे हवे आहे तसे जर झाले नाही, तर मी मोठ्या नियमाने आणखी कठोर तप करीन.
समिद्धेऽग्नावुपकृत्याङ्गमङ्गं होष्यामि वा मघवंस्तन्निबोध। यद्येतदेवं न करोषि कामं ममेप्सितं देवराजेह सर्वम्
मघवान, अग्नी प्रज्वलित झाल्यावर मी माझे अंग एकेक करून त्यात समर्पित करीन—हे जाण. जर तू येथे माझी इच्छा पूर्ण केली नाहीस, तर मी हेच करीन.
निश्चयं तमभिज्ञाय मुनेस्तस्य महात्मनः। प्रतिवारणहेत्वर्थं बुद्ध्या संचिन्त्य बुद्धिमान्
त्या महान आत्म्याच्या ऋषीचा ठाम निश्चय ओळखून, बुद्धिमान देवाने त्याला थांबवण्यासाठी उपाय मनात शोधला.
तत इन्द्रोऽकरोद्रूपं ब्राह्मणस्य तपस्विनः। अनेकशतवर्षस्य दुर्बलस्य सयक्ष्मणः
मग इंद्राने शेकडो वर्षे वय झालेल्या, अशक्त आणि रोगग्रस्त ब्राह्मण तपस्व्याचे रूप घेतले.
यवक्रीतस्य यत्तीर्थमुचितं शैचकर्मणि। भागीरथ्यां तत्र सेतुं वालुकाभिश्चकार सः
यवक्रीताच्या स्नानासाठी योग्य असलेल्या त्या ठिकाणी, भागीरथीवर वाळूने पूल बांधू लागला.
यदाऽस्य वदतो वाक्यं न स चक्रे द्विजोत्तमः। वालुकाभिस्ततः शक्रो गङ्गां समभिपूरयन्
त्याच्याशी बोलूनही तो श्रेष्ठ ब्राह्मण काहीच करीत नव्हता, तेव्हा इंद्राने गंगेत वाळू टाकायला सुरुवात केली.
वालुकामुष्टिमनिशं भागीरथ्यां व्यसर्जयत्। स्नातुमभ्यागतं शक्रो यवक्रीतमदर्शयत्
रात्रभर तो भागीरथीमध्ये वाळूच्या मूठी टाकीत राहिला, आणि जेव्हा यवक्रीत स्नानासाठी आला, तेव्हा इंद्राने त्याला आपले रूप दाखवले.
तं ददर्श यवक्रीतो यत्नवन्तं निबन्धने। प्रहसंश्चाब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गवः
यवक्रीताने त्याला ती अडथळा घालण्याची धडपड करताना पाहिले, आणि हसत त्या श्रेष्ठ ऋषीने असे शब्द सांगितले:
किमिदं वर्तते ब्रह्मन्किंच ते ह चिकीर्षितम्। अतीव हि महान्यत्नः क्रियतेऽयं निरर्थकः
हे ब्राह्मण, हे काय चालले आहे? तू काय करायचा प्रयत्न करतोस? इतका मोठा प्रयत्न करतो आहेस, पण तो पूर्णपणे व्यर्थ आहे.
बन्धिष्ये सेतुना गङ्गां सुखः पन्था भविष्यति। क्लिश्यते हि जनस्तात तरमाणः पुनःपुनः
मी गंगेला पूल बांधीन, म्हणजे लोकांना वाट सोपी होईल; कारण वडिलांनो, लोकांना वारंवार नदी ओलांडताना फार त्रास होतो.
नायं शक्यस्त्वया बद्धुं महानोघस्तपोधन। अशक्याद्विनिवर्तस्व शक्यमर्थं समारभ
हे तपश्चर्येचे धन, तुझ्या हातून हा मोठा प्रवाह अडवता येणार नाही. अशक्य गोष्टी सोड आणि जे शक्य आहे ते कर.
यथैव भवता चेद तपो वेदार्थमुद्यतम्। अशक्यं तद्वदस्माभिरयं भारः समाहितः
जसे तू वेद मिळवण्यासाठी तपश्चर्या सुरू केलीस, ती अशक्य आहे, तसेच मी घेतलेला हा भारही अशक्य आहे.
यथा तव निरर्थोऽयमारम्भस्त्रिदशेश्वर। तथा यदि ममापीदं मन्यसे पाकशासन
हे त्रिदशाधिपती, जसा तुझा हा प्रयत्न व्यर्थ आहे, तसेच, हे पाकशासन, जर तू माझ्या प्रयत्नाबद्दलही असेच समजत असशील.
क्रियतां यद्भवेच्छक्यं त्वया सुरगणेश्वर। वरांश्च मे प्रयच्छान्यासन्यैर्विद्वान्भवितास्म्यहम्
हे देवांचा अधिपती, तुझ्या हातून जे शक्य आहे तेच कर. मला इतर वर दे, म्हणजे मी विद्वान होईन.