एषा मधुविला नाम समङ्गा संप्रकाशते। एतत्कर्दमिलं नाम भरतस्याभिषेचनम्
ही नदी मधुविला नावाने ओळखली जाते, आणि समंगा उजळते. हे स्थळ कर्दमिल आहे, जे भरताच्या अभिषेकासाठी प्रसिद्ध आहे.
अलक्ष्म्या किल संयुक्तो वृत्रं हत्वा शचीपतिः। आप्लुतः सर्वपापेभ्यः समङ्गायां व्यमुच्यत
इंद्रावर दुर्दैव आलं होतं; वृताचा वध केल्यानंतर त्याने समंगा नदीत स्नान केलं आणि सर्व पापांतून मुक्त झाला.
एतद्विनशनं कुक्षौ मैनाकस्य नरर्षभ। अदितिर्यत्रपुत्रार्थं तदन्नमपचत्पुरा
हेच ते स्थान आहे जिथे मैनाकाच्या उदरात नाश झाला, श्रेष्ठ पुरुषा. इथेच अदितीने आपल्या मुलासाठी अन्न शिजवलं होतं.
एनं पर्वतराजानमारुह्य भरतर्षभाः। अयशस्यामसंशब्द्यामलक्ष्मीं व्यपनोत्स्यथ
भरतवंशीय, या पर्वतराजावर चढून, तुम्ही अपकीर्ती आणि अनिर्वचनीय दुर्दैव दूर कराल.
एते कनखला राजन्नृषीणां दयिता नगाः। एषा प्रकाशते गङ्गा युधिष्ठिर यशस्विनी
राजा, हे कनखल पर्वत ऋषींना अतिशय प्रिय आहेत. इथेच यशस्वी गंगा उजळते, युधिष्ठिरा.
सनत्कुमारो भगवानत्र सिद्धिमगात्पुरा। आजमीढावगाह्यैनां सर्वपापैः प्रमोक्ष्यसे
इथेच भगवंत सनत्कुमारांनी पूर्वी सिद्धी प्राप्त केली. अजयमीड, या नदीत स्नान केल्याने तू सर्व पापांतून मुक्त होशील.
अपां ह्रदं च पुण्याख्यं भृगुतुन्दं च पर्वतम्। तूष्णीं गङ्गां च कौन्तेय सानुजः समुपस्पृश
कौन्तेय, तू भावंडांसह त्या पवित्र तळ्याला, भृगुतुंड नावाच्या डोंगराला आणि गंगेच्या पाण्याला शांतपणे स्पर्श केला.
आश्रमः स्थूलशिरसो रमणीयः प्रकाशते। अत्र मानं च कौन्तेय क्रोधं चैव विवर्जय
इथे स्थूलशिर नावाच्या ऋषींचे सुंदर आश्रम चमकत आहे; कौन्तेय, इथे अभिमान आणि राग सोड.
एष रैभ्याश्रमः श्रीमान्पाण्डवेय प्रकाशते। भारद्वाजो यत्रकविर्यवक्रीतो व्यनश्यत
पांडव, इथे रायभ्य ऋषींचा तेजस्वी आश्रम दिसतो, जिथे यवक्रीताने फसवणूक केल्यामुळे भारद्वाज ऋषी नष्ट झाले.
कथं युक्तोऽभवदृषिर्भरद्वाजः प्रतापवान्। किमर्थं च यवक्रीतः पुत्रोऽनश्यत वै मुनेः
मुनिवर, भारद्वाज ऋषी असे दुःखी कसे झाले आणि यवक्रीत हा त्यांचा मुलगा का नष्ट झाला, हे सांग.
एतत्सर्वं यथावृत्तं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः। कर्मभिर्देवकल्पानां कीर्त्यमानैर्भृशं रमे
हे सर्व नेमके कसे घडले ते मला ऐकायचे आहे; देवांसारख्या लोकांच्या कृत्यांची गोष्ट ऐकताना मला फार आनंद होतो.
भरद्वाजश्च रैभ्यश्च सखायौ संबभूवतुः। तावूषतुरिहात्यन्तं प्रीयमाणौ वनान्तरे
भारद्वाज आणि रायभ्य हे दोघे मित्र झाले; ते दोघे या वनात एकमेकांशी प्रेमाने राहत होते.
रैभ्यस्य तु सुतावास्तामर्वावसुपरावसू। आसीद्यवक्रीः पुत्रस्तु भरद्वाजस्य भारत
रायभ्याला दोन मुले होती—अर्वावा आणि परावसु; आणि भारद्वाज ऋषींचा मुलगा यवक्रीत होता, हे भरतवंशीय.
रैभ्यो विद्वान्सहापत्यस्तपस्वी चेतरोऽभवत्। तयोश्चाप्यतुला प्रीतिरभवद्भरतर्षभ
रायभ्याचा मुलगा अर्वावा हा विद्वान आणि तपस्वी होता; आणि त्या दोघांमध्ये अतुल प्रेम होते, भरतश्रेष्ठ.
यवक्रीः पितरं दृष्ट्वा तपस्विनमसत्कृतम्। दृष्ट्वा च सत्कृतं विप्रै रैभ्यं पुत्रैः सहानघः
यवक्रीताने पाहिले की त्याचा तपस्वी वडील सन्मानित होत नाही, आणि रायभ्य ब्राह्मणांकडून आणि आपल्या मुलांसह सन्मान मिळवतो, पापरहित.
पर्यतप्यत तेजस्वी मन्युनाऽभिपरिप्लुतः। तपस्तेपे ततो घोरं वेदज्ञानाय पाण्डव
तेव्हा तो तेजस्वी यवक्रीत रागाने छटपटू लागला आणि पांडवा, वेदज्ञानासाठी कठोर तप सुरू केले.
सुसमिद्धे महत्यग्नौ शरीरमुपतापयन्। जनयामास संतापमिन्द्रस्य सुमहातपाः
मोठ्या अग्नीसमोर स्वतःचे शरीर यातना देत, त्या यवक्रीताने इतके कठोर तप केले की इंद्रालाही त्रास झाला.
तत इन्द्रो यवक्रीतमुपगम्य युधिष्ठिर। अब्रवीत्कस्य हेतोस्त्वमास्थितस्तप उत्तमम्
नंतर इंद्र यवक्रीताजवळ आला, युधिष्ठिरा, आणि विचारले, 'तू हे कठोर तप का करत आहेस?'
द्विजानामनधीता वै वेदाः सुरगणार्चित। प्रतिभान्त्विति तप्येहमिदं परमकं तपः
'देवतांनी पूजलेले वेद, जे ब्राह्मणांनी शिकले नाहीत, ते त्यांना समजत नाहीत; म्हणून मी हे कठोर तप करतो.'
स्वाध्यायार्थं समारम्भो ममायं पाकशासन। तपसा ज्ञातुमिच्छामि सर्वज्ञानानि कौशिक
'हे माझे प्रयत्न स्वाध्यायासाठी आहेत, वज्रधारी; मी तपाने सर्व ज्ञान मिळवू इच्छितो, कौशिक.'
कालेन महता वेदाः शक्या गुरुमुखाद्विभो। प्राप्तुं तस्मादयं यत्नः परमो मे समास्थितः
'महाबळा, वेद गुरुच्या तोंडून मोठ्या काळानंतरच मिळतात; म्हणून मी हा मोठा प्रयत्न करतो.'
अमार्ग एष विप्रर्षे येन त्वं यातुमिच्छसि। किं विघातेन ते विप्र गच्छाधीहि गुरोर्मुखात्
'हे योग्य मार्ग नाही, श्रेष्ठ ब्राह्मण, ज्यावरून तू चालू इच्छितोस; व्यर्थ त्रास घेऊ नकोस. गुरुच्या तोंडून वेद शिक.'
एवमुक्त्वा गतः शक्रो यवक्रीरपि भारत। भूय एवाकरोद्यत्नं तपस्यमितविक्रमः
शक्राने असे सांगून तिथून प्रस्थान केले, पण यवक्रीताने पुन्हा कठोर तप सुरू ठेवले.
घोरेण तपसा राजंस्तप्यमानो महत्तपः। संतापयामास भृशं देवेन्द्रमिति नः श्रुतम्
राजा, त्या यवक्रीताने कठोर तप करताना इतका मोठा ताप केला की इंद्रालाही फार त्रास झाला, असे आम्ही ऐकले.
तं तथा तप्यमानं तु तपस्तीव्रं महामुनिम्। उपेत्य बलभिद्देवो वारयामास वै पुनः
त्या महान ऋषीने कठोर तपश्चर्या करत असताना, बलाचा नाश करणारा देव पुन्हा त्याच्याकडे गेला आणि त्याला थांबवण्याचा प्रयत्न केला.
अशक्योऽर्थः समारब्धो नैतद्बुद्धिकृतं तव। प्रतिभास्यन्ति वै वेदास्तव चैव पितुश्च ते
तू ज्या गोष्टीसाठी प्रयत्न करतो आहेस ती अशक्य आहे; हे तुझ्या योग्य विचारातून झालेले नाही. वेद तुला आणि तुझ्या वडिलांना नक्कीच प्रकट होतील.
न चैतदेवं क्रियते देवराजसमीप्सितम्। महता नियमेनाहं तप्स्ये घोरतरं तपः
देवताधिपतीला जसे हवे आहे तसे जर झाले नाही, तर मी मोठ्या नियमाने आणखी कठोर तप करीन.
समिद्धेऽग्नावुपकृत्याङ्गमङ्गं होष्यामि वा मघवंस्तन्निबोध। यद्येतदेवं न करोषि कामं ममेप्सितं देवराजेह सर्वम्
मघवान, अग्नी प्रज्वलित झाल्यावर मी माझे अंग एकेक करून त्यात समर्पित करीन—हे जाण. जर तू येथे माझी इच्छा पूर्ण केली नाहीस, तर मी हेच करीन.
निश्चयं तमभिज्ञाय मुनेस्तस्य महात्मनः। प्रतिवारणहेत्वर्थं बुद्ध्या संचिन्त्य बुद्धिमान्
त्या महान आत्म्याच्या ऋषीचा ठाम निश्चय ओळखून, बुद्धिमान देवाने त्याला थांबवण्यासाठी उपाय मनात शोधला.
तत इन्द्रोऽकरोद्रूपं ब्राह्मणस्य तपस्विनः। अनेकशतवर्षस्य दुर्बलस्य सयक्ष्मणः
मग इंद्राने शेकडो वर्षे वय झालेल्या, अशक्त आणि रोगग्रस्त ब्राह्मण तपस्व्याचे रूप घेतले.