न मोक्ष्यसे वै वदमानो निमज्जन् जलं प्रपन्नः सरितामिवाधनः। हुताशनस्येव समिद्धतेजसः स्थिरो भवस्वेह ममाद्य वन्दिन्
तू वाद घालत राहिलास तरी सुटणार नाहीस, जसा गरीब माणूस पाण्यात गेला की बुडतोच; जसे इंधनाने पेटलेली आग वाढते, तसेच आज माझ्यासमोर ठाम उभा रहा, गायक.
व्याघ्रं शयानं प्रति मा प्रबोध आशीविषं सृक्विणी संलिहानम्। पदा हतस्येह शिरोभिहत्य नादष्टो वै मोक्ष्यसे तन्निबोध
झोपलेल्या वाघाला जागे करू नकोस, विषारी साप जीभ चाटत असताना हात लावू नकोस; पायाने किंवा डोक्याने मारलास तर, त्याच्या दंशापासून सुटणार नाहीस — हे लक्षात ठेव.
यो वै दर्पात्संहननोपपन्नः सुदुर्बलः पर्वतमाविहन्ति। तस्यैव पाणिः सनखो विदीर्यते न चैव शैलस्य हि दृश्यते व्रणः
जो गर्वाने आणि दुर्बलतेने डोंगरावर आघात करतो, त्याचेच हात आणि नखे जखमी होतात; पण डोंगराला काहीही होत नाही.
सर्वे राज्ञो मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वताः। निकृष्टभूता राजानो वत्सा ह्यनडुहो यथा
सर्व राजे मिथिलेश्वरापुढे तितकेच लहान आहेत, जितके पर्वत मैनाकापुढे किंवा वासरे गायेसमोर.
यथा महेन्द्रः प्रवरः सुराणां नदीषु गङ्गा प्रवरा यथैव। तथा नृपाणां प्रवरस्त्वमेको वन्दिं समभ्यानय मत्सकाशम्
जसा महेंद्र देवांमध्ये श्रेष्ठ आहे, गंगा नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे, तसाच तू राजांमध्ये एकटा श्रेष्ठ आहेस; गायकाला माझ्यासमोर आण.
एवमष्टावक्रः समितौ हि गर्ज- ञ्जातक्रोधो वन्दिनमाह राजन्। उक्ते वाक्ये चोत्तरं मे ब्रवीहि वाक्यस्य चाप्युत्तरं ते ब्रवीमि
अशा प्रकारे अष्टावक्र सभेत रागावून गर्जला आणि गायकाला म्हणाला: माझ्या वचनाचे उत्तर दे, मग मी तुझ्या वचनाचे उत्तर देईन.
एक एवाग्निर्बहुधा समिध्यते एकः सूर्यः सर्वमिदं विभाति। एकोऽवीरो देवराजोऽरिहन्ता यमः पितृणामीश्वरश्चैक एव
एकच अग्नि अनेक प्रकारे पेटतो; एकच सूर्य सर्वत्र प्रकाश देतो; एकच इंद्र शत्रूंचा संहार करतो; एकटाच यम पितरांचा स्वामी आहे.
द्वाविन्द्राग्नी चरतो वै सखायौ द्वौ देवर्षी नारदपर्वतौ च। द्वावश्विनौ द्वे रथस्यापि चक्रे भार्यापती द्वौ विहितौ विधात्रा
इंद्र आणि अग्नि हे दोघे मित्रासारखे फिरतात; दोन दैवी ऋषी नारद आणि पर्वत; दोन अश्विनी; रथाची दोन चाकं; आणि विधात्याने ठरवलेले पती-पत्नी हेही दोनच.
त्रिः सूयते कर्मणा वै प्रजेयं त्रयो युक्ता वाजपेयं वहन्ति। अध्वर्यवस्त्रिसवनानि तन्वते त्रयो लोकास्त्रीणि ज्योतींषि चाहुः
कर्माने संतती तिप्पट होते; तीन जुंपलेले घोडे वाजपेय नेतात; तीन अध्वर्यू तीन सोमयज्ञ करतात; तीन लोक, तीन तेजोमय वस्तू असे म्हटले जाते.
चतुष्टयं ब्राह्मणानां निकेतं चत्वारो वर्णा यज्ञमिमं वहन्ति। दिशश्चतस्रो वर्णचतुष्टयं च चतुष्पदा गौरपि शश्वदुक्ता
ब्राह्मणांचे चार निवासस्थानं आहेत; चार वर्ण हे यज्ञ पेलतात; चार दिशा आणि चार वर्ण असे म्हटले जाते; गायीला नेहमी चार पाय असतात.
पञ्चाग्नयः पञ्चपदा च पङ्क्ति- र्यज्ञाः पञ्चैवाप्यथ पञ्चेनद्रियाणि। दृष्ट्वा वेदे पञ्चचूडाप्सराश्च लोके ख्यातं पञ्चनदं च पुण्यम्
पाच अग्नि, पाचपद पंक्ती, पाच यज्ञ, आणि पाच इंद्रिये — वेदांत पाच वेण्या असलेल्या अप्सरा, जगात प्रसिद्ध आणि पवित्र अशी पाच नद्यांची भूमी, हे सर्व मी पाहिले.
षडाधाने दक्षिणामाहुरेके षट् चैवेमे ऋतवः कालचक्रम्। षडिन्द्रियाण्युत षट् कृत्तिकाश्च षट् साद्यस्काः सर्ववेदेषु दृष्टाः
काही लोक सहा प्रकारच्या दक्षिणा सांगतात; हेच सहा ऋतू, काळाचं चक्र, सहा इंद्रिये, सहा कृतिका आणि सर्व वेदांत दिसणारे सहा साध्यस्क, असेही सांगितले आहे.
सप्त ग्राम्याः पशवः सप्त वन्याः सप्त च्छन्दांसि क्रतुमेकं वहन्ति। सप्तर्षयः सप्त चाप्यर्हणानि सप्तन्त्री प्रथिता चैव वीणा
सात घरगुती जनावरे, सात रानटी जनावरे, सात छंद एक यज्ञ वाहतात; सात ऋषी, सात अर्हणे, आणि सात तारांची प्रसिद्ध वीणा, हे सर्व सांगितले आहे.
अष्टौ शाणाः शतमानं वहन्ति तथाष्टपादः शरभः सिंहघाती। अष्टौ वसूञ्शुश्रुम देवतासु यूपश्चाष्टास्रिर्विहितः सर्वयज्ञे
आठ धागे शंभर माप वाहतात; तसेच आठ पाय असलेला शरभ, सिंहाचा वध करणारा; देवांमध्ये आठ वसु मी ऐकले आहेत, आणि प्रत्येक यज्ञात आठ कोपऱ्यांचा यूप सांगितला आहे.
नवैवोक्ताः सामिधेन्यः पितॄणां तथा प्राहुर्नवयोगं विसर्गम्। नवाक्षरा बृहती संप्रदिष्टा नवैव योगो गणनामेति शश्वत्
पितरांसाठी नऊ सामिधाने सांगितली आहेत; तसेच नऊ प्रकारचा योग आणि विसर्ग, नऊ अक्षरी बृहती छंद, आणि गणनेत नऊ हा कायमचा प्रमाण मानला जातो.
दिशो दशोक्ताः पुरुषस्य लोके सहस्रमाहुर्दशपूर्णं शतानि। दशैव मासान्बिभ्रति भर्गवत्यो दशैरका दशदाशा दशार्हाः
माणसांच्या जगात दहा दिशा सांगितल्या आहेत; दहा शंभर म्हणजे हजार असेही म्हटले जाते; भार्गव स्त्रिया दहा महिने गर्भ धारण करतात, आणि दहा बोटे, दहा दान, दहा अर्हताही आहेत.
एकादशैकादशिनः पशूना- मेकादशैवात्र भवन्ति यूपाः। एकादश प्राणभृतां विकारा एकादशोक्ता दिवि देवेषु रुद्राः
एकादश नावाची अकरा जनावरे आहेत; येथेही अकरा यूप आहेत; प्राण्यांचे अकरा प्रकारचे विकार आहेत, आणि स्वर्गात देवांमध्ये अकरा रुद्र सांगितले आहेत.
संवत्सरं द्वादशमासमाहु- र्जगत्याः पादो द्वादशैवाक्षराणि। द्वादशाहः प्राकृतो यज्ञ उक्तो द्वादशादित्यान्कथयन्तीह घीराः
एक वर्षात बारा महिने असतात; जगती छंद बारा अक्षरी आहे; नैसर्गिक यज्ञ बारा दिवसांचा सांगितला आहे, आणि येथे स्तोत्रांत बारा आदित्यांचे वर्णन आहे.
एतावदुक्त्वा विरराम वन्दी श्लोकस्यार्धं व्याजहाराष्टवक्रः
इतके बोलून वंदी थांबला; अष्टावक्राने अर्धा श्लोक म्हटला.
ततो महानुदतिष्ठन्निनाद- स्तूष्णींभूतं सूतपुत्रं निशम्य। अधोमुखं ध्यानपरं तदानी- मष्टावक्रं चाप्युदीर्यन्तमेव
मग मोठा आवाज उठला; सूतपुत्र गप्प झाला, डोके खाली घालून ध्यानात मग्न झाला, तेव्हा अष्टावक्र बोलायला लागला.
तस्मिंस्तथा संकुले वर्तमाने स्फीते यज्ञे जनकस्योत राज्ञः। अष्टावक्रं पूजयन्तोऽभ्युपेयु- र्विप्राः सर्वे प्राञ्जलयः प्रतीताः
राजा जनकांच्या समृद्ध यज्ञात असा गोंधळ चालू असताना, सर्व आनंदित ब्राह्मणांनी हात जोडून अष्टावक्राजवळ जाऊन त्याचा सन्मान केला.
अनेनैव ब्राह्मणाः शुश्रुवांसो वादे जित्वा सलिले मज्जिताः प्राक्। तानेव धर्मानयमद्य वन्दी प्राप्नोतु गृह्याशु निमज्जयैनम्
पूर्वीही असेच ब्राह्मण, वादात जिंकून ऐकलेले, पाण्यात बुडवले गेले होते; आजही वंदीने हेच धर्म मिळवावेत — त्याला लवकरच प्रथेप्रमाणे बुडवा.
अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञ- स्तत्रास सत्रं द्वादशवार्षिकं वै। सत्रेण ते जनक तुल्यकालं तदर्थं ते प्रहिता मे द्विजाग्र्याः
मी वरुणाचा पुत्र आहे, राजन; तिथे बारा वर्षांचा यज्ञ झाला होता. तुझ्या यज्ञाच्या वेळीच, जनक, माझे श्रेष्ठ ब्राह्मण त्या कामासाठी पाठवले गेले.
ते तु सर्वे वरुणस्योत यज्ञं द्रष्टुं गता इम आयान्ति भूयः। अष्टावक्रं पूजये पूजनीयं यस्य हेतोर्जनितारं समेष्ये
ते सर्व वरुणाच्या यज्ञाला पाहायला गेले होते आणि आता पुन्हा परत येत आहेत; मी अष्टावक्राचा सन्मान करतो, कारण त्याच्या निमित्ताने मी त्याच्या वडिलांना भेटणार आहे.
विप्राः समुद्राम्भसि मज्जिता ये वाचा जिता मेधया वा विदानाः। तां मेधया वाचमथोज्जहार यथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः
जे ब्राह्मण समुद्राच्या पाण्यात बुडवले गेले, वाणीने किंवा बुद्धीने जिंकले गेले, त्यांनी ती वाणी पुन्हा बुद्धीने उचलली, जशी शहाणे लोक वाणी गोळा करतात.
अग्निर्दहञ्जातवेदाः सतां, गृहान् विसर्जयंस्तेजसा न स्म धाक्षीत्। बालेषु पुत्रेषु कृपणं वदत्सु तथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः
अग्नि, जाठवेद, जरी जळवत असला तरी सज्जनांच्या घरांना आपल्या तेजाने कधीही जाळत नाही; तसंच, जेव्हा लहान मुले किंवा दुःखी लोक बोलतात, तेव्हा शहाणे लोक वाणी तशीच गोळा करतात.
श्लेष्मातकी क्षीणवर्चाः शृणोषि उताहो त्वां स्तुतयो मादयन्ति। हस्तीव त्वं स्तुतयो मादयन्ति। न मामिकां वाचमिमां शृणोषि
तू श्लेष्मातकी झाडासारखा थकलेला आहेस का, की स्तुती तुला आनंद देतात? हत्तीला जशी स्तुती आवडते, तशी तुला आवडतात का? माझी ही वाणी तू ऐकत नाहीस.
शृणोमि वाचं तव दिव्यरूपा- ममानुषीं दिव्यरूपोऽसि साक्षात्। अजैषीर्यद्वन्द्विनं त्वं विवादे निसृष्ट एष तव कामोऽद्य वन्दी
मी तुझी वाणी ऐकतो, ती दिव्य आहे, मानवी नाही; तू प्रत्यक्ष दिव्यस्वरूप आहेस. वादात तू प्रतिस्पर्ध्याला जिंकले आहेस; आज, वंदी, तुझे मनोकामना पूर्ण झाली.
नानन जीवता कश्चिदर्थो मे वन्दिना नृप। पिता यद्यस्य वरुणो मज्जयैनं जलाशये
राजा, हा गायक जिवंत असताना मला त्याचा काहीही उपयोग नाही. जर त्याचा वडील वरुण असतील, तर त्याला पाण्यात बुडव.
अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञो न मे भयं विद्यते मज्जितस्य। इमं मुहूर्तं पितरं द्रक्ष्यतेऽय- मष्टावक्रश्चिरनष्टं कहोळम्
मी वरुणाचा आणि राजाचा मुलगा आहे. मला पाण्यात बुडवलं तरी भीती नाही. या क्षणी अष्टावक्र आपल्या हरवलेल्या वडिलांना, काहोल यांना, पाहील.