आशानुबन्धो हि तवात्र यत्नः स वन्दिमासाद्यतथा विनश्यति। विज्ञानवन्तो निकृतास्तु तात कथं सदस्तर्तुमिदं समर्थः
तुझा हा प्रयत्न फक्त आशेवर आहे, पण वंदिनीसमोर गेल्यावर तो व्यर्थ ठरेल. विद्वान लोकही हरले, मग तू, मुला, या सभेत कसा यशस्वी होशील?
विवादितोऽसौ न हि मादृशैर्हि सिंहीकृतस्तेन वदन्यभीतः। समेत्य मां निहतः शेष्यतेऽद्य मार्गे भग्नं शकटमिवाबलाक्षम्
तो अजून माझ्यासारख्या कोणाकडून हरलेला नाही, आणि दुसऱ्या वादकर्त्याने त्याला घाबरवलं नाही. पण आज तो मला भेटल्यावर हरलेला पडेल, जसा एखादा कमकुवत बैलाने ओढलेलं मोडलेलं गाडी रस्त्यावर पडून राहते.
षण्नाभेर्द्वादशाक्षस्य चतुर्विंशतिपर्वणः। यस्त्रिषष्टिशतारस्य वेदार्थं स परः कविः
ज्याला सहा आरे, बारा कडा आणि चोवीस भाग असलेल्या वेदाचा अर्थ कळतो, तो खरा श्रेष्ठ ज्ञानी आहे.
चतुर्विंशतिपर्व त्वां षणअनाभि द्वादशप्रधि। तत्रिषष्टिशतारं वै चक्रं पातु सदागति
चोवीस भाग, सहा आरे आणि बारा कडा असलेले ते चक्र तुझ्या वाटेचे नेहमी रक्षण करो.
बडबे इव संयुक्ते श्येनपाते दिवौकसाम्। कस्तयोर्गर्भमाधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च कम्
जसे दोन घोड्या एकत्र जुंपलेल्या असतात, किंवा देवांमध्ये गरुड झेप घेतो, तसे त्या दोघींमध्ये गर्भ कोण ठेवतो आणि त्यांचा गर्भ कोण जन्माला घालतो?
मा स्म भूः स्वगृहे राजञ्शात्रवाणामपि ध्रुवम्। वातसारथिराधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च तम्
राजा, स्वतःच्या घरी राहू नकोस, कारण शत्रूंच्या घरातसुद्धा वारा चालवणारा सारथी गर्भ ठेवतो आणि तोच जन्माला घालतो.
किंस्वित्स्तुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चोपति। कस्यखिद्धृदयं नास्ति किंस्विद्वेगेन वर्धते
काय झोपले असतानाही डोळे मिटत नाहीत? काय जन्मले तरी उभे राहत नाही? कोणाचे हृदय दुःखाशिवाय असते? काय जलद वाढते?
मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति। अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते
मासे झोपले तरी डोळे मिटत नाहीत; अंडे जन्मले तरी उभे राहत नाही; दगडाला हृदय नसते; नदी जलद वाढते.
न त्वां मन्ये मानुषं देवसत्व न त्वं बालः स्थविरः संमतो मे। न ते तुल्यो विद्यते वाक्प्रलापे तस्माद्द्वारं वितराम्येष विद्वन्
मी तुला माणूस समजत नाही, तुझ्यात दैवी गुण आहेत; तू माझ्या मते ना लहान आहेस, ना वृद्ध. तुझ्या वाणीला तोड नाही; म्हणून, ज्ञानी, मी तुला आत येऊ देतो.
अत्रोग्रसेनसमितेषु राजन् समागतेष्वप्रतिमेषु राजसु। न मे विवित्सान्तरमस्ति वादिनां महाजने हंसविवादिनामिव
राजा, इथे उग्रसेनासारख्या सामर्थ्यशाली राजांमध्ये, मला वाद घालण्याची इच्छा नाही, जशी राजहंस मोठ्या जमावात वाद घालत नाहीत.
न मोक्ष्यसे वै वदमानो निमज्जन् जलं प्रपन्नः सरितामिवाधनः। हुताशनस्येव समिद्धतेजसः स्थिरो भवस्वेह ममाद्य वन्दिन्
तू वाद घालत राहिलास तरी सुटणार नाहीस, जसा गरीब माणूस पाण्यात गेला की बुडतोच; जसे इंधनाने पेटलेली आग वाढते, तसेच आज माझ्यासमोर ठाम उभा रहा, गायक.
व्याघ्रं शयानं प्रति मा प्रबोध आशीविषं सृक्विणी संलिहानम्। पदा हतस्येह शिरोभिहत्य नादष्टो वै मोक्ष्यसे तन्निबोध
झोपलेल्या वाघाला जागे करू नकोस, विषारी साप जीभ चाटत असताना हात लावू नकोस; पायाने किंवा डोक्याने मारलास तर, त्याच्या दंशापासून सुटणार नाहीस — हे लक्षात ठेव.
यो वै दर्पात्संहननोपपन्नः सुदुर्बलः पर्वतमाविहन्ति। तस्यैव पाणिः सनखो विदीर्यते न चैव शैलस्य हि दृश्यते व्रणः
जो गर्वाने आणि दुर्बलतेने डोंगरावर आघात करतो, त्याचेच हात आणि नखे जखमी होतात; पण डोंगराला काहीही होत नाही.
सर्वे राज्ञो मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वताः। निकृष्टभूता राजानो वत्सा ह्यनडुहो यथा
सर्व राजे मिथिलेश्वरापुढे तितकेच लहान आहेत, जितके पर्वत मैनाकापुढे किंवा वासरे गायेसमोर.
यथा महेन्द्रः प्रवरः सुराणां नदीषु गङ्गा प्रवरा यथैव। तथा नृपाणां प्रवरस्त्वमेको वन्दिं समभ्यानय मत्सकाशम्
जसा महेंद्र देवांमध्ये श्रेष्ठ आहे, गंगा नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे, तसाच तू राजांमध्ये एकटा श्रेष्ठ आहेस; गायकाला माझ्यासमोर आण.
एवमष्टावक्रः समितौ हि गर्ज- ञ्जातक्रोधो वन्दिनमाह राजन्। उक्ते वाक्ये चोत्तरं मे ब्रवीहि वाक्यस्य चाप्युत्तरं ते ब्रवीमि
अशा प्रकारे अष्टावक्र सभेत रागावून गर्जला आणि गायकाला म्हणाला: माझ्या वचनाचे उत्तर दे, मग मी तुझ्या वचनाचे उत्तर देईन.
एक एवाग्निर्बहुधा समिध्यते एकः सूर्यः सर्वमिदं विभाति। एकोऽवीरो देवराजोऽरिहन्ता यमः पितृणामीश्वरश्चैक एव
एकच अग्नि अनेक प्रकारे पेटतो; एकच सूर्य सर्वत्र प्रकाश देतो; एकच इंद्र शत्रूंचा संहार करतो; एकटाच यम पितरांचा स्वामी आहे.
द्वाविन्द्राग्नी चरतो वै सखायौ द्वौ देवर्षी नारदपर्वतौ च। द्वावश्विनौ द्वे रथस्यापि चक्रे भार्यापती द्वौ विहितौ विधात्रा
इंद्र आणि अग्नि हे दोघे मित्रासारखे फिरतात; दोन दैवी ऋषी नारद आणि पर्वत; दोन अश्विनी; रथाची दोन चाकं; आणि विधात्याने ठरवलेले पती-पत्नी हेही दोनच.
त्रिः सूयते कर्मणा वै प्रजेयं त्रयो युक्ता वाजपेयं वहन्ति। अध्वर्यवस्त्रिसवनानि तन्वते त्रयो लोकास्त्रीणि ज्योतींषि चाहुः
कर्माने संतती तिप्पट होते; तीन जुंपलेले घोडे वाजपेय नेतात; तीन अध्वर्यू तीन सोमयज्ञ करतात; तीन लोक, तीन तेजोमय वस्तू असे म्हटले जाते.
चतुष्टयं ब्राह्मणानां निकेतं चत्वारो वर्णा यज्ञमिमं वहन्ति। दिशश्चतस्रो वर्णचतुष्टयं च चतुष्पदा गौरपि शश्वदुक्ता
ब्राह्मणांचे चार निवासस्थानं आहेत; चार वर्ण हे यज्ञ पेलतात; चार दिशा आणि चार वर्ण असे म्हटले जाते; गायीला नेहमी चार पाय असतात.
पञ्चाग्नयः पञ्चपदा च पङ्क्ति- र्यज्ञाः पञ्चैवाप्यथ पञ्चेनद्रियाणि। दृष्ट्वा वेदे पञ्चचूडाप्सराश्च लोके ख्यातं पञ्चनदं च पुण्यम्
पाच अग्नि, पाचपद पंक्ती, पाच यज्ञ, आणि पाच इंद्रिये — वेदांत पाच वेण्या असलेल्या अप्सरा, जगात प्रसिद्ध आणि पवित्र अशी पाच नद्यांची भूमी, हे सर्व मी पाहिले.
षडाधाने दक्षिणामाहुरेके षट् चैवेमे ऋतवः कालचक्रम्। षडिन्द्रियाण्युत षट् कृत्तिकाश्च षट् साद्यस्काः सर्ववेदेषु दृष्टाः
काही लोक सहा प्रकारच्या दक्षिणा सांगतात; हेच सहा ऋतू, काळाचं चक्र, सहा इंद्रिये, सहा कृतिका आणि सर्व वेदांत दिसणारे सहा साध्यस्क, असेही सांगितले आहे.
सप्त ग्राम्याः पशवः सप्त वन्याः सप्त च्छन्दांसि क्रतुमेकं वहन्ति। सप्तर्षयः सप्त चाप्यर्हणानि सप्तन्त्री प्रथिता चैव वीणा
सात घरगुती जनावरे, सात रानटी जनावरे, सात छंद एक यज्ञ वाहतात; सात ऋषी, सात अर्हणे, आणि सात तारांची प्रसिद्ध वीणा, हे सर्व सांगितले आहे.
अष्टौ शाणाः शतमानं वहन्ति तथाष्टपादः शरभः सिंहघाती। अष्टौ वसूञ्शुश्रुम देवतासु यूपश्चाष्टास्रिर्विहितः सर्वयज्ञे
आठ धागे शंभर माप वाहतात; तसेच आठ पाय असलेला शरभ, सिंहाचा वध करणारा; देवांमध्ये आठ वसु मी ऐकले आहेत, आणि प्रत्येक यज्ञात आठ कोपऱ्यांचा यूप सांगितला आहे.
नवैवोक्ताः सामिधेन्यः पितॄणां तथा प्राहुर्नवयोगं विसर्गम्। नवाक्षरा बृहती संप्रदिष्टा नवैव योगो गणनामेति शश्वत्
पितरांसाठी नऊ सामिधाने सांगितली आहेत; तसेच नऊ प्रकारचा योग आणि विसर्ग, नऊ अक्षरी बृहती छंद, आणि गणनेत नऊ हा कायमचा प्रमाण मानला जातो.
दिशो दशोक्ताः पुरुषस्य लोके सहस्रमाहुर्दशपूर्णं शतानि। दशैव मासान्बिभ्रति भर्गवत्यो दशैरका दशदाशा दशार्हाः
माणसांच्या जगात दहा दिशा सांगितल्या आहेत; दहा शंभर म्हणजे हजार असेही म्हटले जाते; भार्गव स्त्रिया दहा महिने गर्भ धारण करतात, आणि दहा बोटे, दहा दान, दहा अर्हताही आहेत.
एकादशैकादशिनः पशूना- मेकादशैवात्र भवन्ति यूपाः। एकादश प्राणभृतां विकारा एकादशोक्ता दिवि देवेषु रुद्राः
एकादश नावाची अकरा जनावरे आहेत; येथेही अकरा यूप आहेत; प्राण्यांचे अकरा प्रकारचे विकार आहेत, आणि स्वर्गात देवांमध्ये अकरा रुद्र सांगितले आहेत.
संवत्सरं द्वादशमासमाहु- र्जगत्याः पादो द्वादशैवाक्षराणि। द्वादशाहः प्राकृतो यज्ञ उक्तो द्वादशादित्यान्कथयन्तीह घीराः
एक वर्षात बारा महिने असतात; जगती छंद बारा अक्षरी आहे; नैसर्गिक यज्ञ बारा दिवसांचा सांगितला आहे, आणि येथे स्तोत्रांत बारा आदित्यांचे वर्णन आहे.
एतावदुक्त्वा विरराम वन्दी श्लोकस्यार्धं व्याजहाराष्टवक्रः
इतके बोलून वंदी थांबला; अष्टावक्राने अर्धा श्लोक म्हटला.
ततो महानुदतिष्ठन्निनाद- स्तूष्णींभूतं सूतपुत्रं निशम्य। अधोमुखं ध्यानपरं तदानी- मष्टावक्रं चाप्युदीर्यन्तमेव
मग मोठा आवाज उठला; सूतपुत्र गप्प झाला, डोके खाली घालून ध्यानात मग्न झाला, तेव्हा अष्टावक्र बोलायला लागला.