दिदृक्षुरस्मि संप्राप्तो बन्दिनं राजसंसदि। निवेदयस्व मां द्वाःस्थ राज्ञे पुष्करमालिने
राजदरबारात वंदिनीला पाहण्याची माझी इच्छा आहे म्हणून मी आलोय. द्वारपाला, मला निळ्या कमळाच्या हार घातलेल्या राजाला सांग.
द्रष्टास्यद्य वदतोऽस्मान्द्वारपाल मनीषिभिः। सह वादे विवृद्धे तु वन्दिनं चापि निर्जितम्
द्वारपाला, आज तू आम्हाला विद्वानांसोबत वाद करताना पाहशील, आणि वादात वंदिनी पराभूत होईल.
पश्यन्तु विप्राः परिपूर्णविद्याः सहैव राज्ञा सपुरोधमुख्याः। उताहो वाऽप्युच्चतां नीचतां वा तूष्णींभूतेष्वेव सर्वेष्वथाद्य
राजा आणि त्याचे मुख्य पुरोहित, तसेच सर्व विद्वान ब्राह्मण, आज मी या सभेत वर जाईन की खाली पडेन हे पाहू देत, बाकीचे सर्व गप्प राहोत.
कथं यज्ञं दशवर्षो विशेस्त्वं विनीतानां विदुषां संप्रवेशम्। उपायतः प्रयतिष्ये तवाहं प्रवेशने कुरु यत्नं यथावत्
दहा वर्षांचा असताना तू शिस्तबद्ध आणि विद्वान लोकांना यज्ञात कसा मागे टाकशील? तुला योग्य मार्गाने प्रवेश मिळावा म्हणून मी प्रयत्न करेन; तूही योग्य ते कर.
एष राजा संश्रवणे स्थितस्ते स्तुह्येनं त्वं वचसा संस्कृतेन। स चानुज्ञां दास्यति प्रीतियुक्तः प्रवेशने यच्च किंचित्तवेष्टम्
राजा इथे ऐकायला तयार आहे; त्याची स्तुती सुंदर शब्दांत कर. तो आनंदाने तुला प्रवेशाची परवानगी आणि हवी ती मदत देईल.
भोभो राजञ्जनकानां वरिष्ठ त्वं वै सम्राट् त्वयि सर्वं समृद्धम्। त्वं वा कर्ता कर्मणां यज्ञियानां ययातिरेको नृपतिर्वा पुरस्तात्
राजा, जनकांमध्ये श्रेष्ठ, तूच सम्राट आहेस; सर्व समृद्धी तुझ्याकडे आहे. तू मोठ्या यज्ञांचा कर्ता आहेस, अगदी ययातिपेक्षा किंवा पूर्वीच्या कोणत्याही राजापेक्षा श्रेष्ठ.
विद्वान्वन्दी वादविदो निगृह्य वादे भग्नानप्रतिशङ्कमानः। त्वयाऽभिसृष्टैः पुरुषैराप्तकृद्भि- र्जले सर्वान्मज्जयतीति नः श्रुतम्
विद्वान वंदिनी वादात पारंगत आहे, तो कोणालाही भीती न बाळगता हरवतो. असं म्हणतात की तुझ्या पाठिंब्याने आलेले लोक इतरांना पाण्यातल्या दगडासारखं बुडवतात.
सोऽहं श्रुत्वा ब्राह्मणानां सकाशे ब्रह्माद्य वै कथयितुमागतोस्मि। क्वासौ वनदी यावदेनं समेत्य नक्षत्राणीव सविता नाशयामि
ब्राह्मणांमध्ये हे ऐकून मी आज ब्रह्मज्ञान सांगायला आलो आहे. वंदिनी कुठे आहे? मला त्याला भेटू द्या, म्हणजे सूर्य जसा तार्यांना लोपवतो तसं मी त्याला हरवीन.
आशंससे वन्दिनं वै विजेतु- मविज्ञाय त्वं वाक्यबलं परस्य। विज्ञातवीर्यैः शक्यमेवं प्रवक्तुं दृष्टश्चासौ ब्राह्मणैर्वादशीलैः
तू वंदिनीला हरवण्याची आशा करतोस, पण त्याच्या वाणीची ताकद तुला माहीत नाही. ज्यांना त्याची खरी ताकद माहीत आहे तेच असं बोलू शकतात; तो वादात पारंगत ब्राह्मणांनीही तपासला आहे.
आशंसमाना वन्दिनं वै बिजेतु- मविज्ञात्वा तु बलं वन्दिनोऽस्य। समागता ब्राह्मणास्तेन पूर्वं न शोभन्ते भास्करेणेव ताराः
जे वंदिनीला हरवण्याची आशा करत होते, पण त्याची ताकद न कळता, ते ब्राह्मणांसोबत त्याला भेटल्यावर सूर्यापुढील तार्यांसारखे फिके पडले.
आशानुबन्धो हि तवात्र यत्नः स वन्दिमासाद्यतथा विनश्यति। विज्ञानवन्तो निकृतास्तु तात कथं सदस्तर्तुमिदं समर्थः
तुझा हा प्रयत्न फक्त आशेवर आहे, पण वंदिनीसमोर गेल्यावर तो व्यर्थ ठरेल. विद्वान लोकही हरले, मग तू, मुला, या सभेत कसा यशस्वी होशील?
विवादितोऽसौ न हि मादृशैर्हि सिंहीकृतस्तेन वदन्यभीतः। समेत्य मां निहतः शेष्यतेऽद्य मार्गे भग्नं शकटमिवाबलाक्षम्
तो अजून माझ्यासारख्या कोणाकडून हरलेला नाही, आणि दुसऱ्या वादकर्त्याने त्याला घाबरवलं नाही. पण आज तो मला भेटल्यावर हरलेला पडेल, जसा एखादा कमकुवत बैलाने ओढलेलं मोडलेलं गाडी रस्त्यावर पडून राहते.
षण्नाभेर्द्वादशाक्षस्य चतुर्विंशतिपर्वणः। यस्त्रिषष्टिशतारस्य वेदार्थं स परः कविः
ज्याला सहा आरे, बारा कडा आणि चोवीस भाग असलेल्या वेदाचा अर्थ कळतो, तो खरा श्रेष्ठ ज्ञानी आहे.
चतुर्विंशतिपर्व त्वां षणअनाभि द्वादशप्रधि। तत्रिषष्टिशतारं वै चक्रं पातु सदागति
चोवीस भाग, सहा आरे आणि बारा कडा असलेले ते चक्र तुझ्या वाटेचे नेहमी रक्षण करो.
बडबे इव संयुक्ते श्येनपाते दिवौकसाम्। कस्तयोर्गर्भमाधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च कम्
जसे दोन घोड्या एकत्र जुंपलेल्या असतात, किंवा देवांमध्ये गरुड झेप घेतो, तसे त्या दोघींमध्ये गर्भ कोण ठेवतो आणि त्यांचा गर्भ कोण जन्माला घालतो?
मा स्म भूः स्वगृहे राजञ्शात्रवाणामपि ध्रुवम्। वातसारथिराधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च तम्
राजा, स्वतःच्या घरी राहू नकोस, कारण शत्रूंच्या घरातसुद्धा वारा चालवणारा सारथी गर्भ ठेवतो आणि तोच जन्माला घालतो.
किंस्वित्स्तुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चोपति। कस्यखिद्धृदयं नास्ति किंस्विद्वेगेन वर्धते
काय झोपले असतानाही डोळे मिटत नाहीत? काय जन्मले तरी उभे राहत नाही? कोणाचे हृदय दुःखाशिवाय असते? काय जलद वाढते?
मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति। अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते
मासे झोपले तरी डोळे मिटत नाहीत; अंडे जन्मले तरी उभे राहत नाही; दगडाला हृदय नसते; नदी जलद वाढते.
न त्वां मन्ये मानुषं देवसत्व न त्वं बालः स्थविरः संमतो मे। न ते तुल्यो विद्यते वाक्प्रलापे तस्माद्द्वारं वितराम्येष विद्वन्
मी तुला माणूस समजत नाही, तुझ्यात दैवी गुण आहेत; तू माझ्या मते ना लहान आहेस, ना वृद्ध. तुझ्या वाणीला तोड नाही; म्हणून, ज्ञानी, मी तुला आत येऊ देतो.
अत्रोग्रसेनसमितेषु राजन् समागतेष्वप्रतिमेषु राजसु। न मे विवित्सान्तरमस्ति वादिनां महाजने हंसविवादिनामिव
राजा, इथे उग्रसेनासारख्या सामर्थ्यशाली राजांमध्ये, मला वाद घालण्याची इच्छा नाही, जशी राजहंस मोठ्या जमावात वाद घालत नाहीत.
न मोक्ष्यसे वै वदमानो निमज्जन् जलं प्रपन्नः सरितामिवाधनः। हुताशनस्येव समिद्धतेजसः स्थिरो भवस्वेह ममाद्य वन्दिन्
तू वाद घालत राहिलास तरी सुटणार नाहीस, जसा गरीब माणूस पाण्यात गेला की बुडतोच; जसे इंधनाने पेटलेली आग वाढते, तसेच आज माझ्यासमोर ठाम उभा रहा, गायक.
व्याघ्रं शयानं प्रति मा प्रबोध आशीविषं सृक्विणी संलिहानम्। पदा हतस्येह शिरोभिहत्य नादष्टो वै मोक्ष्यसे तन्निबोध
झोपलेल्या वाघाला जागे करू नकोस, विषारी साप जीभ चाटत असताना हात लावू नकोस; पायाने किंवा डोक्याने मारलास तर, त्याच्या दंशापासून सुटणार नाहीस — हे लक्षात ठेव.
यो वै दर्पात्संहननोपपन्नः सुदुर्बलः पर्वतमाविहन्ति। तस्यैव पाणिः सनखो विदीर्यते न चैव शैलस्य हि दृश्यते व्रणः
जो गर्वाने आणि दुर्बलतेने डोंगरावर आघात करतो, त्याचेच हात आणि नखे जखमी होतात; पण डोंगराला काहीही होत नाही.
सर्वे राज्ञो मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वताः। निकृष्टभूता राजानो वत्सा ह्यनडुहो यथा
सर्व राजे मिथिलेश्वरापुढे तितकेच लहान आहेत, जितके पर्वत मैनाकापुढे किंवा वासरे गायेसमोर.
यथा महेन्द्रः प्रवरः सुराणां नदीषु गङ्गा प्रवरा यथैव। तथा नृपाणां प्रवरस्त्वमेको वन्दिं समभ्यानय मत्सकाशम्
जसा महेंद्र देवांमध्ये श्रेष्ठ आहे, गंगा नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे, तसाच तू राजांमध्ये एकटा श्रेष्ठ आहेस; गायकाला माझ्यासमोर आण.
एवमष्टावक्रः समितौ हि गर्ज- ञ्जातक्रोधो वन्दिनमाह राजन्। उक्ते वाक्ये चोत्तरं मे ब्रवीहि वाक्यस्य चाप्युत्तरं ते ब्रवीमि
अशा प्रकारे अष्टावक्र सभेत रागावून गर्जला आणि गायकाला म्हणाला: माझ्या वचनाचे उत्तर दे, मग मी तुझ्या वचनाचे उत्तर देईन.
एक एवाग्निर्बहुधा समिध्यते एकः सूर्यः सर्वमिदं विभाति। एकोऽवीरो देवराजोऽरिहन्ता यमः पितृणामीश्वरश्चैक एव
एकच अग्नि अनेक प्रकारे पेटतो; एकच सूर्य सर्वत्र प्रकाश देतो; एकच इंद्र शत्रूंचा संहार करतो; एकटाच यम पितरांचा स्वामी आहे.
द्वाविन्द्राग्नी चरतो वै सखायौ द्वौ देवर्षी नारदपर्वतौ च। द्वावश्विनौ द्वे रथस्यापि चक्रे भार्यापती द्वौ विहितौ विधात्रा
इंद्र आणि अग्नि हे दोघे मित्रासारखे फिरतात; दोन दैवी ऋषी नारद आणि पर्वत; दोन अश्विनी; रथाची दोन चाकं; आणि विधात्याने ठरवलेले पती-पत्नी हेही दोनच.
त्रिः सूयते कर्मणा वै प्रजेयं त्रयो युक्ता वाजपेयं वहन्ति। अध्वर्यवस्त्रिसवनानि तन्वते त्रयो लोकास्त्रीणि ज्योतींषि चाहुः
कर्माने संतती तिप्पट होते; तीन जुंपलेले घोडे वाजपेय नेतात; तीन अध्वर्यू तीन सोमयज्ञ करतात; तीन लोक, तीन तेजोमय वस्तू असे म्हटले जाते.
चतुष्टयं ब्राह्मणानां निकेतं चत्वारो वर्णा यज्ञमिमं वहन्ति। दिशश्चतस्रो वर्णचतुष्टयं च चतुष्पदा गौरपि शश्वदुक्ता
ब्राह्मणांचे चार निवासस्थानं आहेत; चार वर्ण हे यज्ञ पेलतात; चार दिशा आणि चार वर्ण असे म्हटले जाते; गायीला नेहमी चार पाय असतात.