ररक्ष सा चापि तमस् मन्त्रं जातोऽप्यसौ नैव शुश्राव विप्रः। उद्दालकं पितरं सोऽभिमेने तथाऽष्टावक्रो भ्रातरं श्वेतकेतुम्
सुजाता त्या गोष्टीचं गुपित जपून ठेवली. मुलगा जन्मला तरी त्या ब्राह्मणाला काहीच कळलं नाही. अष्टावक्र उद्दालकाला आपला वडील समजू लागला आणि श्वेतकेतूला भाऊ मानू लागला.
ततो वर्षे द्वादशे श्वेतकेतु- रष्टावक्रं पितुरङ्के निषण्णम्। अपाकर्षद्गृह्यपाणौ रुदन्तं नायं तवाङ्कः पितुरित्युक्तवांश्च
मग बाराव्या वर्षी, श्वेतकेतूने अष्टावक्राला वडिलांच्या मांडीवर बसलेलं पाहिलं. त्याने त्याचा हात धरून ओढलं आणि म्हणाला, 'ही तुझ्या वडिलांची मांडी नाही.'
यत्तेनोकतं दुरुक्तं तत्तदानीं हृदि स्थितं तस्य सुदुःखमासीत्। गृहं गत्वा मातरं सोऽथ विग्रः पप्रच्छेदं क्व नु तातो ममेति
त्यावेळी श्वेतकेतूने सांगितलेली ती कठोर वाक्यं अष्टावक्राच्या मनात घर करून राहिली आणि त्याला फार दुःख झालं. घरी जाऊन, तो आईला दुःखी मनाने विचारू लागला, 'माझे वडील कुठे आहेत?'
ततः सुजाता परमार्तरूपा शापाद्भीता तत्त्वमस्याचचक्षे। तद्वै तत्त्वंसर्वमाज्ञाय रात्रा- वित्यब्रवीच्छ्वेतकेतुं स विप्रः
तेव्हा सुजाता फारच दुःखी झाली आणि शापाच्या भीतीने तिने खरी गोष्ट सांगितली. सगळं सत्य कळल्यावर, त्या ब्राह्मणाने रात्री श्वेतकेतूला बोलावून सांगितलं—
गच्छाव यज्ञं जनकस्य राज्ञो बह्वाश्चर्यः श्रूयते तस्य यज्ञः। श्रोष्यावोऽत्र ब्राह्मणानां विवाद- मन्नं चाग्र्यं तत्रभोक्ष्यावहे च
आपण जनक राजाच्या यज्ञाला जाऊया. त्यांचा यज्ञ फार अद्भुत आहे असं ऐकलं आहे. तिथे आपल्याला ब्राह्मणांचे वाद ऐकायला मिळतील आणि उत्तम अन्नही मिळेल.
विचक्षणत्वं च भविष्यते नौ शिवश्च सौम्यश्च हि ब्रह्मघोषः
तिथे आपल्याला समजूत येईल आणि शुभ, शांत असा वेदांचा नाद ऐकायला मिळेल.
तौ जग्मतुर्मातुलभागिनेयौ यज्ञं समृद्धं जमकस्य राज्ञः। अष्टावक्रः पथि राज्ञा समेत्य प्रोत्सार्यमाणो वाक्यमिदं जगाद
मामा आणि भाचा दोघे मिळून जनक राजाच्या मोठ्या यज्ञासाठी निघाले. वाटेत, अष्टावक्राला राजाने थांबवले, तेव्हा त्याने असे शब्द उच्चारले—
अन्धस्य पन्था बधिरस्य पन्थाः स्त्रियः पन्था भारवाहस्य पन्थाः। राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनासमेत्य समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः
आंधळ्यांसाठी एक वाट आहे, बहिऱ्यांसाठी दुसरी, बायकांसाठी वेगळी, आणि ओझं वाहणाऱ्यांसाठी वेगळी वाट आहे. राजाची वाट ब्राह्मणाला दिली जाते, पण ब्राह्मणाची वाट कधीही अडवू नये.
पन्था अयं तेऽद्य मया निसृष्टो येनेच्छसे तेन कामं व्रजस्व। न पावको विद्यते वै लघीया- निन्द्रोपि नित्यं नमते ब्राह्मणानाम्
आज मी तुला ही वाट देतो; ज्या वाटेने जायचं आहे, त्या वाटेने जा. अग्नीपेक्षा जलद काही नाही, आणि इंद्रसुद्धा नेहमी ब्राह्मणांना वाकतो.
स एवमुक्तो मातुलेनैव सार्धं यथेष्टमार्गो यज्ञनिवेशनं तत्। संप्राप्य धर्मेण निवारितः सन् द्वारि द्वाःस्थं वाक्यमिदं बभाषे
असं सांगितल्यावर, तो आपल्या मामासोबत ज्या वाटेने हवं तिथे यज्ञस्थळी गेला. पण दाराशी द्वारपालाने थांबवल्यावर, त्याने असे शब्द सांगितले—
यज्ञं द्रष्टुं प्राप्तवन्तौ स्म तात कौतूहलं बलवद्वै विवृद्धम्। आवां प्राप्तावतिथी संप्रवेशं काङ्क्षावहे द्वारपते तवाज्ञाम्
तात, आम्ही यज्ञ पाहायला आलो आहोत, कारण आमचं कुतूहल फार वाढलं आहे. आम्ही पाहुणे म्हणून आलो आहोत, द्वारपाल, तुझ्या आज्ञेची वाट पाहतोय.
ऐन्द्रद्युम्नेर्यज्ञदृशाविहावां विवक्षू वै जनकेन्द्रं दिदृक्षू। न वै क्रुध्यो वन्दिना चोत्तमेन संयोजय द्वारपाल क्षणेन
आम्ही इंद्रद्युम्नाच्या यज्ञाला पाहायला आणि जनक राजाला भेटायला आलो आहोत. श्रेष्ठ गायक, रागावू नकोस, द्वारपाल, आम्हाला लगेच आत जाऊ दे.
वन्देः समादेशकरा वयं स्म निबोध वाक्यं च मयेर्यमाणम्। न वै बालाः प्रविशन्त्यत्र विप्रा वृद्धा विदग्धाः प्रविशन्ति द्विजाग्र्याः
आम्ही गायकाच्या आज्ञेचे पालन करणारे आहोत. मी सांगतोय ते ऐक—इथे लहान मुलांना प्रवेश नाही; फक्त वृद्ध आणि विद्वान ब्राह्मणांनाच आत जाता येतं.
यद्यत्रवृद्धेषु कृतः प्रवेशो युक्तं मया द्वारपाल प्रवेष्टुम्। वयं हि वृद्धाश्चरितव्रताश्च वेदप्रभावेन समन्विताश्च
जर इथे वृद्धांना प्रवेश दिला जातो, तर द्वारपाल, आम्हालाही आत जाऊ देणं योग्य आहे. कारण आम्हीही वृद्ध आहोत, व्रत पाळणारे आहोत आणि वेदांच्या सामर्थ्याने युक्त आहोत.
शुश्रूषवश्चापि जितेन्द्रियाश्च ज्ञानागमे चापि गताः स्म निष्ठाम्। न बाल इत्येव मन्तव्यमाहु- र्बालोऽप्यग्निर्दहति स्पृश्यमानः
आम्ही ऐकायला उत्सुक आहोत, आमच्या इंद्रियांवर नियंत्रण आहे आणि ज्ञान मिळवण्याच्या मार्गावर स्थिर आहोत. आम्हाला फक्त लहान समजू नका. अग्नी जसा स्पर्श केला की जाळतो, तसंच लहान मुलगाही जाळू शकतो.
सरस्वतीमीरय वेद जुष्टा- मेकाक्षरां बहुरूपां विराजम्। अङ्गात्मानं समवेक्षस्व बालं किं श्लाघसे दुर्लभा वादसिद्धिः
वेदांना प्रिय असलेल्या सरस्वतीला, एकाक्षरी, अनेक रूपांची आणि तेजस्वी देवीला आवाहन कर. या मुलाला स्वतःचाच एक भाग समज. वादात जिंकणं कठीण असतं, मग अभिमान कशाचा?
न ज्ञायते कायवृद्ध्या विवृद्धि- र्यथाऽष्ठीला शाल्मलेः संप्रवृद्धाः। ह्रस्वोऽल्पकायः फलितो विवृद्धो यश्चाफलस्तस्य न वृद्धभावः
फक्त शरीर वाढलं म्हणून मोठेपण येत नाही, जसं शाल्मलीचं झाड मोठं होतं पण फळं कमी येतात. जो आकाराने लहान पण फळ देतो तोच खरा मोठा, आणि जो फळ देत नाही तो मोठा नाही.
वृद्धेभ्य एवेह मतिं स्म बाला गृह्णन्ति कालेन भवन्ति वृद्धाः। न हि ज्ञातुमल्पकालेन शक्यं कस्माद्बालः स्थविर इव प्रभाषसे
मुलं वडिलधाऱ्यांकडूनच शहाणपण शिकतात आणि काळानुसार तीही मोठी होतात. थोड्या वेळात खरं ज्ञान मिळत नाही, मग तू लहान असून वडिलधाऱ्यासारखं का बोलतोस?
न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः। बालोपि यः प्रजानाति तं देवाः स्थविरं विदुः
फक्त केस पांढरे झाले म्हणून कोणी मोठा होत नाही; जो समजतो, तो लहान असला तरी देव त्याला मोठा मानतात.
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तैर्न च बन्धुभिः। ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्
वय, पांढरे केस, संपत्ती किंवा नातेवाईक यामुळे ऋषींना धर्म मिळाला नाही; जो शिकलेला आहे तोच आमच्यात मोठा आहे.
दिदृक्षुरस्मि संप्राप्तो बन्दिनं राजसंसदि। निवेदयस्व मां द्वाःस्थ राज्ञे पुष्करमालिने
राजदरबारात वंदिनीला पाहण्याची माझी इच्छा आहे म्हणून मी आलोय. द्वारपाला, मला निळ्या कमळाच्या हार घातलेल्या राजाला सांग.
द्रष्टास्यद्य वदतोऽस्मान्द्वारपाल मनीषिभिः। सह वादे विवृद्धे तु वन्दिनं चापि निर्जितम्
द्वारपाला, आज तू आम्हाला विद्वानांसोबत वाद करताना पाहशील, आणि वादात वंदिनी पराभूत होईल.
पश्यन्तु विप्राः परिपूर्णविद्याः सहैव राज्ञा सपुरोधमुख्याः। उताहो वाऽप्युच्चतां नीचतां वा तूष्णींभूतेष्वेव सर्वेष्वथाद्य
राजा आणि त्याचे मुख्य पुरोहित, तसेच सर्व विद्वान ब्राह्मण, आज मी या सभेत वर जाईन की खाली पडेन हे पाहू देत, बाकीचे सर्व गप्प राहोत.
कथं यज्ञं दशवर्षो विशेस्त्वं विनीतानां विदुषां संप्रवेशम्। उपायतः प्रयतिष्ये तवाहं प्रवेशने कुरु यत्नं यथावत्
दहा वर्षांचा असताना तू शिस्तबद्ध आणि विद्वान लोकांना यज्ञात कसा मागे टाकशील? तुला योग्य मार्गाने प्रवेश मिळावा म्हणून मी प्रयत्न करेन; तूही योग्य ते कर.
एष राजा संश्रवणे स्थितस्ते स्तुह्येनं त्वं वचसा संस्कृतेन। स चानुज्ञां दास्यति प्रीतियुक्तः प्रवेशने यच्च किंचित्तवेष्टम्
राजा इथे ऐकायला तयार आहे; त्याची स्तुती सुंदर शब्दांत कर. तो आनंदाने तुला प्रवेशाची परवानगी आणि हवी ती मदत देईल.
भोभो राजञ्जनकानां वरिष्ठ त्वं वै सम्राट् त्वयि सर्वं समृद्धम्। त्वं वा कर्ता कर्मणां यज्ञियानां ययातिरेको नृपतिर्वा पुरस्तात्
राजा, जनकांमध्ये श्रेष्ठ, तूच सम्राट आहेस; सर्व समृद्धी तुझ्याकडे आहे. तू मोठ्या यज्ञांचा कर्ता आहेस, अगदी ययातिपेक्षा किंवा पूर्वीच्या कोणत्याही राजापेक्षा श्रेष्ठ.
विद्वान्वन्दी वादविदो निगृह्य वादे भग्नानप्रतिशङ्कमानः। त्वयाऽभिसृष्टैः पुरुषैराप्तकृद्भि- र्जले सर्वान्मज्जयतीति नः श्रुतम्
विद्वान वंदिनी वादात पारंगत आहे, तो कोणालाही भीती न बाळगता हरवतो. असं म्हणतात की तुझ्या पाठिंब्याने आलेले लोक इतरांना पाण्यातल्या दगडासारखं बुडवतात.
सोऽहं श्रुत्वा ब्राह्मणानां सकाशे ब्रह्माद्य वै कथयितुमागतोस्मि। क्वासौ वनदी यावदेनं समेत्य नक्षत्राणीव सविता नाशयामि
ब्राह्मणांमध्ये हे ऐकून मी आज ब्रह्मज्ञान सांगायला आलो आहे. वंदिनी कुठे आहे? मला त्याला भेटू द्या, म्हणजे सूर्य जसा तार्यांना लोपवतो तसं मी त्याला हरवीन.
आशंससे वन्दिनं वै विजेतु- मविज्ञाय त्वं वाक्यबलं परस्य। विज्ञातवीर्यैः शक्यमेवं प्रवक्तुं दृष्टश्चासौ ब्राह्मणैर्वादशीलैः
तू वंदिनीला हरवण्याची आशा करतोस, पण त्याच्या वाणीची ताकद तुला माहीत नाही. ज्यांना त्याची खरी ताकद माहीत आहे तेच असं बोलू शकतात; तो वादात पारंगत ब्राह्मणांनीही तपासला आहे.
आशंसमाना वन्दिनं वै बिजेतु- मविज्ञात्वा तु बलं वन्दिनोऽस्य। समागता ब्राह्मणास्तेन पूर्वं न शोभन्ते भास्करेणेव ताराः
जे वंदिनीला हरवण्याची आशा करत होते, पण त्याची ताकद न कळता, ते ब्राह्मणांसोबत त्याला भेटल्यावर सूर्यापुढील तार्यांसारखे फिके पडले.