अष्टावक्रः केन चासौ बभूव तत्सर्वं मे लोमश शंस तत्त्वम्
अष्टावक्र कसा झाला, हे सर्व सत्य सांग, लोमशा.
उद्दालकस्य नियतः शिष्य एको नाम्ना कहोळेति बभूव राजन्। शुश्रूषुराचार्यवशानुवर्ती दीर्घ कालं सोऽध्ययनं चकार
उद्दालकाचा एक निष्ठावान शिष्य होता, त्याचं नाव कहोल होतं, राजा. तो गुरूच्या आज्ञेत राहून, दीर्घ काळ शिक्षण घेत होता.
तं वै विप्राः पर्यभवंस्तु शिखा- स्तं च ज्ञात्वा विप्रकारं गुरुः सः। तस्मै प्रादात्सद्य एव श्रुतं च भार्यां च वै दुहितरं स्वां सुजाताम्
ब्राह्मणांनी त्याची शिखा पाहून त्याची टिंगल केली; हे जाणून गुरूंनी त्याला लगेचच विद्या आणि आपली सुसंस्कारित कन्या पत्नी म्हणून दिली.
तस्यां गर्भः समभवदग्निकल्पः सोऽधीयानं पितरमथाभ्युवाच। सर्वां रात्रिमध्ययनं करोषि नेदं पितः सम्यगिवोपवर्तते
तिच्या पोटी अग्निसारखा तेजस्वी पुत्र गर्भात आला. तो शिकत असताना वडिलांना म्हणाला, 'तुम्ही रात्रभर अभ्यास करता, पण हे योग्य पद्धतीने होत नाही.'
उपालब्धः शिष्यमध्ये महर्षिः स तं कोपादुदरस्थं शशाप। यस्माद्वक्रं वर्तमानो ब्रवीषि तस्माद्वक्रो भवितास्यष्टधैव
शिष्यांच्या मध्ये टोचल्यावर, त्या महर्षीनं रागाने गर्भातील मुलाला शाप दिला—'तू गर्भात असताना वाकडं बोलतोस, म्हणून तू आठ ठिकाणी वाकडा होशील.'
स वै तथा वक्र एवाभ्यजाय- दष्टावक्रः प्रथितो मानवेषु। अस्यासीद्वै मातुलः श्वेतकेतुः स तेन तुल्यो वयसा बभूव
म्हणून तो वाकडा जन्माला आला आणि लोकांत 'अष्टावक्र' म्हणून प्रसिद्ध झाला. त्याचा मामा श्वेतकेतू होता आणि तो वयाने त्याच्याइतकाच झाला.
संपीड्यमाना तु तदा सुजाता विवर्धमानेन सुतेन कुक्षौ। उवाच भर्तारमिदं रहोगता प्रसाद्य हीना वसुना धनार्थिनी
त्या वेळी, सुजातेला पोटात वाढणाऱ्या मुलामुळे फार त्रास होत होता. ती आपल्या नवऱ्याला एकटीने भेटायला गेली आणि अत्यंत नम्रपणे, आपल्याजवळ काहीच नसल्याने आणि धनाची गरज असल्याने त्याला म्हणाली—
कथं करिष्याम्यधुना महर्षे मासश्चायं दशमो वर्तते मे। नैवास्ति मे वसु किंचित्प्रदाता येंनाहमेतामापदं निस्तरेयम्
महर्षे, आता मी काय करू? हा माझा दहावा महिना चालू आहे. माझ्याकडे काहीच नाही—ना धन, ना कुणी मदत करायला आहे—ज्यामुळे मी या संकटातून बाहेर पडू शकेन.
उक्तस्त्वेवं भार्यया वै कहोळो वित्तस्यार्थे जनकमथाभ्यगच्छत्। स वै तदा वादविदा निगृह्य निमज्जितो वन्दिनेहाप्सु विप्रः
पत्नीने असे सांगितल्यावर, कहोल धन मिळवण्यासाठी तिच्या वडिलांकडे गेला. तिथे, विद्वानांच्या वादात हरल्यामुळे, त्या ब्राह्मणाला गायकांनी पकडून पाण्यात बुडवले.
उद्दालकस्तं तु तदा निशम्य सूतेन वादेऽप्सु निमज्जितं तथा। उवाच तां तत्रततः सुजात- मष्टवक्रे गूहितव्योऽयमर्थः
तेव्हा, सारथ्याकडून कहोल वादात आणि पाण्यात बुडाल्याचे ऐकून, उद्दालकाने सुजातेला सांगितले, 'हा प्रकार अष्टावक्रापासून गुप्त ठेवावा.'
ररक्ष सा चापि तमस् मन्त्रं जातोऽप्यसौ नैव शुश्राव विप्रः। उद्दालकं पितरं सोऽभिमेने तथाऽष्टावक्रो भ्रातरं श्वेतकेतुम्
सुजाता त्या गोष्टीचं गुपित जपून ठेवली. मुलगा जन्मला तरी त्या ब्राह्मणाला काहीच कळलं नाही. अष्टावक्र उद्दालकाला आपला वडील समजू लागला आणि श्वेतकेतूला भाऊ मानू लागला.
ततो वर्षे द्वादशे श्वेतकेतु- रष्टावक्रं पितुरङ्के निषण्णम्। अपाकर्षद्गृह्यपाणौ रुदन्तं नायं तवाङ्कः पितुरित्युक्तवांश्च
मग बाराव्या वर्षी, श्वेतकेतूने अष्टावक्राला वडिलांच्या मांडीवर बसलेलं पाहिलं. त्याने त्याचा हात धरून ओढलं आणि म्हणाला, 'ही तुझ्या वडिलांची मांडी नाही.'
यत्तेनोकतं दुरुक्तं तत्तदानीं हृदि स्थितं तस्य सुदुःखमासीत्। गृहं गत्वा मातरं सोऽथ विग्रः पप्रच्छेदं क्व नु तातो ममेति
त्यावेळी श्वेतकेतूने सांगितलेली ती कठोर वाक्यं अष्टावक्राच्या मनात घर करून राहिली आणि त्याला फार दुःख झालं. घरी जाऊन, तो आईला दुःखी मनाने विचारू लागला, 'माझे वडील कुठे आहेत?'
ततः सुजाता परमार्तरूपा शापाद्भीता तत्त्वमस्याचचक्षे। तद्वै तत्त्वंसर्वमाज्ञाय रात्रा- वित्यब्रवीच्छ्वेतकेतुं स विप्रः
तेव्हा सुजाता फारच दुःखी झाली आणि शापाच्या भीतीने तिने खरी गोष्ट सांगितली. सगळं सत्य कळल्यावर, त्या ब्राह्मणाने रात्री श्वेतकेतूला बोलावून सांगितलं—
गच्छाव यज्ञं जनकस्य राज्ञो बह्वाश्चर्यः श्रूयते तस्य यज्ञः। श्रोष्यावोऽत्र ब्राह्मणानां विवाद- मन्नं चाग्र्यं तत्रभोक्ष्यावहे च
आपण जनक राजाच्या यज्ञाला जाऊया. त्यांचा यज्ञ फार अद्भुत आहे असं ऐकलं आहे. तिथे आपल्याला ब्राह्मणांचे वाद ऐकायला मिळतील आणि उत्तम अन्नही मिळेल.
विचक्षणत्वं च भविष्यते नौ शिवश्च सौम्यश्च हि ब्रह्मघोषः
तिथे आपल्याला समजूत येईल आणि शुभ, शांत असा वेदांचा नाद ऐकायला मिळेल.
तौ जग्मतुर्मातुलभागिनेयौ यज्ञं समृद्धं जमकस्य राज्ञः। अष्टावक्रः पथि राज्ञा समेत्य प्रोत्सार्यमाणो वाक्यमिदं जगाद
मामा आणि भाचा दोघे मिळून जनक राजाच्या मोठ्या यज्ञासाठी निघाले. वाटेत, अष्टावक्राला राजाने थांबवले, तेव्हा त्याने असे शब्द उच्चारले—
अन्धस्य पन्था बधिरस्य पन्थाः स्त्रियः पन्था भारवाहस्य पन्थाः। राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनासमेत्य समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः
आंधळ्यांसाठी एक वाट आहे, बहिऱ्यांसाठी दुसरी, बायकांसाठी वेगळी, आणि ओझं वाहणाऱ्यांसाठी वेगळी वाट आहे. राजाची वाट ब्राह्मणाला दिली जाते, पण ब्राह्मणाची वाट कधीही अडवू नये.
पन्था अयं तेऽद्य मया निसृष्टो येनेच्छसे तेन कामं व्रजस्व। न पावको विद्यते वै लघीया- निन्द्रोपि नित्यं नमते ब्राह्मणानाम्
आज मी तुला ही वाट देतो; ज्या वाटेने जायचं आहे, त्या वाटेने जा. अग्नीपेक्षा जलद काही नाही, आणि इंद्रसुद्धा नेहमी ब्राह्मणांना वाकतो.
स एवमुक्तो मातुलेनैव सार्धं यथेष्टमार्गो यज्ञनिवेशनं तत्। संप्राप्य धर्मेण निवारितः सन् द्वारि द्वाःस्थं वाक्यमिदं बभाषे
असं सांगितल्यावर, तो आपल्या मामासोबत ज्या वाटेने हवं तिथे यज्ञस्थळी गेला. पण दाराशी द्वारपालाने थांबवल्यावर, त्याने असे शब्द सांगितले—
यज्ञं द्रष्टुं प्राप्तवन्तौ स्म तात कौतूहलं बलवद्वै विवृद्धम्। आवां प्राप्तावतिथी संप्रवेशं काङ्क्षावहे द्वारपते तवाज्ञाम्
तात, आम्ही यज्ञ पाहायला आलो आहोत, कारण आमचं कुतूहल फार वाढलं आहे. आम्ही पाहुणे म्हणून आलो आहोत, द्वारपाल, तुझ्या आज्ञेची वाट पाहतोय.
ऐन्द्रद्युम्नेर्यज्ञदृशाविहावां विवक्षू वै जनकेन्द्रं दिदृक्षू। न वै क्रुध्यो वन्दिना चोत्तमेन संयोजय द्वारपाल क्षणेन
आम्ही इंद्रद्युम्नाच्या यज्ञाला पाहायला आणि जनक राजाला भेटायला आलो आहोत. श्रेष्ठ गायक, रागावू नकोस, द्वारपाल, आम्हाला लगेच आत जाऊ दे.
वन्देः समादेशकरा वयं स्म निबोध वाक्यं च मयेर्यमाणम्। न वै बालाः प्रविशन्त्यत्र विप्रा वृद्धा विदग्धाः प्रविशन्ति द्विजाग्र्याः
आम्ही गायकाच्या आज्ञेचे पालन करणारे आहोत. मी सांगतोय ते ऐक—इथे लहान मुलांना प्रवेश नाही; फक्त वृद्ध आणि विद्वान ब्राह्मणांनाच आत जाता येतं.
यद्यत्रवृद्धेषु कृतः प्रवेशो युक्तं मया द्वारपाल प्रवेष्टुम्। वयं हि वृद्धाश्चरितव्रताश्च वेदप्रभावेन समन्विताश्च
जर इथे वृद्धांना प्रवेश दिला जातो, तर द्वारपाल, आम्हालाही आत जाऊ देणं योग्य आहे. कारण आम्हीही वृद्ध आहोत, व्रत पाळणारे आहोत आणि वेदांच्या सामर्थ्याने युक्त आहोत.
शुश्रूषवश्चापि जितेन्द्रियाश्च ज्ञानागमे चापि गताः स्म निष्ठाम्। न बाल इत्येव मन्तव्यमाहु- र्बालोऽप्यग्निर्दहति स्पृश्यमानः
आम्ही ऐकायला उत्सुक आहोत, आमच्या इंद्रियांवर नियंत्रण आहे आणि ज्ञान मिळवण्याच्या मार्गावर स्थिर आहोत. आम्हाला फक्त लहान समजू नका. अग्नी जसा स्पर्श केला की जाळतो, तसंच लहान मुलगाही जाळू शकतो.
सरस्वतीमीरय वेद जुष्टा- मेकाक्षरां बहुरूपां विराजम्। अङ्गात्मानं समवेक्षस्व बालं किं श्लाघसे दुर्लभा वादसिद्धिः
वेदांना प्रिय असलेल्या सरस्वतीला, एकाक्षरी, अनेक रूपांची आणि तेजस्वी देवीला आवाहन कर. या मुलाला स्वतःचाच एक भाग समज. वादात जिंकणं कठीण असतं, मग अभिमान कशाचा?
न ज्ञायते कायवृद्ध्या विवृद्धि- र्यथाऽष्ठीला शाल्मलेः संप्रवृद्धाः। ह्रस्वोऽल्पकायः फलितो विवृद्धो यश्चाफलस्तस्य न वृद्धभावः
फक्त शरीर वाढलं म्हणून मोठेपण येत नाही, जसं शाल्मलीचं झाड मोठं होतं पण फळं कमी येतात. जो आकाराने लहान पण फळ देतो तोच खरा मोठा, आणि जो फळ देत नाही तो मोठा नाही.
वृद्धेभ्य एवेह मतिं स्म बाला गृह्णन्ति कालेन भवन्ति वृद्धाः। न हि ज्ञातुमल्पकालेन शक्यं कस्माद्बालः स्थविर इव प्रभाषसे
मुलं वडिलधाऱ्यांकडूनच शहाणपण शिकतात आणि काळानुसार तीही मोठी होतात. थोड्या वेळात खरं ज्ञान मिळत नाही, मग तू लहान असून वडिलधाऱ्यासारखं का बोलतोस?
न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः। बालोपि यः प्रजानाति तं देवाः स्थविरं विदुः
फक्त केस पांढरे झाले म्हणून कोणी मोठा होत नाही; जो समजतो, तो लहान असला तरी देव त्याला मोठा मानतात.
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तैर्न च बन्धुभिः। ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्
वय, पांढरे केस, संपत्ती किंवा नातेवाईक यामुळे ऋषींना धर्म मिळाला नाही; जो शिकलेला आहे तोच आमच्यात मोठा आहे.