येनेमं स्थापयेथास्त्वं कर्मणा पक्षिसत्तम। तदाचक्ष्व करिष्यामि न हि दास्ये कपोतकम्
हे श्रेष्ठ पक्ष्या, या कपोताला वाचवण्यासाठी तुला जे काही करावं वाटतं ते सांग, मी ते करीन; पण कपोत मी देणार नाही.
उशीनर कपोते ते यदि स्नेहो नराधिप। आत्मनो मांसमुत्कृत्य कपोततुलया धृतम्
उशीनर राजा, जर तुला या कपोतावर प्रेम असेल, तर स्वतःच्या अंगातील मांस कापून कपोताच्या वजनाइतके तराजूत ठेव.
यदा समं कपोतेन तव मांसं नृपोत्तम। त्वया प्रदेयं तन्मह्यं सा मे तुष्टिर्भविष्यति
राजाधिराज, जेव्हा तुझं मांस कपोताच्या वजनाइतकं मला देशील, तेव्हाच मी समाधानी होईन.
अनुग्रहमिमं मन्ये श्येन यन्माभियाचसे। तस्मात्तेऽद्य प्रदास्यामि स्वमांसं तुलया धृतम्
हे गरुडा, तू मागितलेली गोष्ट मी उपकारच समजतो. म्हणून आज मी स्वतःचं मांस तराजूत तोलून तुला देईन.
अथोत्कृत्य स्वमांसं तु राजा परमधर्मवित्। तुलयामास कौन्तेय कपोतेन समं विभो
मग राजाने, जो श्रेष्ठ धर्म जाणणारा होता, स्वतःचं मांस कापून कपोताच्या वजनाइतकं तराजूत ठेवलं.
ध्रियमाणः कपोतस्तु मांसेनात्यतिरिच्यते। पुनश्चोत्कृत्यमांसानि राजा प्रादादुशीनरः
पण कपोताचं वजन नेहमीच जास्त ठरत होतं, म्हणून उशीनर राजाने पुन्हा पुन्हा आपलं मांस कापून दिलं.
न विद्यते यदा मांसं कपोतेन समं धृतम्। तत उत्कृत्तमांसोऽसावारुरोह स्वयं तुलाम्
जेव्हा कपोताच्या वजनाइतकं मांस मिळेना, तेव्हा राजा स्वतःच कापलेलं मांस घेऊन तराजूत चढला.
इन्द्रोऽहमस्मि धर्मज्ञ कपोतो हव्यवाडयम्। जिज्ञासमानौ धर्म त्वां यज्ञवाटमुपागतौ
हे धर्मज्ञ, मी इंद्र आहे आणि कपोत हा अग्नी आहे. आम्ही तुझी धर्मनिष्ठा पाहण्यासाठी यज्ञस्थळी आलो होतो.
यत्ते मांसानि गात्रेभ्य उक्तृत्तानि विशांपते। एषा ते शाश्वती कीर्तिर्लोकानभिभविष्यति
राजाधिराज, तू आपल्या अंगावरून जे मांस कापलेस, त्यामुळं तुला अशी कीर्ती मिळेल की, ती सर्व लोकांवर छाया टाकेल आणि कायमची राहील.
यावल्लोके मनुष्यास्त्वां कथयिष्यन्ति पार्थिव। तावत्कीर्तिश्च लोकाश्च स्थास्यन्ति तव शाश्वताः
राजा, या जगात लोक तुझी कथा सांगत राहतील, तोपर्यंत तुझं नाव आणि तुझे राज्य यांची कीर्तीही अखंड राहील.
इत्युक्त्वा भूमिपतये तस्मै दत्त्वा यथेप्सितम्। प्रशस्य जग्मतू राजन्निन्द्राग्री तुष्टमानसौ
असं म्हणून, राजाला हवी ती वस्तू देऊन, त्याचं कौतुक करत, इंद्र आणि अग्नी आनंदाने तिथून निघून गेले.
उशीनरोऽपिधर्मात्मा धर्मेणावृत्यरोदसी। विभ्राजमानो वपुषाऽप्यारुरोह त्रिविष्टपम्
धर्मात्मा उशीनर राजानं आपल्या पुण्याईने पृथ्वी आणि आकाश व्यापलं आणि तेजाने झळकत तो देवांच्या लोकात पोहोचला.
तदेतत्सदनं राजन्राज्ञस्तस्य महात्मनः। पश्यस्वैतन्मया सार्धं पुण्यं पापप्रमोचनम्
राजा, हा त्या महान राजाचा निवास आहे; माझ्यासोबत हे पवित्र आणि पापातून मुक्त करणारे स्थान पाहा.
तत्र वै सततं देवा मुनयश्च सनातनाः। दृश्यन्ते ब्राह्मणै राजन्पुण्यवद्भिर्महात्मभिः
राजा, इथे नेहमीच देव, प्राचीन ऋषी आणि पुण्यशील, मोठ्या मनाचे ब्राह्मण दिसतात.
यः कथ्यते मन्त्रविदग्र्यबुद्धि- रौद्दालकिः श्वेतकेतुः पृथिव्याम्। तस्याश्रमं पश्यत पाण्डवेया सदाफलैरुपपन्नं महीजैः
ज्याचं नाव मंत्रज्ञ आणि तीक्ष्ण बुद्धी असलेला, उद्दालकाचा पुत्र श्वेतकेतू, त्याचा हा आश्रम आहे, पांडवांनो, जो नेहमी फळांनी आणि वनस्पतींनी समृद्ध आहे.
साक्षादत्र श्वेतकेतुर्ददर्श सरस्वतीं मानुषदेहरूपाम्। वेत्स्यामि वाणीमिति संप्रवृत्तां सरस्वतीं श्वेतकेतुर्बभाषे
इथेच श्वेतकेतूनं मानवी रूपातील सरस्वतीला पाहिलं; ती बोलायला लागली तसा श्वेतकेतूनं तिला संबोधलं.
अस्मिन्युगे ब्रह्मकृतां वरिष्ठा- वास्तां मुनी मातुलभागिनेयौ। अष्टावक्रश्चैव कहोलसूनु- रौद्दालकिः श्वेतकेतुः पृथिव्याम्
या युगात ब्रह्मदेवापासून जन्मलेले श्रेष्ठ ऋषी इथे राहतात—मामा आणि भाचा, म्हणजे अष्टावक्र आणि कहोलाचा पुत्र, उद्दालकाचा श्वेतकेतू, हे पृथ्वीवर आहेत.
विदेहराजस् समीपतस्तौ घीरावुभौ मातुलभागिनेयौ। प्रविश्य यज्ञायतनं विवादे वन्दिं निजग्राहतुरप्रमेयौ
विदेहराजाच्या जवळ त्या दोघांनी—मामा आणि भाच्यानं—यज्ञशाळेत प्रवेश केला आणि वादात त्या महान विद्वान वंदीकडून विजय मिळवला.
वादे भङ्क्त्वा मज्जयामास नद्याम्
वादात त्याला हरवून, त्यांनी त्याला नदीत बुडवलं.
कथंप्रभावः स बभूव विप्र- स्तथाभूतं यो निजग्राह वन्दिम्। `किंचाधिकृत्याथ तयोर्विवादो विदेहराजस् समीप आसीत्
तो ब्राह्मण एवढा सामर्थ्यशाली कसा झाला, जो वंदीला पकडू शकला? आणि विदेहराजाच्या समोर त्यांच्या वादाचा विषय काय होता?
अष्टावक्रः केन चासौ बभूव तत्सर्वं मे लोमश शंस तत्त्वम्
अष्टावक्र कसा झाला, हे सर्व सत्य सांग, लोमशा.
उद्दालकस्य नियतः शिष्य एको नाम्ना कहोळेति बभूव राजन्। शुश्रूषुराचार्यवशानुवर्ती दीर्घ कालं सोऽध्ययनं चकार
उद्दालकाचा एक निष्ठावान शिष्य होता, त्याचं नाव कहोल होतं, राजा. तो गुरूच्या आज्ञेत राहून, दीर्घ काळ शिक्षण घेत होता.
तं वै विप्राः पर्यभवंस्तु शिखा- स्तं च ज्ञात्वा विप्रकारं गुरुः सः। तस्मै प्रादात्सद्य एव श्रुतं च भार्यां च वै दुहितरं स्वां सुजाताम्
ब्राह्मणांनी त्याची शिखा पाहून त्याची टिंगल केली; हे जाणून गुरूंनी त्याला लगेचच विद्या आणि आपली सुसंस्कारित कन्या पत्नी म्हणून दिली.
तस्यां गर्भः समभवदग्निकल्पः सोऽधीयानं पितरमथाभ्युवाच। सर्वां रात्रिमध्ययनं करोषि नेदं पितः सम्यगिवोपवर्तते
तिच्या पोटी अग्निसारखा तेजस्वी पुत्र गर्भात आला. तो शिकत असताना वडिलांना म्हणाला, 'तुम्ही रात्रभर अभ्यास करता, पण हे योग्य पद्धतीने होत नाही.'
उपालब्धः शिष्यमध्ये महर्षिः स तं कोपादुदरस्थं शशाप। यस्माद्वक्रं वर्तमानो ब्रवीषि तस्माद्वक्रो भवितास्यष्टधैव
शिष्यांच्या मध्ये टोचल्यावर, त्या महर्षीनं रागाने गर्भातील मुलाला शाप दिला—'तू गर्भात असताना वाकडं बोलतोस, म्हणून तू आठ ठिकाणी वाकडा होशील.'
स वै तथा वक्र एवाभ्यजाय- दष्टावक्रः प्रथितो मानवेषु। अस्यासीद्वै मातुलः श्वेतकेतुः स तेन तुल्यो वयसा बभूव
म्हणून तो वाकडा जन्माला आला आणि लोकांत 'अष्टावक्र' म्हणून प्रसिद्ध झाला. त्याचा मामा श्वेतकेतू होता आणि तो वयाने त्याच्याइतकाच झाला.
संपीड्यमाना तु तदा सुजाता विवर्धमानेन सुतेन कुक्षौ। उवाच भर्तारमिदं रहोगता प्रसाद्य हीना वसुना धनार्थिनी
त्या वेळी, सुजातेला पोटात वाढणाऱ्या मुलामुळे फार त्रास होत होता. ती आपल्या नवऱ्याला एकटीने भेटायला गेली आणि अत्यंत नम्रपणे, आपल्याजवळ काहीच नसल्याने आणि धनाची गरज असल्याने त्याला म्हणाली—
कथं करिष्याम्यधुना महर्षे मासश्चायं दशमो वर्तते मे। नैवास्ति मे वसु किंचित्प्रदाता येंनाहमेतामापदं निस्तरेयम्
महर्षे, आता मी काय करू? हा माझा दहावा महिना चालू आहे. माझ्याकडे काहीच नाही—ना धन, ना कुणी मदत करायला आहे—ज्यामुळे मी या संकटातून बाहेर पडू शकेन.
उक्तस्त्वेवं भार्यया वै कहोळो वित्तस्यार्थे जनकमथाभ्यगच्छत्। स वै तदा वादविदा निगृह्य निमज्जितो वन्दिनेहाप्सु विप्रः
पत्नीने असे सांगितल्यावर, कहोल धन मिळवण्यासाठी तिच्या वडिलांकडे गेला. तिथे, विद्वानांच्या वादात हरल्यामुळे, त्या ब्राह्मणाला गायकांनी पकडून पाण्यात बुडवले.
उद्दालकस्तं तु तदा निशम्य सूतेन वादेऽप्सु निमज्जितं तथा। उवाच तां तत्रततः सुजात- मष्टवक्रे गूहितव्योऽयमर्थः
तेव्हा, सारथ्याकडून कहोल वादात आणि पाण्यात बुडाल्याचे ऐकून, उद्दालकाने सुजातेला सांगितले, 'हा प्रकार अष्टावक्रापासून गुप्त ठेवावा.'