गुरुलाघवमाज्ञाय धर्माधर्मविनिश्चये। यतो भूयांस्ततो राजन्कुरु धर्मविनिश्चयम्
धर्म आणि अधर्म यांचा योग्य तो विचार करून, राजन, जिथे जास्त पुण्य आहे तिथेच धर्माचा निर्णय घ्यावा.
बहुकल्याणसंयुक्तं भाषसे विहगोत्तम। सुपर्णः पक्षिराट् किं त्वं धर्मं ज्ञात्वाऽभिभाषसे
तू फार चांगल्या आणि हितकारक गोष्टी बोलतोस, पक्षीराज. सुपर्णा, तू खरंच धर्म समजूनच असे बोलतोस का?
तथाहि धर्मसंयुक्तं बहुचित्रं च भाषसे। न तेऽस्त्यविदितं किंचिदिति त्वां लक्षयाम्यहम्। शरणैषिपरित्यागं कथं साध्विति मन्यसे
तू धर्माबद्दल अनेक प्रकारे बोलतोस, आणि मला वाटतं तुला काहीच अज्ञात नाही. मग शरण आलेल्याचा त्याग करणे योग्य कसं मानतोस?
आहारार्थं समारम्भस्तव चायं विहंगम। शक्यश्चाप्यन्यथा कर्तुमाहारोऽप्यधिकस्त्वया
हे पक्ष्या, तुझा हा प्रयत्न फक्त अन्नासाठी आहे. पण तुला दुसऱ्या मार्गाने, आणि त्याहून जास्त अन्न मिळवता येईल.
गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषोपि वा। त्वदर्थमद्य क्रियतां यच्चान्यदिह काङ्क्षसि
आज तुझ्यासाठी बैल, रानडुक्कर, हरिण किंवा म्हैस, किंवा तुला जे हवं आहे ते तयार करू दे.
न वराहं न चोक्षाणं न मृगान्विविधांस्तथा। भक्षयामि महाराज किं ममान्येन केचचित्
माझ्या आहारात ना डुक्कर, ना बैल, ना वेगवेगळ्या प्रकारचे हरिण आहेत, राजाधिराज. मला दुसऱ्या कुठल्याही प्राण्याशी काही देणंघेणं नाही.
यस्तु मे दैवविहितो भक्षः क्षत्रियपुङ्गव। तमुत्सृज महीपाल कपोतमिममेव मे
राजन, जो मला नशिबाने ठरवलेला आहार आहे, तोच दे. या पृथ्वीचा राजा, मला फक्त हाच कपोत हवाय.
श्येनाः कपोतान्स्वादन्ति श्रुतिरेषा सनातनी। मा राजन्सारमज्ञात्वा कदलीस्कन्धमासज
गरुड कपोत खातात, हीच सनातन परंपरा आहे. राजन, खरी गोष्ट न कळता केळीच्या खोडाला धरू नकोस.
राष्ट्रं शिवीनामृद्धं वै शाधि पक्षिभिरर्चितः। कृत्स्नमेतन्मया दत्तं राजवद्विहगोत्तम
शिवींच्या समृद्ध राज्यावर, पक्ष्यांनी सन्मान दिलेल्या या राज्यावर तू राज्य कर. हे सर्व मी तुला राजासारखं दिलं आहे, पक्षीराज.
यं वा कामयसे कामं श्येन सर्वं ददानि ते। विनेमं पक्षिणं श्यन शरणार्थिनमागतम्
हे गरुडा, तुला जे काही हवं आहे ते सर्व मी देईन, पण जो हा पक्षी शरण आला आहे, तो मी देणार नाही.
येनेमं स्थापयेथास्त्वं कर्मणा पक्षिसत्तम। तदाचक्ष्व करिष्यामि न हि दास्ये कपोतकम्
हे श्रेष्ठ पक्ष्या, या कपोताला वाचवण्यासाठी तुला जे काही करावं वाटतं ते सांग, मी ते करीन; पण कपोत मी देणार नाही.
उशीनर कपोते ते यदि स्नेहो नराधिप। आत्मनो मांसमुत्कृत्य कपोततुलया धृतम्
उशीनर राजा, जर तुला या कपोतावर प्रेम असेल, तर स्वतःच्या अंगातील मांस कापून कपोताच्या वजनाइतके तराजूत ठेव.
यदा समं कपोतेन तव मांसं नृपोत्तम। त्वया प्रदेयं तन्मह्यं सा मे तुष्टिर्भविष्यति
राजाधिराज, जेव्हा तुझं मांस कपोताच्या वजनाइतकं मला देशील, तेव्हाच मी समाधानी होईन.
अनुग्रहमिमं मन्ये श्येन यन्माभियाचसे। तस्मात्तेऽद्य प्रदास्यामि स्वमांसं तुलया धृतम्
हे गरुडा, तू मागितलेली गोष्ट मी उपकारच समजतो. म्हणून आज मी स्वतःचं मांस तराजूत तोलून तुला देईन.
अथोत्कृत्य स्वमांसं तु राजा परमधर्मवित्। तुलयामास कौन्तेय कपोतेन समं विभो
मग राजाने, जो श्रेष्ठ धर्म जाणणारा होता, स्वतःचं मांस कापून कपोताच्या वजनाइतकं तराजूत ठेवलं.
ध्रियमाणः कपोतस्तु मांसेनात्यतिरिच्यते। पुनश्चोत्कृत्यमांसानि राजा प्रादादुशीनरः
पण कपोताचं वजन नेहमीच जास्त ठरत होतं, म्हणून उशीनर राजाने पुन्हा पुन्हा आपलं मांस कापून दिलं.
न विद्यते यदा मांसं कपोतेन समं धृतम्। तत उत्कृत्तमांसोऽसावारुरोह स्वयं तुलाम्
जेव्हा कपोताच्या वजनाइतकं मांस मिळेना, तेव्हा राजा स्वतःच कापलेलं मांस घेऊन तराजूत चढला.
इन्द्रोऽहमस्मि धर्मज्ञ कपोतो हव्यवाडयम्। जिज्ञासमानौ धर्म त्वां यज्ञवाटमुपागतौ
हे धर्मज्ञ, मी इंद्र आहे आणि कपोत हा अग्नी आहे. आम्ही तुझी धर्मनिष्ठा पाहण्यासाठी यज्ञस्थळी आलो होतो.
यत्ते मांसानि गात्रेभ्य उक्तृत्तानि विशांपते। एषा ते शाश्वती कीर्तिर्लोकानभिभविष्यति
राजाधिराज, तू आपल्या अंगावरून जे मांस कापलेस, त्यामुळं तुला अशी कीर्ती मिळेल की, ती सर्व लोकांवर छाया टाकेल आणि कायमची राहील.
यावल्लोके मनुष्यास्त्वां कथयिष्यन्ति पार्थिव। तावत्कीर्तिश्च लोकाश्च स्थास्यन्ति तव शाश्वताः
राजा, या जगात लोक तुझी कथा सांगत राहतील, तोपर्यंत तुझं नाव आणि तुझे राज्य यांची कीर्तीही अखंड राहील.
इत्युक्त्वा भूमिपतये तस्मै दत्त्वा यथेप्सितम्। प्रशस्य जग्मतू राजन्निन्द्राग्री तुष्टमानसौ
असं म्हणून, राजाला हवी ती वस्तू देऊन, त्याचं कौतुक करत, इंद्र आणि अग्नी आनंदाने तिथून निघून गेले.
उशीनरोऽपिधर्मात्मा धर्मेणावृत्यरोदसी। विभ्राजमानो वपुषाऽप्यारुरोह त्रिविष्टपम्
धर्मात्मा उशीनर राजानं आपल्या पुण्याईने पृथ्वी आणि आकाश व्यापलं आणि तेजाने झळकत तो देवांच्या लोकात पोहोचला.
तदेतत्सदनं राजन्राज्ञस्तस्य महात्मनः। पश्यस्वैतन्मया सार्धं पुण्यं पापप्रमोचनम्
राजा, हा त्या महान राजाचा निवास आहे; माझ्यासोबत हे पवित्र आणि पापातून मुक्त करणारे स्थान पाहा.
तत्र वै सततं देवा मुनयश्च सनातनाः। दृश्यन्ते ब्राह्मणै राजन्पुण्यवद्भिर्महात्मभिः
राजा, इथे नेहमीच देव, प्राचीन ऋषी आणि पुण्यशील, मोठ्या मनाचे ब्राह्मण दिसतात.
यः कथ्यते मन्त्रविदग्र्यबुद्धि- रौद्दालकिः श्वेतकेतुः पृथिव्याम्। तस्याश्रमं पश्यत पाण्डवेया सदाफलैरुपपन्नं महीजैः
ज्याचं नाव मंत्रज्ञ आणि तीक्ष्ण बुद्धी असलेला, उद्दालकाचा पुत्र श्वेतकेतू, त्याचा हा आश्रम आहे, पांडवांनो, जो नेहमी फळांनी आणि वनस्पतींनी समृद्ध आहे.
साक्षादत्र श्वेतकेतुर्ददर्श सरस्वतीं मानुषदेहरूपाम्। वेत्स्यामि वाणीमिति संप्रवृत्तां सरस्वतीं श्वेतकेतुर्बभाषे
इथेच श्वेतकेतूनं मानवी रूपातील सरस्वतीला पाहिलं; ती बोलायला लागली तसा श्वेतकेतूनं तिला संबोधलं.
अस्मिन्युगे ब्रह्मकृतां वरिष्ठा- वास्तां मुनी मातुलभागिनेयौ। अष्टावक्रश्चैव कहोलसूनु- रौद्दालकिः श्वेतकेतुः पृथिव्याम्
या युगात ब्रह्मदेवापासून जन्मलेले श्रेष्ठ ऋषी इथे राहतात—मामा आणि भाचा, म्हणजे अष्टावक्र आणि कहोलाचा पुत्र, उद्दालकाचा श्वेतकेतू, हे पृथ्वीवर आहेत.
विदेहराजस् समीपतस्तौ घीरावुभौ मातुलभागिनेयौ। प्रविश्य यज्ञायतनं विवादे वन्दिं निजग्राहतुरप्रमेयौ
विदेहराजाच्या जवळ त्या दोघांनी—मामा आणि भाच्यानं—यज्ञशाळेत प्रवेश केला आणि वादात त्या महान विद्वान वंदीकडून विजय मिळवला.
वादे भङ्क्त्वा मज्जयामास नद्याम्
वादात त्याला हरवून, त्यांनी त्याला नदीत बुडवलं.
कथंप्रभावः स बभूव विप्र- स्तथाभूतं यो निजग्राह वन्दिम्। `किंचाधिकृत्याथ तयोर्विवादो विदेहराजस् समीप आसीत्
तो ब्राह्मण एवढा सामर्थ्यशाली कसा झाला, जो वंदीला पकडू शकला? आणि विदेहराजाच्या समोर त्यांच्या वादाचा विषय काय होता?