एष उज्जानको नाम पावकिर्यत्र शान्तवान्। अरुन्धतीसहायश्च वसिष्ठो भगवानृषिः
हेच उज्जानक नावाचे ठिकाण आहे, जिथे अग्निदेव शांत झाले; आणि भगवंत वसिष्ठ, अरुंधतीसह, येथे होते.
ह्रदश्च कुशवानेष यत्र पद्मं कुशेशयम्। आश्रमश्चैव रुक्मिण्या यत्राशाम्यदकोपना
हा कुशवानचा सरोवर आहे, जिथे कुशावर कमळ फुलते; आणि येथेच रुक्मिणीचा आश्रम आहे, जिथे कोप करणारी शांत झाली.
समाधीनां समासस्तु पाण्डवेय श्रुतस्त्वया। तं द्रक्ष्यसि महाराज भृगुतुन्दं महागिरिम्
पांडुपुत्रा, ध्यानांचा संक्षिप्त अर्थ तू ऐकला आहेस. आता, राजन, तू तो भृगुतुंड नावाचा महान डोंगर प्रत्यक्ष पाहशील.
वितस्तां पश्य राजेन्द्र सर्वपापप्रमोचनीम्। महर्षिभिश्चाध्युषितां शीततोयां सुनिर्मलाम्
राजाधिराज, सर्व पापांपासून मुक्त करणारी, थंड व शुद्ध पाणी असलेली, आणि महर्षींच्या वास्तव्याने पावन झालेली ती वितस्ता नदी पाहा.
जलां चोपजलां चैव यमुनामभितो नदीम्। उशीनरो वै यत्रेष्ट्वा वासवादत्यरिच्यत
यमुनाजवळ असलेली, पाण्याचे आणि कोरड्या काठाचे मिश्रण असलेली ती नदी पाहा, जिथे उशीनर राजाने यज्ञ करून इंद्रालाही मागे टाकले.
तां देवसमितिं तस्य वासवश्च विशांपते। अभ्यागच्छन्नृपवरं ज्ञातुमग्निश्च भारत
त्या देवांच्या सभेत, राजाधिराज, इंद्र आणि अग्नी हे दोघे त्या उत्तम राजाला ओळखण्यासाठी आले.
जिज्ञासमानौ वरदौ महात्मानमुशीनरम्। इन्द्रः श्येनः कपोतोऽग्निर्भूत्वा यज्ञेऽभिजग्मतुः
त्याची परीक्षा घ्यायची म्हणून, इंद्र आणि अग्नी यांनी घारी आणि कबूतऱ्याचे रूप घेऊन, त्या महात्मा उशीनर राजाच्या यज्ञात आले.
उरुं राज्ञः समासाद्य कपोतः श्येनजाद्भयात्। शरणार्थी तदा राजन्निलिल्ये भयपीडितः
त्या घारीच्या भीतीने, कबूतर राजाकडे आश्रय मागण्यासाठी आले आणि भीतीने त्रस्त होऊन तिथे लपले.
धर्मात्मानं त्वाहुरेकं सर्वे राजन्महीक्षितः। स वै धर्मविरुद्धं त्वं कस्मात्कर्म चिकीर्षसि
राजा, सर्व राजे तुलाच धर्मात्मा म्हणतात. मग तू धर्माच्या विरुद्ध असे कृत्य का करायचे ठरवतोस?
विहितं भक्षणं राजन्पीड्यमानस्य मे क्षुधा। माहिंसीर्धर्मलोभेन धर्ममुत्सृज्य मा नशः
राजा, जेव्हा उपाशीपोटी त्रास होतो, तेव्हा अन्न खाणे योग्यच आहे. धर्माच्या मोहाने धर्म सोडू नकोस, आणि नष्ट होऊ नकोस.
संत्रस्तरूपस्त्राणार्थी त्वत्तो भीतो महाद्विज। मत्सकाशमनुप्रप्तः प्राणगृध्नुरयं द्विजः
हा मोठा पक्षी, घाबरलेला आणि तुझ्याकडून संरक्षण शोधत, माझ्याकडे आला आहे; त्याला जगायची इच्छा आहे, द्विजा.
एवमभ्यागतस्येह कपोतस्याभयार्थिनः। अप्रदाने परो धर्मः किं त्वं श्येनेह पश्यसि
राजन, जेव्हा हे कबूतर आश्रय मागण्यासाठी इथे आले आहे, तेव्हा त्याला न वाचवणे म्हणजे, घारीत काय मोठा धर्म आहे असे तुला वाटते का?
प्रस्पन्दमानः संभ्रान्तः कपोतः श्येन लक्ष्यते। मत्सकाशं जीवितार्थी तस्य त्यागो विगर्हितः
कबूतर घाबरून थरथरत आहे, आणि घारीच्या नजरेत आले आहे. तो माझ्याकडे जीव वाचवायला आला आहे; त्याला सोडून देणे निंदनीय आहे.
[यो हि कश्चिद्द्विजान्हन्याद्गां वा लोकस्य मातरम्। शरणागतं च त्यजते तुल्यं तेषां हि पातकम्]
जो कोणी द्विज किंवा जगाची माता असलेल्या गायीला मारतो, किंवा शरण आलेल्याला सोडून देतो, त्यांचे पाप सारखेच मानले जाते.
आहारत्सर्वभूतानि संभवन्ति महीपते। आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः
राजा, सर्व प्राणी अन्नामुळे निर्माण होतात, अन्नामुळे वाढतात आणि अन्नामुळेच जगतात.
शक्यते दुस्त्यजेऽप्यर्थे चिररात्राय जीवितुम्। न तु भोजनमुत्सृज्य शक्यं वर्तयितुं चिरम्
कठीण प्रसंगातही माणूस दीर्घकाळ जगू शकतो, पण अन्नाशिवाय फार काळ जगता येत नाही.
भक्ष्याद्विलोपितस्याद्य मम प्राणा विशांपते। विसृज्यकायमेष्यन्ति पन्थानमपुनर्भवम्
राजाधिराज, आज मला अन्न मिळाले नाही, तर माझा जीव सुटेल आणि मी शरीर सोडून परत न येणाऱ्या मार्गाने जाईन.
प्रमृते मयि धर्मात्मन्पुत्रदारादि नङ्क्ष्यति। रक्षमाणः कपोतं त्वं बहून्प्राणान्न रक्षसि
धर्मात्मा, मी मेलो तर माझी मुले, पत्नी आणि इतरही नष्ट होतील. तू कबूतराचे रक्षण करून अनेकांचे प्राण वाचवत नाहीस.
बहून्यो बाधते धर्मो न स धर्मः कुवर्त्म तत्। अविरोधी तु यो धर्मः स धर्मः सत्यविक्रम
जो धर्म अनेकांना त्रास देतो, तो धर्म नाही; तो चुकीचा मार्ग आहे. जो धर्म कुणालाही बाधा देत नाही, तोच खरा धर्म आहे, सत्यनिष्ठा.
विरोधिषु महीपाल निश्चित्य गुरुलाघवम्। न बाधा विद्यते यत्र तं धर्मं समुपाचरेत्
राजा, जेव्हा दोन धर्म एकमेकांशी विरोधात असतात, तेव्हा मोठा आणि लहान विचारून, जिथे कुणालाही त्रास होत नाही, तो धर्म स्वीकारावा.
गुरुलाघवमाज्ञाय धर्माधर्मविनिश्चये। यतो भूयांस्ततो राजन्कुरु धर्मविनिश्चयम्
धर्म आणि अधर्म यांचा योग्य तो विचार करून, राजन, जिथे जास्त पुण्य आहे तिथेच धर्माचा निर्णय घ्यावा.
बहुकल्याणसंयुक्तं भाषसे विहगोत्तम। सुपर्णः पक्षिराट् किं त्वं धर्मं ज्ञात्वाऽभिभाषसे
तू फार चांगल्या आणि हितकारक गोष्टी बोलतोस, पक्षीराज. सुपर्णा, तू खरंच धर्म समजूनच असे बोलतोस का?
तथाहि धर्मसंयुक्तं बहुचित्रं च भाषसे। न तेऽस्त्यविदितं किंचिदिति त्वां लक्षयाम्यहम्। शरणैषिपरित्यागं कथं साध्विति मन्यसे
तू धर्माबद्दल अनेक प्रकारे बोलतोस, आणि मला वाटतं तुला काहीच अज्ञात नाही. मग शरण आलेल्याचा त्याग करणे योग्य कसं मानतोस?
आहारार्थं समारम्भस्तव चायं विहंगम। शक्यश्चाप्यन्यथा कर्तुमाहारोऽप्यधिकस्त्वया
हे पक्ष्या, तुझा हा प्रयत्न फक्त अन्नासाठी आहे. पण तुला दुसऱ्या मार्गाने, आणि त्याहून जास्त अन्न मिळवता येईल.
गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषोपि वा। त्वदर्थमद्य क्रियतां यच्चान्यदिह काङ्क्षसि
आज तुझ्यासाठी बैल, रानडुक्कर, हरिण किंवा म्हैस, किंवा तुला जे हवं आहे ते तयार करू दे.
न वराहं न चोक्षाणं न मृगान्विविधांस्तथा। भक्षयामि महाराज किं ममान्येन केचचित्
माझ्या आहारात ना डुक्कर, ना बैल, ना वेगवेगळ्या प्रकारचे हरिण आहेत, राजाधिराज. मला दुसऱ्या कुठल्याही प्राण्याशी काही देणंघेणं नाही.
यस्तु मे दैवविहितो भक्षः क्षत्रियपुङ्गव। तमुत्सृज महीपाल कपोतमिममेव मे
राजन, जो मला नशिबाने ठरवलेला आहार आहे, तोच दे. या पृथ्वीचा राजा, मला फक्त हाच कपोत हवाय.
श्येनाः कपोतान्स्वादन्ति श्रुतिरेषा सनातनी। मा राजन्सारमज्ञात्वा कदलीस्कन्धमासज
गरुड कपोत खातात, हीच सनातन परंपरा आहे. राजन, खरी गोष्ट न कळता केळीच्या खोडाला धरू नकोस.
राष्ट्रं शिवीनामृद्धं वै शाधि पक्षिभिरर्चितः। कृत्स्नमेतन्मया दत्तं राजवद्विहगोत्तम
शिवींच्या समृद्ध राज्यावर, पक्ष्यांनी सन्मान दिलेल्या या राज्यावर तू राज्य कर. हे सर्व मी तुला राजासारखं दिलं आहे, पक्षीराज.
यं वा कामयसे कामं श्येन सर्वं ददानि ते। विनेमं पक्षिणं श्यन शरणार्थिनमागतम्
हे गरुडा, तुला जे काही हवं आहे ते सर्व मी देईन, पण जो हा पक्षी शरण आला आहे, तो मी देणार नाही.