एतत्प्रकाशते तीर्थं प्रभासं भास्करद्युते। इन्द्रस्य दयितं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम्
हे तीर्थ 'प्रभास' म्हणून प्रसिद्ध आहे, सूर्याच्या तेजाने उजळलेले; हे इंद्राला प्रिय, पुण्यदायी, पवित्र आणि पाप नष्ट करणारे आहे.
एतद्विष्णुपदं नाम दृश्यते तीर्थमुत्तमम्। एषां रम्या विपाशा च नदी परमपावनी
हेच 'विष्णुपद' नावाचे श्रेष्ठ तीर्थ येथे दिसते; आणि ही रम्य, अत्यंत पावन विपाशा नदी आहे.
अत्र वै पुत्रशोकेन वसिष्ठो भगवानृषिः। बद्ध्वाऽत्मानं निपतितो विपाशः पुनरुत्थितः
इथेच आपल्या पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेल्या वसिष्ठ ऋषींनी स्वतःला बांधून विपाशा नदीत झोकून दिले, पण पुन्हा वर आले.
काश्मीरमण्डलं चैतत्सर्वपुण्यमरिंदम। महर्षिभिश्चाध्युषितं पश्येदं भ्रातृभिः सह
हे काश्मीरचे प्रदेश आहे, हे शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, पूर्णपणे पुण्यवान आणि महर्षींच्या वासाने पावन; हे आपल्या भावांसह पाहा.
यत्रौत्तराणां सर्वेषामृषीणां नाहुषस्य च। अग्नेश्चैवात्र संवादः काश्यपश्य च भारत
इथेच सर्व उत्तरेकडील ऋषी, नाहुष, अग्नि आणि कश्यप यांचा संवाद झाला, हे भारत.
एतद्द्वारं महाराज मानसस्य प्रकाशते। वर्षमस्य गिरेर्मध्ये रामेण श्रीमता कृतम्
हे, महाराज, मानस सरोवराचे प्रवेशद्वार आहे, जे उजळते; पर्वतांच्या मध्ये येथेच श्रीरामांनी वर्षा ऋतू स्थापन केला.
एष वातिकषण्डो वै प्रख्यातः सत्यविक्रमः। नात्यवर्तत यद्द्वारं विदेहादुत्तरं च यः
हा सुप्रसिद्ध वातिक वन आहे, सत्यवीरतेसाठी प्रसिद्ध; जो या द्वारापलीकडे गेला नाही, तोच विदेह आणि त्यापुढून आलेला होता.
इदमाश्चर्यमपरं देशेऽस्मिन्पुरुषर्षभ। क्षीणे युगे तु कौन्तेय शर्वस्य सह पार्षदैः। सहोमया च भवति दर्शनं कामरूपिणः
या प्रदेशात अजून एक आश्चर्य आहे, हे श्रेष्ठ पुरुषा: युग क्षीण होत असताना, हे कौन्तेय, येथे शर्व आणि त्यांच्या पार्षदांसह, उमेसह, इच्छेनुसार रूप धारण करून दर्शन देतात.
अस्मिन्सरसि सत्रैर्वै चैत्रे मासि पिनाकिनम्। यजन्ते याजकाः सम्यक् परिवारं शुभार्थिनः
या सरोवरात चैत्र महिन्यात, यजमान आपल्या परिवारासह, शुभेच्छेने, विधिपूर्वक पिनाकीचे पूजन करतात.
अत्रोपस्पृश्य सरसि श्रद्दधानो जितेन्द्रियः। क्षीणपापः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुते नात्र संशयः
इथे, या सरोवरात स्नान करून, श्रद्धावान आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला मनुष्य, पापे कमी झाल्यावर, शुभ लोकांना प्राप्त करतो—यात शंका नाही.
एष उज्जानको नाम पावकिर्यत्र शान्तवान्। अरुन्धतीसहायश्च वसिष्ठो भगवानृषिः
हेच उज्जानक नावाचे ठिकाण आहे, जिथे अग्निदेव शांत झाले; आणि भगवंत वसिष्ठ, अरुंधतीसह, येथे होते.
ह्रदश्च कुशवानेष यत्र पद्मं कुशेशयम्। आश्रमश्चैव रुक्मिण्या यत्राशाम्यदकोपना
हा कुशवानचा सरोवर आहे, जिथे कुशावर कमळ फुलते; आणि येथेच रुक्मिणीचा आश्रम आहे, जिथे कोप करणारी शांत झाली.
समाधीनां समासस्तु पाण्डवेय श्रुतस्त्वया। तं द्रक्ष्यसि महाराज भृगुतुन्दं महागिरिम्
पांडुपुत्रा, ध्यानांचा संक्षिप्त अर्थ तू ऐकला आहेस. आता, राजन, तू तो भृगुतुंड नावाचा महान डोंगर प्रत्यक्ष पाहशील.
वितस्तां पश्य राजेन्द्र सर्वपापप्रमोचनीम्। महर्षिभिश्चाध्युषितां शीततोयां सुनिर्मलाम्
राजाधिराज, सर्व पापांपासून मुक्त करणारी, थंड व शुद्ध पाणी असलेली, आणि महर्षींच्या वास्तव्याने पावन झालेली ती वितस्ता नदी पाहा.
जलां चोपजलां चैव यमुनामभितो नदीम्। उशीनरो वै यत्रेष्ट्वा वासवादत्यरिच्यत
यमुनाजवळ असलेली, पाण्याचे आणि कोरड्या काठाचे मिश्रण असलेली ती नदी पाहा, जिथे उशीनर राजाने यज्ञ करून इंद्रालाही मागे टाकले.
तां देवसमितिं तस्य वासवश्च विशांपते। अभ्यागच्छन्नृपवरं ज्ञातुमग्निश्च भारत
त्या देवांच्या सभेत, राजाधिराज, इंद्र आणि अग्नी हे दोघे त्या उत्तम राजाला ओळखण्यासाठी आले.
जिज्ञासमानौ वरदौ महात्मानमुशीनरम्। इन्द्रः श्येनः कपोतोऽग्निर्भूत्वा यज्ञेऽभिजग्मतुः
त्याची परीक्षा घ्यायची म्हणून, इंद्र आणि अग्नी यांनी घारी आणि कबूतऱ्याचे रूप घेऊन, त्या महात्मा उशीनर राजाच्या यज्ञात आले.
उरुं राज्ञः समासाद्य कपोतः श्येनजाद्भयात्। शरणार्थी तदा राजन्निलिल्ये भयपीडितः
त्या घारीच्या भीतीने, कबूतर राजाकडे आश्रय मागण्यासाठी आले आणि भीतीने त्रस्त होऊन तिथे लपले.
धर्मात्मानं त्वाहुरेकं सर्वे राजन्महीक्षितः। स वै धर्मविरुद्धं त्वं कस्मात्कर्म चिकीर्षसि
राजा, सर्व राजे तुलाच धर्मात्मा म्हणतात. मग तू धर्माच्या विरुद्ध असे कृत्य का करायचे ठरवतोस?
विहितं भक्षणं राजन्पीड्यमानस्य मे क्षुधा। माहिंसीर्धर्मलोभेन धर्ममुत्सृज्य मा नशः
राजा, जेव्हा उपाशीपोटी त्रास होतो, तेव्हा अन्न खाणे योग्यच आहे. धर्माच्या मोहाने धर्म सोडू नकोस, आणि नष्ट होऊ नकोस.
संत्रस्तरूपस्त्राणार्थी त्वत्तो भीतो महाद्विज। मत्सकाशमनुप्रप्तः प्राणगृध्नुरयं द्विजः
हा मोठा पक्षी, घाबरलेला आणि तुझ्याकडून संरक्षण शोधत, माझ्याकडे आला आहे; त्याला जगायची इच्छा आहे, द्विजा.
एवमभ्यागतस्येह कपोतस्याभयार्थिनः। अप्रदाने परो धर्मः किं त्वं श्येनेह पश्यसि
राजन, जेव्हा हे कबूतर आश्रय मागण्यासाठी इथे आले आहे, तेव्हा त्याला न वाचवणे म्हणजे, घारीत काय मोठा धर्म आहे असे तुला वाटते का?
प्रस्पन्दमानः संभ्रान्तः कपोतः श्येन लक्ष्यते। मत्सकाशं जीवितार्थी तस्य त्यागो विगर्हितः
कबूतर घाबरून थरथरत आहे, आणि घारीच्या नजरेत आले आहे. तो माझ्याकडे जीव वाचवायला आला आहे; त्याला सोडून देणे निंदनीय आहे.
[यो हि कश्चिद्द्विजान्हन्याद्गां वा लोकस्य मातरम्। शरणागतं च त्यजते तुल्यं तेषां हि पातकम्]
जो कोणी द्विज किंवा जगाची माता असलेल्या गायीला मारतो, किंवा शरण आलेल्याला सोडून देतो, त्यांचे पाप सारखेच मानले जाते.
आहारत्सर्वभूतानि संभवन्ति महीपते। आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः
राजा, सर्व प्राणी अन्नामुळे निर्माण होतात, अन्नामुळे वाढतात आणि अन्नामुळेच जगतात.
शक्यते दुस्त्यजेऽप्यर्थे चिररात्राय जीवितुम्। न तु भोजनमुत्सृज्य शक्यं वर्तयितुं चिरम्
कठीण प्रसंगातही माणूस दीर्घकाळ जगू शकतो, पण अन्नाशिवाय फार काळ जगता येत नाही.
भक्ष्याद्विलोपितस्याद्य मम प्राणा विशांपते। विसृज्यकायमेष्यन्ति पन्थानमपुनर्भवम्
राजाधिराज, आज मला अन्न मिळाले नाही, तर माझा जीव सुटेल आणि मी शरीर सोडून परत न येणाऱ्या मार्गाने जाईन.
प्रमृते मयि धर्मात्मन्पुत्रदारादि नङ्क्ष्यति। रक्षमाणः कपोतं त्वं बहून्प्राणान्न रक्षसि
धर्मात्मा, मी मेलो तर माझी मुले, पत्नी आणि इतरही नष्ट होतील. तू कबूतराचे रक्षण करून अनेकांचे प्राण वाचवत नाहीस.
बहून्यो बाधते धर्मो न स धर्मः कुवर्त्म तत्। अविरोधी तु यो धर्मः स धर्मः सत्यविक्रम
जो धर्म अनेकांना त्रास देतो, तो धर्म नाही; तो चुकीचा मार्ग आहे. जो धर्म कुणालाही बाधा देत नाही, तोच खरा धर्म आहे, सत्यनिष्ठा.
विरोधिषु महीपाल निश्चित्य गुरुलाघवम्। न बाधा विद्यते यत्र तं धर्मं समुपाचरेत्
राजा, जेव्हा दोन धर्म एकमेकांशी विरोधात असतात, तेव्हा मोठा आणि लहान विचारून, जिथे कुणालाही त्रास होत नाही, तो धर्म स्वीकारावा.