श्रुत्वैतद्भवतां वाक्यं पितुर्मे स्वर्गतिं प्रति। निश्चितेयं मम मतिर्या च तां मे निबोधत। अनन्तरं च मन्येऽहं तक्षकाय दुरात्मने
माझ्या वडिलांच्या मृत्यूबद्दल तुमची वचने ऐकून माझा निश्चय पक्का झाला आहे; आता मी काय करणार आहे ते ऐका. मला वाटते, त्या दुष्ट तक्षकावर आता कारवाई करावीच लागेल.
प्रतिकर्तव्यमित्येवं येन मे हिंसितः पिता। शृङ्गिणं हेतुमात्रं यः कृत्वा दग्ध्वा च पार्थिवम्
ज्याने माझ्या वडिलांचा जीव घेतला, त्याच्यावर आता उत्तर द्यायलाच हवे—शृंगीला निमित्त करून ज्याने राजा जाळला.
इयं दुरात्मता तस्य काश्यपं यो न्यवर्तयत्। यद्यागच्छेत्स वै विप्रो ननु जीवेत्पिता मम
कश्यपाला परत पाठवून देणे हे त्याचे दुष्टपणाच होते; तो ब्राह्मण आला असता, तर माझे वडील नक्की वाचले असते.
परिहीयेत किं तस्य यदि जीवेत्स पार्थिवः। काश्यपस्य प्रसादेन मन्त्रिणां विनयेन च
कश्यपाच्या कृपेने आणि मंत्र्यांच्या योग्य सल्ल्याने राजा वाचला असता, तर तक्षकाचे काय नुकसान झाले असते?
स तु वारितवान्मोहात्काश्यपं द्विजसत्तमम्। संजिजीवयिषुं प्राप्तं राजानमपराजितम्
पण मोहामुळे त्याने उत्तम ब्राह्मण कश्यपाला, जो अपराजित राजाला वाचवायला आला होता, परत पाठवले.
महानतिक्रमो ह्येष तक्षकस्य दुरात्मनः। द्विजस्य योऽददद्द्रव्यं मा नृपं जीवयेदिति
हा तक्षकाचा मोठा अपराध आहे—त्याने ब्राह्मणाला धन दिले, फक्त राजा वाचू नये म्हणून.
उत्तङ्कस्य प्रियं कर्तुमात्मनश्च महत्प्रियम्। भवतां चैव सर्वेषां गच्छाम्यपचितिं पितुः
उत्तंकाला आणि स्वतःलाही आनंद देण्यासाठी, तसेच तुमच्याही सर्वांच्या हितासाठी, मी माझ्या वडिलांचे श्राद्ध करणार आहे.
एवमुक्त्वा ततः श्रीमान्मन्त्रिभिश्चानुमीदितः। आरुरोह प्रतिज्ञां स सर्पसत्राय पार्थिवः
असे म्हणून, मंत्र्यांनी अनुमोदन दिल्यावर, तो तेजस्वी राजा सर्पसत्र करण्याचा संकल्प करू लागला.
ब्रह्मन्भरतशार्दूलो राजा पारिक्षितस्तदा। पुरोहितमथाहूय ऋत्विजो वसुधाधिपः
तेव्हा, ब्राह्मणा, भरतवंशातील वाघा, राजा परीक्षिताचा मुलगा, आपल्या पुरोहिताला आणि ऋत्विजांना बोलावू लागला.
अब्रवीद्वाक्यसंपन्नः कार्यसंपत्करं वचः। यो मे हिंसितवांस्तातं तक्षकः स दुरात्मवान्
तो उत्तम बोलणारा राजा म्हणाला, 'ज्याने माझ्या वडिलांचा जीव घेतला, तो दुष्ट तक्षक...'
प्रतिकुर्यां यथा तस्य तद्भवन्तो ब्रुवन्तु मे। अपि तत्कर्म विदितं भवतां येन पन्नगम्
माझं त्याच्याशी कसं वागावं हे मला सांगा. त्या सर्पामुळे काय घडलं, हे तुम्हाला माहीत आहे का?
तक्षकं संप्रदीप्तेऽग्नौ प्रक्षिपेयं सबान्धवम्। यथा तेन पिता मह्यं पूर्वं दग्धो विषाग्निना।। तथाऽहमपि तं पापं दग्धुमिच्छामि पन्नगम्
टक्षक आणि त्याच्या सगळ्या नातलगांना मी प्रज्वलित अग्नीत टाकावं असं मला वाटतंय. जसं माझ्या वडिलांना त्या सर्पाच्या विषाच्या ज्वाळांनी जाळलं, तसंच मी त्या दुष्ट सर्पालाही जाळायचं ठरवलं आहे.
अस्ति राजन्महात्सत्रं त्वदर्थं देवनिर्मितम्। सर्वसत्रमिति ख्यातं पुराणे परिपठ्यते
राजा, तुझ्यासाठी देवांनी घडवलेलं एक महान यज्ञ आहे, ज्याला पुराणांमध्ये 'सर्वयज्ञ' असं म्हटलं जातं.
आहर्ता तस्य सत्रस्य त्वन्नान्योऽस्ति नराधिप। इति पौराणिकाः प्राहुरस्माकं चास्ति स क्रतुः
पुराणांनुसार, हे यज्ञ फक्त तुझ्याच हातून होऊ शकतं, असं म्हटलं जातं. आमच्याकडे तो यज्ञ करण्याची संधी आहे.
एवमुक्तः स राजर्षिर्मेने दग्धं हि तक्षकम्। हुताशनमुखे दीप्ते प्रविष्टमिति सत्तम
असं ऐकून त्या राजर्षीनं खरंच टक्षक जळून गेला, अग्नीच्या ज्वाळेत गेला असं मानलं.
ततोऽब्रवीन्मन्त्रविदस्तान्राजा ब्राह्मणांस्तदा। आहरिष्यामि तत्सत्रं संभाराः संभ्रियन्तु मे
मग मंत्रज्ञ राजा त्या ब्राह्मणांना म्हणाला, 'मी तो यज्ञ करणार आहे, त्यासाठी लागणारी सगळी तयारी करा.'
ततस्त ऋत्विजस्तस्य शास्त्रतो द्विजसत्तम। तं देशं मापयामासुर्यज्ञायतनकारणात्
मग वेदशास्त्र जाणणाऱ्या ऋत्विजांनी, द्विजश्रेष्ठा, यज्ञासाठी योग्य जागा मोजून तयार केली.
यथावद्वेदविद्वांसः सर्वे बुद्धेः परंगताः। ऋद्ध्या परमया युक्तमिष्टं द्विजगणैर्युतम्
सर्व विद्वान वेदज्ञ, जे उत्तम बुद्धीचे आणि समृद्ध होते, अनेक ब्राह्मणांसह तिथे एकत्र आले.
प्रभूतधनधान्याढ्यमृत्विग्भिः सुनिषेवितम्। निर्माय चापि विधिवद्यज्ञायतनमीप्सितम्
खूप धनधान्य असलेलं, ऋत्विजांनी उत्तमरीत्या सेवा केलेलं, त्यांनी विधिपूर्वक इच्छित यज्ञमंडप तयार केला.
राजानं दीक्षयामासुः सर्पसत्राप्तये तदा। इदं चासीत्तत्र पूर्वं सर्पसत्रे भविष्यति
मग त्यांनी राजाला सर्पयज्ञासाठी दीक्षा दिली. सर्पयज्ञात घडलेली ही पहिली घटना होती.
निमित्तं महदुत्पन्नं यज्ञविघ्नकरं तदा। यज्ञस्यायतने तस्मिन्क्रियमाणे वचोऽब्रवीत्
त्या वेळी एक मोठं अपशकुन घडलं, जे यज्ञात अडथळा आणणारं होतं. यज्ञमंडप तयार होत असताना एक आवाज ऐकू आला.
स्थपतिर्बुद्धिसंपन्नो वास्तुविद्याविशारदः। इत्यब्रवीत्सूत्रधारः सूतः पौराणिकस्तदा
त्या वेळी वास्तुविद्येत निपुण, बुद्धिमान मुख्य स्थापत्यकार, सूत आणि पुराणकथा सांगणारा बोलला.
यस्मिन्देशे च काले च मापनेयं प्रवर्तिता। ब्राह्मणं कारणं कृत्वा नायं संस्थास्यते क्रतुः
या जागी आणि या वेळी, ब्राह्मणामुळे मोजणी सुरू झाली म्हणून हा यज्ञ पूर्ण होणार नाही.
एतच्छ्रुत्वा तु राजासौ प्राग्दीक्षाकालमब्रवीत्। क्षत्तारं न हि मे कश्चिदज्ञातः प्रविशेदिति
हे ऐकून राजा दीक्षेच्या आधी म्हणाला, 'माझ्या परवानगीशिवाय इथे कुणीही अनोळखी माणूस येऊ नये.'
ततः कर्म प्रववृते सर्पसत्रविधानतः। पर्यक्रामंश्च विदिवत्स्वे स्वे कर्मणि याजकाः
मग सर्पयज्ञाची तयारी सुरू झाली. यजमानांनी आपापली कामं विधिपूर्वक केली.
प्रावृत्य कृष्णवासांसि धूम्रसंरक्तलोचनाः। जुहुवुर्मन्त्रवच्चैव समिद्धं जातवेदसम्
काळ्या वस्त्रांनी झाकलेले, धुरामुळे डोळे लाल झालेले, त्यांनी मंत्रोच्चारासह प्रज्वलित अग्नीत आहुती दिल्या.
कम्पयन्तश्च सर्वेषामुरगाणां मनांसि च। सर्पानाजुहुवुस्तत्र सर्वानग्निमुखे तदा
त्यांनी सगळ्या सर्पांच्या मनात घबराट निर्माण केली आणि त्या वेळी सर्व सर्पांना अग्नीच्या तोंडात बोलावलं.
ततः सर्पाः समापेतुः प्रदीप्ते हव्यवाहने। विचेष्टमानाः कृपणमाह्वयन्तः परस्परम्
मग सगळे सर्प प्रज्वलित यज्ञाग्नीत एकत्र आले, वेदनांनी तडफडत आणि एकमेकांना हाक मारत होते.
विस्फुरन्तः श्वसन्तश्च वेष्टयन्तः परस्परम्। पुच्छैः शिरोभिश्च भृशं चित्रभानुं प्रपेदिरे
ते सर्प थरथरत होते, जोरजोराने श्वास घेत होते आणि एकमेकांना गुंडाळत होते; आपल्या शेपटींनी आणि डोक्यांनी ते तडफेने तेजस्वी चित्रभानूकडे धावले.
श्वेताः कृष्णाश्च नीलाश्च स्थविराः शिशवस्तथा। नदन्तो विविधान्नादान्पेतुर्दीप्ते विभावसौ
पांढरे, काळे, निळे, म्हातारे आणि लहान असे सर्व सर्प विविध आवाज करत, प्रज्वलित अग्नीत झेपावले.