आर्ता निपेतुः सहसा पृथिव्यां कुरुनन्दन। सर्वाश्च गर्भानलबंस्ततस्ताः पार्थिवाङ्गनाः
दु:खाने त्या सर्व अचानक जमिनीवर कोसळल्या; आणि त्या सर्व राजघराण्यातील स्त्रियांना गर्भधारणा झाली.
ततो दशसु मासेषु सोमकस्य विशांपते। जज्ञे पुत्रशतं पूर्णं तासु सर्वासु भारत
दहा महिन्यांनी, हे भरत, त्या सर्व स्त्रियांना सोमकाला शंभर पूर्ण मुलं जन्माला आली.
जन्तुर्ज्येष्ठः समभवज्जनित्र्यामेव पूर्ववत्। स तासामिष्ट एवासीन्न तथाऽन्ये निजाः सुताः
मातेकडून सर्वांत मोठा मुलगा पुन्हा जन्मला, आणि त्याच्यावरच सर्वांत जास्त प्रेम केलं गेलं; बाकीचे मुलं तितके लाडके नव्हते.
तच्च लक्षणमस्यासीत्सौवर्णं पार्श्व उत्तरे। तस्मिन्पुत्रशते चाग्र्यः स बभूव गुणैरपि
त्याच्या उत्तरेकडील बाजूवर सोन्यासारखी खूण होती; शंभर मुलांमध्ये तो गुणांनीही सर्वांत श्रेष्ठ ठरला.
ततः स लोकमगमत्सोमकस्य गुरुः परम्। अन्वक्षमेव पश्चात्तु सोमकोप्यगमत्परम्
नंतर सोमकाचा पूज्य गुरु या जगातून निघून गेला; त्याच्या मागोमाग सोमकाही श्रेष्ठ लोकांत पोहोचला.
अथ तं नरके घोरे पच्यमानं ददर्श सः। तमपृच्छत्किमर्थं त्वं नरके पच्यसे द्विज
तेथे त्याने आपल्या गुरुला भयंकर नरकात यातना भोगताना पाहिलं; त्याने विचारलं, 'द्विजा, तुम्ही नरकात का यातना भोगत आहात?'
तमब्रवीद्गुरुः सोऽथ पच्यमानोऽग्निना भृशम्। त्वं मया याजितो राजंस्तस्येदं कर्मणः फलम्
आगीत जळत असताना गुरु म्हणाले, 'राजा, तुझ्या सांगण्यावरून मी यज्ञ केला; हाच त्या कर्माचा परिणाम आहे.'
एतच्छ्रुत्वा स राजर्षिर्धर्मराजमथाब्रवीत्। अहमत्र प्रवेक्ष्यामि मुच्यतां मम याजकः
हे ऐकून राजर्षीने धर्मराजाला म्हणलं, 'मी इथे येतो, माझा याजक गुरु सुटावा.'
मत्कृते हि महाभागः पच्यते नरकाग्निना। `सोहमात्मानमाधास्ये नरके मुच्यतां गुरुः
माझ्यामुळे हा महात्मा नरकाच्या आगीत जळतो आहे; म्हणून मी स्वतः नरकात जाईन—माझा गुरु मुक्त व्हावा.
नान्य कर्तुः फलं राजन्नुपभुङ्क्ते कदाचन। इमानि तव दृश्यन्ते फलानि वदतांवर
राजा, दुसऱ्याच्या कर्माचे फळ कुणीही भोगत नाही; ही फळं तुझ्याच कर्माची आहेत, हे जाण.
पुण्यान्न कामये लोकानृतेऽहं ब्रह्मवादिनम्। इच्छाम्यहमननैव सह वस्तुं सुरालये
पुण्याने मिळणारे स्वर्गलोक मला नकोत, जर मला ब्रह्मज्ञाला सोडावं लागेल; मला त्याच्यासोबत देवांच्या निवासात राहणं हवं आहे.
नरके वा धर्मराज कर्मणाऽस्य समो ह्यहम्। पुण्यापुण्यफलं देव सममस्त्वावयोरिदम्
धर्मराजा, नरकात असो वा कुठेही, मी त्याच्या कर्मात त्याचा बरोबरीचा आहे; देव, पुण्य आणि पापाचं फळ आम्हा दोघांना सारखंच असावं.
यद्येवमीप्सितं राजन्भुङ्खास्य सहितः फलम्। तुल्यकालं सहानेन पश्चात्प्राप्स्यसि सद्गतिम्
राजा, तुला हेच हवं असेल तर त्याच्यासोबत फळ भोग; त्याच्याबरोबर तितकाच काळ राहून नंतर उत्तम स्थिती मिळशील.
स चकार तथा सर्वं राजा राजीवलोचनः। क्षीणपापश्च तस्मात्स विमुक्तो गुरुणा सह
राजीवनेत्र राजा अगदी तसंच वागला; पाप संपल्यावर तो गुरूंसह मुक्त झाला.
लेभे कामाञ्शुभान्राजन्कर्मणा निर्जितान्स्वयम्। सह तेनैव विप्रेण गुरुणा स गुरुप्रियः
स्वतःच्या कर्माने त्या राजाने सर्व शुभ इच्छा मिळवल्या, आणि तो आपल्या प्रिय गुरू ब्राह्मणासह राहिला.
एष तस्याश्रमः पुण्यो य एषोग्रे विराजते। क्षान्त उष्यात्र षड्रात्रं प्राप्नोति सुगतिं नरः
हा जो आश्रम येथे तेजाने उजळून दिसतो आहे, तो त्याचाच पुण्य आश्रम आहे; जो येथे सहा रात्री राहतो, त्याला उत्तम गति मिळते.
एतस्मिन्नपि राजेन्द्र वत्स्यामो विगतज्वराः। षड्रात्रं नियतात्मानः स़ज्जीभव कुरूद्वह
राजाधिराज, आपणही येथे चिंता न करता सहा रात्री संयमाने राहू या; कुरूश्रेष्ठ, तूही येथेच ठेऊ.
सोमकस्याश्रमे पुण्ये धर्मराजो युधिष्ठिरः। षड्रात्रमुष्य नियतो भ्रात्रादिभिररिंदमः। तस्मान्निर्गम्य सहसा दिशं प्रायात्तथोत्तराम्
सोमकाच्या पवित्र आश्रमात धर्मराज युधिष्ठिराने आपल्या भावंडांसह सहा रात्री नियमाने वास्तव्य केलं; तिथून लगेच ते उत्तरेकडे निघाले.
बहुदूरं ततो गत्वा वनं तत्र मनोहरम्। बहुपष्पफलाकीर्णं महानद्युपशोभितम्
खूप अंतर चालून ते एक सुंदर वनात पोहोचले, जिथे अनेक फुलं-फळं होती आणि मोठ्या नदीने ते शोभून दिसत होतं.
दृष्ट्वा पप्रच्छ राजाऽसौ लोमशं मुनिसत्तमम्। किमिदं दृश्यते रम्यं वनं बहुमृगद्विजम्
ते रम्य वन पाहून राजाने श्रेष्ठ मुनी लोमशाला विचारलं, 'हे सुंदर वन, ज्यात अनेक पशू-पक्षी आहेत, हे काय आहे?'
बहुपुष्पफलोपेतं मुनिसङ्घैर्निषेवितम्। स्रवन्त्या च समायुक्तं महत्या पुण्यतोयया
अनेक फुलांनी आणि फळांनी भरलेले, ऋषींच्या समूहांनी वावरलेले, आणि मोठ्या पवित्र प्रवाहाने नटलेले हे स्थान होते.
ऋषीणामाश्रमाः पुण्या दृश्यन्ते विविधा मुने। कस्यायमाश्रमः पुण्यः कस्येमे मुनयोऽमलाः। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं वद त्वं वदतांवर
हे मुनी, येथे विविध ऋषींचे पवित्र आश्रम दिसतात. हा पवित्र आश्रम कोणाचा आहे, आणि हे निर्मळ मुनी कोण आहेत? मला हे ऐकायचे आहे, तू सांग, बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेस.
शृणु राजेनद्र भद्रं ते वनस्यास्य पुरातनम्। वृत्तान्तं निखिलेनाद्य प्रोच्यमानं मयाऽनघ
राजन, तुझ्या कल्याणासाठी, या प्राचीन वनाचा संपूर्ण इतिहास मी आता तुला सांगतो, ऐक.
मृकण्डुपुत्रो मेधावी मार्कण्डेयो महामुनिः। बाल एव महाबुद्धिः सर्वविद्याविशारदः
मृकंडूचा पुत्र, बुद्धिमान आणि महान ऋषी मार्कंडेय, लहानपणीच मोठ्या बुद्धीचा आणि सर्व विद्यांमध्ये निपुण होता.
मातापित्रोः प्रियं कुर्वंस्तपोर्थं वनमाविशत्। अत्राश्रमपदं कृत्वा तपस्तेपे सुदारुणम्
आई-वडिलांना आनंदी करण्यासाठी आणि तपासाठी, त्याने वनात प्रवेश केला, तेथे आश्रम बांधला आणि कठोर तप केला.
ग्रीष्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रयः। जलस्थः शिशिरे योगी बहुकालमवर्तत
उन्हाळ्यात त्याने पंचतपाचे कठोर तप केले; पावसाळ्यात तो आकाशाखाली राहिला; हिवाळ्यात तो पाण्यातच बराच काळ योगाभ्यास करत राहिला.
ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बः पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः। जितेन्द्रियो जितप्राणश्चिन्तयन्दृढमव्ययम्। अनाहारो जितक्रोधश्चिरमेवमवर्तत
हात वर करून, कुठेही आधार न घेता, पायाच्या बोटांवर उभा राहून, इंद्रिय आणि श्वासावर विजय मिळवून, अचल आणि अविनाशी तत्वाचा दृढ ध्यान करत, उपाशी राहून आणि राग जिंकून, तो खूप काळ तसाच राहिला.
एतस्मिन्नन्तरे राजन्ननावृष्टिः सुदारुणा। संभूता सर्वसंहर्त्री तया दग्धं चराचरम्
याच दरम्यान, राजन, एक भयंकर दुष्काळ पडला, ज्याने सर्व सजीव आणि निर्जीव गोष्टींचा नाश केला.
अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायां सर्वे च निधनं गताः। केचिदन्ये महात्मानो मुनयो द्विजपुङ्गवाः
त्या दुष्काळात सर्वजण नष्ट झाले; पण काही महान आत्मे, श्रेष्ठ मुनी आणि द्विज, वाचले.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा सर्वाश्च योषितः। पशुपक्षिमृगाः सर्वे क्षुत्पिपासासमाकुलाः। कृशाः शुष्कोष्ठकण्ठाश्च श्रान्ता भ्रान्ता विचेतसः
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र, सर्व स्त्रिया, तसेच सर्व जनावरे, पक्षी आणि रानटी प्राणी, उपासमारीने आणि तहानेने त्रस्त, कृश, कोरड्या घशाने, थकलेले, भरकटलेले आणि गोंधळलेले होते.