सोऽभिषिक्तो भगवता स्वयं शक्रेण भारत। धर्मेण व्यजयल्लोकांस्त्रीन्विष्णुरिव विक्रमैः
स्वतः भगवंत इंद्राने त्याचा अभिषेक केला, आणि धर्माच्या बळावर त्याने विष्णूसारख्या पावलांनी तीनही लोक जिंकले.
तस्याप्रतिहतं चक्रं प्रावर्तत महात्मनः। रत्नानि चैव राजर्षिं स्वयमेवोपतस्थिरे
त्या महात्म्याचं अपराजित चक्र फिरू लागलं, आणि मौल्यवान रत्ने आपोआप त्या राजर्षीपाशी आली.
तस्येयं वसुसंपूर्णा वसुधा वसुधाधिप। तेनेष्टं विविधैर्यज्ञैर्बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः
ही पृथ्वी, संपत्तीने भरलेली, त्या भूमिपतीचीच होती; त्याने अनेक यज्ञ केले आणि भरपूर दक्षिणा दिली.
चितचैत्यो महातेजा धर्मान्प्राप्य च पुष्कलान्। शक्रस्यार्धासनं राजँल्लब्धवानमितद्युतिः
त्या तेजस्वी राजाने चितासारखी स्थळं बांधली, पुष्कळ पुण्य मिळवलं आणि राजन, अमाप तेजाने तो इंद्राच्या अर्ध्या आसनावर पोहोचला.
एकाह्ना पृथिवी तेन धर्मनित्येन धीमता। विजिता शासनादेव सरत्नाकरपत्तना
त्या नेहमी धर्मनिष्ठ आणि बुद्धिमान राजाने, एका दिवसातच पृथ्वीवरचे सर्व रत्नांनी भरलेले नगरं आपल्या आज्ञेने जिंकले.
तस्य चैत्यैर्महाराज क्रतूनां दक्षिणावताम्। चतुरन्ता मही व्याप्ता नासीत्किंचिदनावृतम्
त्याच्या चैत्यानं आणि यज्ञांच्या दक्षिणेमुळे, राजन, पृथ्वी चारही दिशांना व्यापली गेली; काहीच उरलं नाही जे झाकलं गेलं नाही.
तेन पद्मसहस्राणि गवां दश महात्मना। ब्राह्मणेभ्यो महाराज दत्तानीति प्रचक्षते
त्या महात्म्याने ब्राह्मणांना हजार कमळे आणि दहा गायी दिल्या, असं म्हणतात.
तेन द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महात्मना। वृष्टं सस्यविवृद्ध्यर्थं मिषतो वज्रपाणिनः
त्या महात्म्याने बारा वर्षांच्या दुष्काळात, वज्रधारी पाहत असतानाही, पिकांची वाढ व्हावी म्हणून पाऊस पाडला.
तेन सोमकुलोत्पन्नो गान्धाराधिपतिर्महान्। शर्जन्निव महामेघः प्रमथ्य निहतः शरैः
त्याच्यापासून सोमकुळातील, गंधार देशाचा बलाढ्य राजा जन्माला आला, जो मोठ्या मेघासारखा गर्जत होता, पण शेवटी बाणांनी पराभूत होऊन पडला.
प्रजाश्चतुर्विधास्तेन त्राता राजन्कृतात्मना। तेनात्मतपसा लोकास्तापिताश्चातितेजसा
राजा, त्या आत्मसंयमी राजाने चार प्रकारच्या प्रजांचे रक्षण केले. त्याच्या तपश्चर्येने आणि तेजाने सर्व लोकांचे पालन झाले.
तस्यैतद्देवयजनं स्थानमादित्यवर्चसः। यस्य पुण्यतमे देशे कुरुक्षेत्रेस्य मध्यतः
याचं देवयज्ञाचं स्थान, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, या कुरुक्षेत्राच्या मध्यभागी, सर्वात पवित्र प्रदेशात आहे.
तथा त्वमपि राजेन्द्र मान्धातेव महीपतिः। धर्मं कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गलोकं गमिष्यसि
राजाधिराज, तूही मांधात्यासारखा धर्माचं पालन कर आणि पृथ्वीचं रक्षण कर; असं केलंस तर तुला स्वर्गलोक मिळेल.
एतत्ते सर्वमाख्यातं मान्धातुश्चरितं महत्। जन्म चाग्र्यं महीपाल यन्मां त्वं परिपृच्छसि
राजा, तुझ्या विचारणेनुसार मांधातूचे सर्व महान कृत्ये आणि त्याचा श्रेष्ठ जन्म मी तुला सांगितला.
एवमुक्तः स कौन्तेयो लोमशेन महर्षिणा। पप्रच्छानन्तरं भूयः सोमकं प्रति भारत
कुंतीपुत्राला महर्षी लोमशाने असं सांगितल्यावर, त्याने पुन्हा सोमकाबद्दल अधिक विचारलं.
कथंवीर्यः स राजाऽभूत्सोमको ददतांवरः। कर्माण्यस्य प्रभावं च श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
तो सोमक राजा, दानात श्रेष्ठ, त्याचं शौर्य काय होतं? त्याची कृत्यं आणि सामर्थ्य मला नीट ऐकायचं आहे.
युधिष्ठिरासीन्नृपतिः सोमको नाम धार्मिकः। तस्य भार्याशतं राजन्सदृशीनामभूत्तदा
राजा, एक धर्मनिष्ठ सोमक नावाचा राजा होता. त्याच्या त्या काळी शंभर बायका होत्या, आणि त्या सर्व एकसमान होत्या.
स वै यत्नेन महता तासु पुत्रं महीपतिः। कंचिन्नासादयामास कालेन महता ह्यपि
त्या राजाने खूप प्रयत्न केले, पण खूप काळ गेला तरी त्याला त्या बायकांपैकी कोणाकडूनही मुलगा झाला नाही.
कदाचित्तस् वृद्धस्य यतमानस्य धीमतः। जन्तुर्नाम सुतस्तस्य ज्येष्ठायां समजायत
शेवटी, वय वाढल्यावर आणि खूप प्रयत्नांनंतर, त्याच्या ज्येष्ठ राणीला 'जन्तु' नावाचा मुलगा झाला.
तं जातं मातरः सर्वाः परिवार्य समासते। सततं पृष्ठतः कृत्वा कामभोगान्विशांपते
तो जन्मल्यावर सर्व मातांनी त्याला वेढून घेतलं, नेहमी त्याला जवळच ठेवलं आणि सर्व सुख देत राहिल्या.
ततः पिपीलिका जन्तुं कदाचिददशत्स्फिचि। स दष्टो ह्यरुदद्राजंस्तेन दुःखेन बालकः
एकदा, एका मुंगीने जन्तूच्या कंबरेवर चावा घेतला. त्या वेदनेने तो मुलगा रडू लागला.
ततस्ता मातरः सर्वाः प्राक्रोशन्भृशदुःखिताः। प्रवार्य जनतुं सहसा स शब्दस्तुमुलोऽभवत्
तेव्हा सर्व मातांनी खूप दुःखी होऊन मोठ्याने रडायला सुरुवात केली, आणि जन्तूसाठी जोरात आक्रोश झाला.
तमार्तनादं सहसा शुश्राव स महीपतिः। अमात्यपर्षदो मध्ये उपविष्टः सहर्त्विजा
राजा मंत्र्यांसोबत आणि पुरोहितांसोबत बसला असताना, तो आर्त आवाज त्याच्या कानावर आला.
ततः प्रस्थापयामास किमेतदिति पार्थिवः। तस्मै क्षत्ता यथावृत्तमाचचक्षे सुतं प्रति
मग राजाने काय घडलंय ते जाणून घेण्यासाठी माणूस पाठवला. त्याच्या सेवकाने मुलाबद्दल घडलेली घटना तंतोतंत सांगितली.
त्वरमाणः स चोत्थाय सोमकः सह मन्त्रिभिः। प्रविश्यान्तःपुरं पुत्रमाश्वासयदरिंदमः
मग सोमक राजा घाईने उठला, मंत्र्यांसह अंतःपुरात गेला आणि शत्रूंना जिंकणाऱ्या आपल्या मुलाला धीर दिला.
सान्त्वयित्वा तु तं पुत्रं निष्क्रम्यान्तःपुरान्नृपः। ऋत्विजा सहितो राजन्सहामात्य उपाविशत्
राजाने आपल्या मुलाला समजावून सांगितले आणि अंतःपुरातून बाहेर येऊन, ऋत्विज आणि मंत्री यांच्यासह बसला.
धिगस्त्विहैकपुत्रत्वमपुत्रत्वं वरं भवेत्। नित्यातुरत्वाद्भूतानां शोक एवैकपुत्रता
एकुलता एक मुलगा असणे हे खरंच दु:खद आहे; त्यापेक्षा मुलंच नसलेली बरी. कारण सगळ्या जीवांना कायमची चिंता ही एकुलत्या एक मुलामुळेच होते.
इदं भार्याशतं ब्रह्मन्परीक्ष्यसदृशं प्रभो। पुत्रार्थिना मया वोढं न तासां विद्यते प्रजा
ब्रह्मण, मी या शंभर बायका नीट पाहिल्या आणि मुलासाठी त्यांच्याशी लग्न केलं; पण त्यांच्यापैकी कोणालाही मूल झालं नाही.
एकः कथंचिदुत्पन्नः पुत्रो जन्तुरयं मम। यतमानासु सर्वासु किंनु दुःखमतः परम्
या सगळ्यांतून, माझ्या प्रयत्नांनंतर, कसाबसा हा एकच मुलगा जन्माला आला; याहून मोठं दु:ख दुसरं कोणतं असू शकतं?
वयश्च समतीतं मे सभार्यस्यं द्विजोत्तम। आसां प्राणाः समायत्ता मम चात्रैकपुत्रके
द्विजश्रेष्ठा, माझं आणि माझ्या बायकांचं तारुण्य आता संपलं आहे; आमचं सगळं आयुष्य या एकुलत्या एक मुलावर अवलंबून आहे.
स्यात्तु कर्म तथा युक्तं येन पुत्रशतं भवेत्। महता लघुना वाऽपि कर्मणा दुष्करेण वा
असं काही कर्म आहे का, मोठं असो वा लहान, कठीण असो वा सोपं, ज्यामुळे शंभर मुलं मिळू शकतील?