संवादं पन्नगेन्द्रस्य काश्यपस्य च कस्तदा। श्रुतवान्दृष्टवांश्चापि भवत्सु कथमागतम्। श्रुत्वा तस्य विधास्येऽहं पन्नगान्तकरीं मतिम्
'त्या वेळी तिथे उपस्थित असलेल्यांपैकी, सर्पराज आणि कश्यप यांचा संवाद कोणी ऐकला किंवा पाहिला? ते ऐकून मी सर्पांचा विनाश करण्याचा उपाय करीन.'
शृणु राजन्यथास्माकं येन तत्कथितं पुरा। समागतं द्विजेन्द्रस्य पन्नगेन्द्रस्य चाध्वनि
राजा, आमच्याकडून पूर्वी कसे सांगितले गेले ते ऐक; त्या मार्गावर ब्राह्मणश्रेष्ठ आणि सर्पराज यांची भेट कशी झाली हे सांगतो.
तस्मिन्वृक्षे नरः कश्चिदिन्धनार्थाय पार्थिव। विचिन्वन्पूर्वमारूढः शुष्कशाखावनस्पतौ
त्या झाडावर, जिथे सुकलेल्या फांद्या होत्या, एक माणूस लाकूड गोळा करण्यासाठी चढला.
न बुध्येतामुभौ तौ च नगस्थं पन्नगद्विजौ। सह तेनैव वृक्षेण भस्मीभूतोऽभवन्नृप
त्या झाडावर असलेल्या सर्पाला आणि ब्राह्मणाला त्या माणसाची जाणीवच झाली नाही, आणि त्या तिघांसह झाडही जळून राख झाले.
द्विजप्रभावाद्राजेन्द्र व्यजीवत्स वनस्पतिः। तेनागम्य द्विजश्रेष्ठ पुंसाऽस्मासु निवेदितम्
ब्राह्मणाच्या सामर्थ्यामुळे ते झाड वाचले; आणि तेथे आलेल्या एका माणसाने हे सर्व आम्हाला सांगितले.
यथा वृत्तं तु तत्सर्वं तक्षकस्य द्विजस्य च। एतत्ते कथितं राजन्यथादृष्टं श्रुतं च यत्। श्रुत्वा च नृपशार्दूल विधत्स्व यदनन्तरम्
तक्षक आणि त्या ब्राह्मणाबद्दल जे काही घडले, ते सर्व मी तुला जसे पाहिले आणि ऐकले तसे सांगितले आहे; आता हे ऐकून, राजसिंहा, पुढे तुला जे योग्य वाटेल ते कर.
मन्त्रिणां तु वचः श्रुत्वा स राजा जनमेजयः। पर्यतप्यत दुःखार्तः प्रत्यपिंषत्करं करे
मंत्र्यांचे बोल ऐकून राजा जनमेजय दुःखाने व्याकुळ झाला आणि त्याने हात तोंडावर ठेवला.
निःश्वासमुष्णमसकृद्दीर्घं राजीवलोचनः। मुमोचाश्रूणि च तदा नेत्राभ्यां प्ररुदन्नृपः
कमलासारख्या डोळ्यांनी असलेल्या त्या राजाने अनेकदा दीर्घ, गरम श्वास सोडले आणि रडत रडत डोळ्यांतून अश्रू ढाळले.
उवाच च महीपालो दुःखशोकसमन्वितः। दुर्धरं बाष्पमुत्सृज्य स्पृष्ट्वा चापो यथाविधि
राजा दुःख आणि शोकाने भरून गेला, त्याने कष्टाने अश्रू सोडले आणि विधिप्रमाणे पाणी स्पर्श करून बोलू लागला.
मुहूर्तमिव च ध्यात्वा निश्चित्य मनसा नृपः। अमर्षी मन्त्रिणः सर्वानिदं वचनमब्रवीत्
थोडा वेळ विचार करून आणि मनाशी ठरवून, रागाने भरलेल्या राजाने सर्व मंत्र्यांना असे सांगितले:
श्रुत्वैतद्भवतां वाक्यं पितुर्मे स्वर्गतिं प्रति। निश्चितेयं मम मतिर्या च तां मे निबोधत। अनन्तरं च मन्येऽहं तक्षकाय दुरात्मने
माझ्या वडिलांच्या मृत्यूबद्दल तुमची वचने ऐकून माझा निश्चय पक्का झाला आहे; आता मी काय करणार आहे ते ऐका. मला वाटते, त्या दुष्ट तक्षकावर आता कारवाई करावीच लागेल.
प्रतिकर्तव्यमित्येवं येन मे हिंसितः पिता। शृङ्गिणं हेतुमात्रं यः कृत्वा दग्ध्वा च पार्थिवम्
ज्याने माझ्या वडिलांचा जीव घेतला, त्याच्यावर आता उत्तर द्यायलाच हवे—शृंगीला निमित्त करून ज्याने राजा जाळला.
इयं दुरात्मता तस्य काश्यपं यो न्यवर्तयत्। यद्यागच्छेत्स वै विप्रो ननु जीवेत्पिता मम
कश्यपाला परत पाठवून देणे हे त्याचे दुष्टपणाच होते; तो ब्राह्मण आला असता, तर माझे वडील नक्की वाचले असते.
परिहीयेत किं तस्य यदि जीवेत्स पार्थिवः। काश्यपस्य प्रसादेन मन्त्रिणां विनयेन च
कश्यपाच्या कृपेने आणि मंत्र्यांच्या योग्य सल्ल्याने राजा वाचला असता, तर तक्षकाचे काय नुकसान झाले असते?
स तु वारितवान्मोहात्काश्यपं द्विजसत्तमम्। संजिजीवयिषुं प्राप्तं राजानमपराजितम्
पण मोहामुळे त्याने उत्तम ब्राह्मण कश्यपाला, जो अपराजित राजाला वाचवायला आला होता, परत पाठवले.
महानतिक्रमो ह्येष तक्षकस्य दुरात्मनः। द्विजस्य योऽददद्द्रव्यं मा नृपं जीवयेदिति
हा तक्षकाचा मोठा अपराध आहे—त्याने ब्राह्मणाला धन दिले, फक्त राजा वाचू नये म्हणून.
उत्तङ्कस्य प्रियं कर्तुमात्मनश्च महत्प्रियम्। भवतां चैव सर्वेषां गच्छाम्यपचितिं पितुः
उत्तंकाला आणि स्वतःलाही आनंद देण्यासाठी, तसेच तुमच्याही सर्वांच्या हितासाठी, मी माझ्या वडिलांचे श्राद्ध करणार आहे.
एवमुक्त्वा ततः श्रीमान्मन्त्रिभिश्चानुमीदितः। आरुरोह प्रतिज्ञां स सर्पसत्राय पार्थिवः
असे म्हणून, मंत्र्यांनी अनुमोदन दिल्यावर, तो तेजस्वी राजा सर्पसत्र करण्याचा संकल्प करू लागला.
ब्रह्मन्भरतशार्दूलो राजा पारिक्षितस्तदा। पुरोहितमथाहूय ऋत्विजो वसुधाधिपः
तेव्हा, ब्राह्मणा, भरतवंशातील वाघा, राजा परीक्षिताचा मुलगा, आपल्या पुरोहिताला आणि ऋत्विजांना बोलावू लागला.
अब्रवीद्वाक्यसंपन्नः कार्यसंपत्करं वचः। यो मे हिंसितवांस्तातं तक्षकः स दुरात्मवान्
तो उत्तम बोलणारा राजा म्हणाला, 'ज्याने माझ्या वडिलांचा जीव घेतला, तो दुष्ट तक्षक...'
प्रतिकुर्यां यथा तस्य तद्भवन्तो ब्रुवन्तु मे। अपि तत्कर्म विदितं भवतां येन पन्नगम्
माझं त्याच्याशी कसं वागावं हे मला सांगा. त्या सर्पामुळे काय घडलं, हे तुम्हाला माहीत आहे का?
तक्षकं संप्रदीप्तेऽग्नौ प्रक्षिपेयं सबान्धवम्। यथा तेन पिता मह्यं पूर्वं दग्धो विषाग्निना।। तथाऽहमपि तं पापं दग्धुमिच्छामि पन्नगम्
टक्षक आणि त्याच्या सगळ्या नातलगांना मी प्रज्वलित अग्नीत टाकावं असं मला वाटतंय. जसं माझ्या वडिलांना त्या सर्पाच्या विषाच्या ज्वाळांनी जाळलं, तसंच मी त्या दुष्ट सर्पालाही जाळायचं ठरवलं आहे.
अस्ति राजन्महात्सत्रं त्वदर्थं देवनिर्मितम्। सर्वसत्रमिति ख्यातं पुराणे परिपठ्यते
राजा, तुझ्यासाठी देवांनी घडवलेलं एक महान यज्ञ आहे, ज्याला पुराणांमध्ये 'सर्वयज्ञ' असं म्हटलं जातं.
आहर्ता तस्य सत्रस्य त्वन्नान्योऽस्ति नराधिप। इति पौराणिकाः प्राहुरस्माकं चास्ति स क्रतुः
पुराणांनुसार, हे यज्ञ फक्त तुझ्याच हातून होऊ शकतं, असं म्हटलं जातं. आमच्याकडे तो यज्ञ करण्याची संधी आहे.
एवमुक्तः स राजर्षिर्मेने दग्धं हि तक्षकम्। हुताशनमुखे दीप्ते प्रविष्टमिति सत्तम
असं ऐकून त्या राजर्षीनं खरंच टक्षक जळून गेला, अग्नीच्या ज्वाळेत गेला असं मानलं.
ततोऽब्रवीन्मन्त्रविदस्तान्राजा ब्राह्मणांस्तदा। आहरिष्यामि तत्सत्रं संभाराः संभ्रियन्तु मे
मग मंत्रज्ञ राजा त्या ब्राह्मणांना म्हणाला, 'मी तो यज्ञ करणार आहे, त्यासाठी लागणारी सगळी तयारी करा.'
ततस्त ऋत्विजस्तस्य शास्त्रतो द्विजसत्तम। तं देशं मापयामासुर्यज्ञायतनकारणात्
मग वेदशास्त्र जाणणाऱ्या ऋत्विजांनी, द्विजश्रेष्ठा, यज्ञासाठी योग्य जागा मोजून तयार केली.
यथावद्वेदविद्वांसः सर्वे बुद्धेः परंगताः। ऋद्ध्या परमया युक्तमिष्टं द्विजगणैर्युतम्
सर्व विद्वान वेदज्ञ, जे उत्तम बुद्धीचे आणि समृद्ध होते, अनेक ब्राह्मणांसह तिथे एकत्र आले.
प्रभूतधनधान्याढ्यमृत्विग्भिः सुनिषेवितम्। निर्माय चापि विधिवद्यज्ञायतनमीप्सितम्
खूप धनधान्य असलेलं, ऋत्विजांनी उत्तमरीत्या सेवा केलेलं, त्यांनी विधिपूर्वक इच्छित यज्ञमंडप तयार केला.
राजानं दीक्षयामासुः सर्पसत्राप्तये तदा। इदं चासीत्तत्र पूर्वं सर्पसत्रे भविष्यति
मग त्यांनी राजाला सर्पयज्ञासाठी दीक्षा दिली. सर्पयज्ञात घडलेली ही पहिली घटना होती.