एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञो गङ्गा लोकनमस्कृता। भगीरथमिदं वाक्यं सुप्रीता समभाषत
राजाच्या या शब्दांनी सर्व लोकांनी पूजलेली गंगा अत्यंत आनंदाने भगीरथाशी बोलली.
करिष्यामि माहाराज वचस्ते नात्र संशयः। वेगं तु मम दुर्धार्यं पतन्त्या गगनाच्च्युतम्
राजा, मी तुझं म्हणणं नक्की पूर्ण करीन, यात काहीच शंका नाही. पण आकाशातून पडणाऱ्या माझ्या प्रवाहाचा वेग थांबवणं फार कठीण आहे.
न शक्तस्त्रिषु लोकेषु कश्चिद्धारयितुं नृप। अन्यत्र विबुधश्रेष्ठान्नीलकण्ठान्महेश्वरात्
राजा, या तिन्ही लोकांमध्ये मला थांबवू शकणारा कोणीच नाही, फक्त देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या नीलकंठ महेश्वराशिवाय.
तं तोषय रमहाबाहो तपसा वरदं हरम्। स तु मां प्रच्युतां देवः शिरसा धारयिष्यति
म्हणून, महाबाहू, वर देणाऱ्या हराला तू तप करून प्रसन्न कर. तो देव मी खाली पडल्यावर मला आपल्या डोक्यावर धरेल.
स करिष्यति ते रकामं पितॄणां हितकाम्यया। `तपसाऽऽराधितः शंभुर्भगर्वाँल्लोकभावनः
तो तुझ्या पितरांच्या कल्याणासाठी तुझी इच्छा पूर्ण करील; तपाने संतुष्ट झालेला शंभू, सर्व लोकांचा सर्जनारा, तुझ्या मागणीनुसार कृपा करील.
एतच्छ्रुत्वा ततो राजन्महाराजो भगीरथः। कैलासं पर्वतं गत्वा तोषयामास शंकरम्
हे ऐकून, राजा भगीरथ कैलास पर्वतावर गेला आणि शंकराला प्रसन्न करू लागला.
ततस्तेन समागम्य कालयोगेन केनचित्। `गह्गावतरणं राजन्नयाचत महीपतिः
नंतर योग्य वेळी त्याची भेट घेऊन, त्या राजाने गंगेच्या अवतरणाची विनंती केली.
अगृह्णाच्च वरं तस्माद्गङ्गाया धारणे नृप। स्वर्गे वासं समुद्दिश् पितॄणां स नरोत्तमः
त्याने त्या देवाकडून गंगेच्या धारणेचा आणि आपल्या पितरांना स्वर्गात स्थान मिळवून देण्याचा वर मिळवला.
एषा देवनदी पुण्या कौशिकी भरतर्षभ। विश्वामित्राश्रमो रम्य एष चात्र प्रकाशते
हे भरतश्रेष्ठ, ही देवांची पवित्र नदी कौशिकी आहे; इथेच विश्वामित्रांचा रमणीय आश्रमही दिसतो.
आश्रमश्चैव पुण्याख्यः काश्यपस्य महात्मनः। ऋश्यशृङ्गः सुतो यस् तपस्वी संयतेन्द्रियः
इथेच महात्मा कश्यपांचा पवित्र आश्रम आहे; त्यांचा पुत्र ऋश्यशृंग हा मोठा तपस्वी आणि इंद्रियांवर संयम ठेवणारा होता.
तपसो यः प्रभावेन वर्षयामास वासवम्। अनावृष्ठ्यां भयाद्यस्य ववर्ष बलवृत्रहा
त्याच्या तपाच्या प्रभावामुळे त्याने इंद्राला पाऊस पाडायला लावला; दुष्काळाच्या भीतीने वज्रधारी इंद्राने पाऊस पाडला.
मृग्यां जातः स तेजस्वी काश्यपस्य सुतः प्रभुः। विषये लोमपादस्य यश्चकाराद्भुतं महत्
मृगांमध्ये जन्मलेला, तेजस्वी कश्यपपुत्र ऋश्यशृंगाने लोमपादाच्या राज्यात मोठं अद्भुत कार्य केलं.
निर्वर्तितेषु सस्येषु यस्मै शान्तां ददौ नृपः। लोमपादो दुहितरं सावित्रीं सविता यथा
जेव्हा पीक तयार झालं, तेव्हा लोमपाद राजाने त्याला आपली कन्या शांता दिली, जशी सविता देवतेने सावित्री दिली.
ऋश्यशृङ्गः कथं मृग्यामुत्पन्नः काश्यपात्मजः। विरुद्धयोनिसंसर्गः कथं च तपसा युतः
कश्यपपुत्र ऋश्यशृंग मृगांमध्ये कसा जन्मला? विरुद्ध योनीत जन्मूनही त्याला तपश्चर्येचं सामर्थ्य कसं मिळालं?
किमर्थं च भयाच्छक्रस्तस्य बालस्य धीमतः। अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायां ववर्ष बलवृत्रहा
त्या बुद्धिमान बालकासाठी, वज्रधारी इंद्राने दुष्काळाच्या भीतीने पाऊस का पाडला?
कथंरूपा च सा शान्ता राजपुत्री पतिव्रता। लोभयामास या चेतो मृगभूस्य तस्य वै
ती शांता राजकन्या आणि पतिव्रता कशी होती, जिने मृगांमध्ये जन्मलेल्या त्याच्या मनाला आकर्षित केलं?
लोमपादश्च राजर्षिर्यदाऽश्रूयत धार्मिकः। कथं वै विषये तस्य नावर्षत्पाकशासनः
धार्मिक लोमपाद राजर्षीला आपल्या राज्यात इंद्राने पाऊस का पाडला नाही, हे कसं कळलं?
एतन्मे भगवन्सर्वं विस्तरेण यथातथम्। वक्तुमर्हसि शुश्रूषोर्ऋश्यशृङ्गस् चेष्टितम्
भगवंत, हे सर्व मला सविस्तर आणि खरीखुरी सांग, कारण मला ऋश्यशृंगाच्या कृत्यांची ऐकण्याची फार इच्छा आहे.
विभाण्डकस्य ब्रह्मर्षेस्तपसा भावितात्मनः। अमोघवीर्यस्य सतः प्रजापतिसमद्युतेः
विभांडक नावाच्या ब्राह्मण ऋषीने कठोर तप करून आपले मन शुद्ध केले होते. त्याची शक्ती कधीही व्यर्थ जात नसे आणि तो प्रजापतीसारखा तेजस्वी दिसत असे.
शृणु पुत्रो यथा जात ऋश्यशृङ्गः प्रतापवान्। महाह्रदे महातेजा बालः स्थविरसंभतः
माझ्या मुला, ऐक, ऋश्यशृंग नावाचा तेजस्वी आणि पराक्रमी मुलगा कसा जन्माला आला. तो एका मोठ्या तळ्यात जन्मला आणि एका वडिलधाऱ्याने त्याचे पालनपोषण केले.
महाह्रदं समासाद्य काश्यपस्तपसि स्थितः। दीर्घकालं रिश्रान्त ऋषिर्देवर्षिसंमितः
कश्यप वंशातील तो ऋषी, तपात मग्न राहून, त्या मोठ्या तळ्याकाठी अनेक वर्षे थांबला. तो थकला नाही आणि देवर्षींसारखा मान मिळवला.
तस्य रेतः प्रचस्कन्द दृष्ट्वाऽप्सरसमुर्वशीम्। अप्सूपस्पृशतो राजन्मृगी तच्चापिबत्तदा। सह तोयेन तृषिता गर्भिणी चाभवत्ततः
राजा, त्या ठिकाणी, विभांडक ऋषीने अप्सरा उर्वशीला पाहताच, पाण्यात हात धुताना त्याचे वीर्य सांडले. त्या वेळी तहानलेली एक हरिणी ते पाणी प्यायली आणि त्यामुळे ती गर्भवती झाली.
सा पुरोक्ता भगवता ब्रह्मणा लोककर्तृणा। देवकन्या मृगी भूत्वा मुनिं सूय विमोक्ष्यसे
ती अप्सरा, जी पूर्वीच ब्रह्मदेवाने सांगितले होते—'तू हरिणी रूप धारण करशील आणि त्या ऋषीचे अपत्य जन्माला घालशील'—तीच ती होती.
अमोघत्वाद्विधेश्चैव भावित्वाद्दैवनिर्मितात्। तस्यां मृग्यां समभवत्तस्व पुत्रो महानृषिः। ऋश्यशृङ्गस्तपोनित्यो वन एवाभ्यवर्धत
नियती अचूक असल्यामुळे आणि ती हरिणी देवांनी घडवलेली असल्यामुळे, तिच्या पोटी एक महान ऋषी जन्माला आला—तो म्हणजे ऋश्यशृंग. तो नेहमी तप करण्यात मग्न राहिला आणि जंगलातच वाढला.
तस्य शृङ्गं शिरसि वै राजन्नासीन्महात्मनः। तेनर्श्यशृङ्ग इत्येवं तदा स प्रथितोऽभवत्
राजा, त्या महात्म्याच्या डोक्यावर एक शृंग होते. म्हणून त्याला 'ऋश्यशृंग' हे नाव पडले आणि तो ह्या नावाने प्रसिद्ध झाला.
न तेन दृष्टपूर्वोऽन्यः पितुरन्यत्रमानुषः। तस्मात्तस्य मनो नित्यं ब्रह्मचर्येऽभवन्नृप
त्याने वडिलांशिवाय दुसरा कोणताही माणूस कधीच पाहिला नव्हता. म्हणून त्याचे मन नेहमी ब्रह्मचर्यावर स्थिर राहिले, राजन.
एतस्मिन्नेव काले तु सखा दशरशस्य वै। कलोमपाद इतिख्यातो ह्यङ्गानामीश्वरोऽभवत्
त्याच काळात दशरथाचा मित्र, कल्माषपाद नावाचा, अंग देशाचा राजा झाला.
तेन कामः कृतो मिथ्या ब्राह्मणेभ्य इति श्रुतिः। `दैवोपहतसत्त्वेन धर्मज्ञेनापि भारत'। स ब्राह्मणैः परित्यक्तस्तदा भरतसत्तम
ऐकले जाते की, त्या राजाने, जरी तो धर्म जाणणारा होता, तरी दैवाच्या प्रभावामुळे ब्राह्मणांवर अन्याय केला. त्यामुळे, हे भरतश्रेष्ठ, ब्राह्मणांनी त्याचा त्याग केला.
पुरोहितापचाराच्च तस्य राज्ञो यदच्छया। न ववर्ष सहस्राक्षस्ततोऽपीड्यन्त वै प्रजाः
राजा, त्या राजाने आपल्या पुरोहिताचा अपमान केल्यामुळे, इंद्राने पाऊस पाडला नाही आणि प्रजेला फार त्रास झाला.
स ब्राह्मणान्पर्यपृच्छत्तपोयुक्तान्मनीषिणः। प्रवर्षणे सुरेन्द्रस्य समर्थान्पृथिवीपते
मग त्या राजाने तप करणाऱ्या आणि ज्ञानी अशा ब्राह्मणांना बोलावून विचारले—'जो इंद्राकडून पाऊस पाडू शकतो, तो उपाय सांगा.'