ररक्ष पृथिवीं देवीं श्रीमानतुलविक्रमः। द्वेष्टारस्तस्य नैवासन्स च द्वेष्टि न कंचन
त्या अतुलनीय पराक्रमी आणि तेजस्वी राजाने पृथ्वीचे रक्षण केले. त्याला कोणतेही वैर नव्हते, आणि त्याने कधीच कुणावर द्वेष केला नाही.
समः सर्वेषु भूतेषु प्रजापतिरिवाभवत्। ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव स्वकर्मसु
तो सर्व प्राण्यांमध्ये समभावाने वागे, जणू साक्षात प्रजापतीच. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे आपापल्या कर्तव्यांमध्ये स्थिर होते.
स्थितः सुमनसो राजंस्तेन राज्ञा स्वधिष्ठिताः। विधवानाथविकलान्कृपणांश्च बभार सः
त्या राजाच्या काळात सर्व लोक संतुष्ट आणि स्थिर होते. त्याने विधवा, अनाथ, अपंग आणि दीन लोकांची काळजी घेतली.
सुदर्शः सर्वभूतानामासीत्सोम इवापरः। तुष्टपुष्टजनः श्रीमान्सत्यवाग्दृढविक्रमः
तो सर्व प्राण्यांमध्ये सुंदर होता, जणू दुसरा सोमचंद्र. तो श्रीमंत, तृप्त, सत्यवचन आणि दृढ पराक्रमी होता.
धनुर्वेदे तु शिष्योऽभून्नृपः शारद्वतस्य सः। गोविन्दस्य प्रियश्चासीत्पिता ते जनमेजय
धनुर्विद्येत तो शारद्वताचा शिष्य होता. जनमेजया, तुझा वडील गोविंदाचा प्रिय होता.
लोकस्य चैव सर्वस्य प्रिय आसीन्महायशाः। परिक्षीणेषु कुरुषु सोत्तरायामजीजनत्
तो महात्मा सर्व लोकांचा प्रिय होता. जेव्हा कुरू वंश नष्ट झाला, तेव्हा त्याने उत्तरेपासून एक पुत्र प्राप्त केला.
परिक्षिदभवत्तेन सौभद्रस्यात्मजो बली। राजधर्मार्थकुशलो युक्तः सर्वगुणैर्वृतः
त्याच्यापासून परीक्षित हा सुभद्रेचा बलवान पुत्र जन्माला आला. तो राजधर्म आणि अर्थशास्त्रात निपुण, सर्व गुणांनी युक्त होता.
जितेन्द्रियश्चात्मवांश्च मेधावी धर्मसेविता। षड्वर्गजिन्महाबुद्धिर्नीतिशास्त्रविदुत्तमः
तो इंद्रियांवर विजय मिळवणारा, आत्मनिष्ठ, बुद्धिमान आणि धर्मनिष्ठ होता. त्याने सहा अंतर्गत शत्रूंवर विजय मिळवला होता आणि तो नीतिशास्त्राचा उत्तम जाणणारा होता.
प्रजा इमास्तव पिता षष्टिवर्षाण्यपालयत्। ततो दिष्टान्तमापन्नः सर्वेषां दुःखमावहन्
तुझ्या वडिलांनी या प्रजेला साठ वर्षे सांभाळले; त्यानंतर त्यांचा मृत्यू आला आणि सर्वांना दु:ख झाले.
ततस्त्वं पुरुषश्रेष्ठ धर्मेण प्रतिपेदिवान्। इदं वर्षसहस्राणि राज्यं कुरुकुलागतम्। बाल एवाभिषिक्तस्त्वं सर्वभूतानुपालकः
मग, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तूं, नीतीने वागू लागलास; हे कुरू वंशाचं राज्य हजार वर्षे तुझ्याकडे आलं. लहान असतानाच तुझा अभिषेक झाला आणि सर्व जीवांचं रक्षण करणारा बनलास.
नास्मिन्कुले जातु बभूव राजा यो न प्रजानां प्रियकृत्प्रियश्च। विशेषतः प्रेक्ष्य पितामहानां वृत्तं महद्वृत्तपरायणानाम्
या कुळात असा राजा कधीच झाला नाही की जो प्रजेला प्रिय नव्हता; विशेषतः आपल्या पूर्वजांच्या महान आणि सत्कृत्यांनी भरलेल्या आचारधर्माकडे पाहता.
कथं निधनमापन्नः पिता मम तथाविधः। आचक्षध्वं यथावन्मे श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
माझ्या वडिलांचा, असे असताना, मृत्यू कसा झाला? मला खरी आणि सविस्तर माहिती सांगा; मी सत्य ऐकू इच्छितो.
एवं संचोदिता राज्ञा मन्त्रिणस्ते नराधिपम्। ऊचुः सर्वे यथावृत्तं राज्ञः प्रियहितैषिणः
राजाने असे विचारल्यावर, तुझे मंत्री, जे नेहमीच राजाच्या हितासाठी आणि प्रियतेसाठी इच्छुक होते, त्यांनी घडलेले सर्व काही सांगितले.
स राजा पृथिवीपालः सर्वशस्त्रभृतां वरः। बभूव मृगयाशीलस्तव राजन्पिता सदा
तो राजा, पृथ्वीचा रक्षक आणि सर्व शूरवीरांमध्ये श्रेष्ठ, तुझा वडील, राजन, नेहमीच शिकार करण्यात रमायचा.
यथा पाण्डुर्महाबाहुर्धनुर्धरवरो युधि। अस्मास्वासज्य सर्वाणि राजकार्याण्यशेषतः
जसा पांडू, बलवान आणि युद्धात श्रेष्ठ धनुर्धर, त्याने सर्व राजकारभार आमच्याकडे पूर्णपणे सोपवले होते—
स कदाचिद्वनगतो मृगं विव्याध पत्रिणा। विद्ध्वा चान्वसरत्तूर्णं तं मृगं गहने वने
एकदा तो जंगलात गेला असताना, त्याने एका हरणाला पिसांच्या बाणाने मारले; जखमी झाल्यावर, तो हरणाचा पाठलाग करत घनदाट जंगलात गेला.
पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशस्ततायुधकलापवान्। न चाससाद गहने मृगं नष्टं पिता तव
पायी, तलवार आणि धनुष्य-बाण घेऊन, तुझ्या वडिलांना त्या दाट जंगलात ते हरवलेले हरण सापडले नाही.
परिश्रान्तो वयस्थश्च षष्टिवर्षो जरान्वितः। क्षुधितः स महारण्ये ददर्श मुनिसत्तमम्
वयस्क, साठ वर्षांचे, वृद्धत्वाने थकलेले आणि उपाशी असताना, त्या मोठ्या जंगलात त्यांना एक श्रेष्ठ ऋषी दिसला.
स तं पप्रच्छ राजेन्द्रो मुनिं मौनव्रते स्थितम्। न च किंचिदुवाचेदं पृष्टोऽपि समुनिस्तदा
राजाने, मनुष्यांचा स्वामी म्हणून, त्या मौनव्रती ऋषीला विचारले; पण विचारले तरी, त्या ऋषीने काहीच उत्तर दिले नाही.
ततो राजा क्षुच्छ्रमार्तस्तं मुनिं स्थाणुवत्स्थितम्। मौनव्रतधरं शान्तं सद्यो मन्युवशं गतः
मग राजा, उपास आणि थकव्यामुळे त्रस्त होऊन, त्या स्थिर उभ्या, शांत आणि मौनव्रती ऋषीकडे पाहून, अचानक रागावला.
न बुबोध च तं राजा मौनव्रतधरं मुनिम्। स तं क्रोधसमाविष्टो धर्षयामास ते पिता
राजाला हे कळले नाही की तो ऋषी मौनव्रत पाळत आहे; रागाने भरून, तुझ्या वडिलांनी त्याचा अपमान केला.
मृतं सर्पं धनुष्कोट्या समुत्क्षिप्य धरातलात्। तस्य शुद्धात्मनः प्रादात्स्कन्धे भरतसत्तम
मृत साप धनुष्याच्या टोकाने उचलून, तो त्या शुद्ध अंत:करणाच्या ऋषीच्या खांद्यावर ठेवला, हे भरतश्रेष्ठ.
न चोवाच स मेधावी तमथो साध्वसाधु वा। तस्थौ तथैव चाक्रुद्धः सर्पं स्कन्धेन धारयन्
त्या बुद्धिमान ऋषीने त्याला काहीच बोलले नाही, ना चांगले ना वाईट; तो तसाच शांतपणे उभा राहिला आणि साप खांद्यावर घेतला.
ततः स राजा राजेन्द्र स्कन्धे तस्य भुजंगमम्। मुनेः क्षुत्क्षाम आसज्य स्वपुरं प्रययौ पुनः
मग तो राजा, राजाधिराज, त्या ऋषीच्या खांद्यावर साप ठेवून, पुन्हा आपल्या नगरात परतला.
ऋषेस्तस्य तु पुत्रोऽभूद्गति जातो महायशाः। शृङ्गी नाम महातेजास्तिग्मवीर्योऽतिकोपनः
त्या ऋषीला एक सुपुत्र होता, गती नावाचा, मोठ्या कीर्तीचा, शृंगी नावाचा, प्रचंड तेजस्वी, तीक्ष्ण सामर्थ्याचा आणि अतिशय रागीट.
ब्रह्माणं समुपागम्य मुनिः पूजां चकार ह। सोऽनुज्ञातस्ततस्तत्र शृङ्गी शुश्राव तं तदा
त्या ऋषीने ब्रह्मदेवाजवळ जाऊन पूजा केली; त्यानंतर, त्याच्या परवानगीने, शृंगीने ते घडलेले ऐकले.
सख्युः सकाशात्पितरं पित्रा ते धर्षितं पुरा। मृतं सर्पं समासक्तं स्थाणुभूतस्य तस्य तम्
राजांच्या वाघा, पूर्वी तुझ्या मित्राच्या वडिलांनी तुझ्या वडिलांचा अपमान केला होता. तेव्हा तुझे वडील एकाच जागी स्थिर उभे होते आणि त्यांच्या अंगावर एक मृत साप टाकलेला होता.
वहन्तं राजशार्दूल स्कन्धेनानपकारिणम्। तपस्विनमतीवाथ तं मुनिप्रवरं नृप
राजा, तो महान तपस्वी, ऋषींच्या श्रेष्ठांपैकी, काहीही अपराध न करता, आपल्या खांद्यावर तो मृत साप घेऊन चालत होता.
जितेन्द्रियं विशुद्धं च स्थितं कर्मण्यथाद्भुतम्। तपसा द्योतितात्मानं स्वेष्वङ्गेषु यतं तदा
तो ऋषी इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, शुद्ध, अद्भुत कृत्यांत स्थिर, तपाच्या तेजाने उजळलेला आणि त्या वेळी सर्व अंगांनी संयमित असा होता.
शुभाचारं शुभकथं सुस्थितं तमलोलुपम्। अक्षुद्रमनसूयं च वृद्धं मौनव्रते स्थितम्। शरण्यं सर्वभूतानां पित्रा विनिकृतं तव
तो सदाचरणी, शुभ बोलणारा, खंबीर, लोभ नसलेला, क्षुद्र किंवा मत्सरी नसलेला, वयोवृद्ध, मौनव्रत पाळणारा आणि सर्व जीवांचा आधार होता. तरीही तुझ्या वडिलांनी त्याच्यावर अन्याय केला.