दीप्तोदं नाम तत्तीर्थं यत्रते प्रतितामहः। भृगुर्देवयुगे राम तप्तवानुत्तमं तपः
भरतवंशीय, तिथे 'दीप्तोद' नावाचं एक पवित्र स्थान आहे, जिथे देवयुगात भृगु ऋषींनी अत्यंत कठोर तपस्या केली होती.
तत्तथा कृतवान्रामः कौन्तेय वचनात्पितुः। प्राप्तवांश्च पुनस्तेजस्तीर्थेऽस्मिन्पाण्डुनन्दन
कौन्तेय, तिथेच रामानं वडिलांच्या आज्ञेवरून तशीच तपश्चर्या केली आणि या तीर्थात पुन्हा एकदा मोठं तेज मिळवलं, पांडुपुत्रा.
एतदीदृशकं तात रामेणाक्लिष्टकर्मणा। प्राप्तमासीन्महाराज विष्णुमासाद्य वै पुरा
तात, पापरहित रामानं इथे पूर्वी विष्णूला प्राप्त होऊन असं मोठं पुण्य मिळवलं होतं, राजन.
भूय एवाहमिच्छामि महर्षेस्तस्य धीमतः। कर्मणां विस्तरं श्रोतुमगस्त्यस्य द्विजात्तम
माझी पुन्हा एकदा इच्छा आहे की, त्या बुद्धिमान अगस्त्य ऋषींच्या कृत्यांची सविस्तर कथा ऐकावी, द्विजश्रेष्ठ.
शृणु राजन्कथां दिव्यामद्भुतामतिमानुषीम्। अगस्त्यस्य महाराज प्रभावममितौजसः
राजा, अमाप तेज असलेल्या अगस्त्य ऋषींची अद्भुत आणि दिव्य कथा ऐक, हे राजन.
आसन्कृतयुगे घोरा दानवा युद्धदुर्मदाः। कालकेया इतिख्याता गणाः परमदारुणाः
कृतयुगात काळकेय नावाचे अतिशय भयंकर आणि युद्धात वेडे झालेले दानव होते.
ते तु वृत्रं समाश्रित्य नानाप्रहरणोद्यताः। समन्तात्पर्यधावन्त महेन्द्रप्रमुखान्सुरान्
ते सर्व दानव वृताच्या आश्रयाला जाऊन, वेगवेगळ्या शस्त्रांनी सज्ज होऊन, महेंद्रासह सर्व देवांवर चहुबाजूंनी तुटून पडले.
ततो वृत्रवधे यत्नमकुर्वंस्त्रिदशाः पुरा। पुरंदरं पुरस्कृत्य ब्रह्माणमुपतस्थिरे
मग वृताचा वध करण्यासाठी पूर्वी देवांनी प्रयत्न केले आणि पुरंदराला पुढे करून ब्रह्मदेवाजवळ गेले.
कृताञ्जलींस्तु तान्सर्वान्परमेष्ठीत्युवाच ह। विदितं मे सुराः सर्वं यद्वः कार्यं चिकीर्षितम्
सर्व देवांनी हात जोडून उभं राहिल्यावर, परमेच्छाने त्यांना सांगितलं, 'देवांनो, तुम्हाला जे काही करायचं आहे, ते मला माहीत आहे.'
तमुपायं प्रवक्ष्यामि यथा वृत्रं वधिष्यथ। दधीच इतिविख्यातो महानृषिरुदारधीः
'मी तुम्हाला तो उपाय सांगतो, ज्यामुळे तुम्ही वृताचा वध करू शकता. दधीचि नावाचे एक महान आणि उदार मनाचे ऋषी आहेत.'
तं गत्वा सहिताः सर्वेवरं वै संप्रयाचत। स वो दास्यति धर्मात्मा सुप्रीतेनान्तरात्मना
'तुम्ही सर्वजण एकत्र जाऊन त्या श्रेष्ठ पुरुषाला विनंती करा. तो धर्मनिष्ठ आणि अंतःकरणाने प्रसन्न होऊन तुमचं मागणं नक्कीच पूर्ण करील.'
स वाच्यः सहितैः सर्वैर्भवद्भिर्जयकाङ्क्षिभिः। स्वान्यस्थीनि प्रयच्छेति त्रैलोक्यस् हिताय वै
'तुम्ही सर्व विजयाची इच्छा असलेले त्याला विनंती करा की, 'आपली हाडं आम्हाला द्या', जेणेकरून त्रैलोक्याचं कल्याण होईल.'
स शरीरं समुत्सृज्य स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति। तस्यास्थिभिर्महाघोरं वज्रं संस्क्रियतां दृढम्
'तो आपलं शरीर सोडून स्वतःची हाडं तुम्हाला देईल. त्या हाडांनी एक भयंकर आणि मजबूत वज्र तयार करा.'
महच्छत्रुहणं घोरं ष़डश्चं भीमनिःस्वनम्। तेन वज्रेण वै वृत्रं वधिष्यति शतक्रतुः
'ते वज्र मोठं, शत्रूंचा नाश करणारं, भीषण आणि सहा कडा असलेलं, भीतीदायक आवाजाचं असेल. त्या वज्राने शतक्रतु वृताचा वध करील.'
एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्माच्छीघ्रं विधीयताम्। एवमुक्तास्ततो देवा अनुज्ञाप्य पितामहम्
'हे सर्व मी तुम्हाला सांगितलं आहे, म्हणून लवकरच हे करा.' असं सांगितल्यावर देवांनी पितामहाची परवानगी घेऊन,
नारायणं पुरस्कृत्य दधीचस्याश्रमं ययुः। सरस्वत्याः परे पारे नानाद्रुमलतावृतम्
नारायणाला पुढे करून, ते सर्व सरस्वतीच्या पलीकडील, विविध झाडं-लता यांनी वेढलेल्या दधीचि ऋषींच्या आश्रमाकडे गेले.
षट्पदोद्गीतनिनदैर्विघुष्टं सामगैरिव। पुंस्कोकिलरवोन्मिश्रं जीवंजीवकनादितम्
तिथे मधमाश्यांच्या गुंजारवाने, जणू सामगायनासारखा नाद घुमत होता, त्यात नर कोकीळांचा आवाज आणि जीव-जीवक पक्ष्यांचे किलबिल मिसळले होते.
महिषैश्च वराहैश्च सृमरैश्चमरैरपि। तत्र तत्रानुचरितं शार्दूलभयवर्जितैः
त्या ठिकाणी, वाघांचा काहीही धोका नसल्यामुळे, तेथे-तेथे म्हशी, रानडुक्कर, हरिण आणि चितळ मोकळेपणाने वावरत होते.
करेणुभिर्वारणैश्च प्रभिन्नकरटामुखैः। सरोवगाढैः क्रीडद्भिः समन्तादनुनादितम्
हत्ती त्यांच्या सोंडेने आणि तोंडाने पाण्यात मस्ती करत होते, चिखल उडवत होते, आणि त्यामुळे सरोवराच्या आजूबाजूला गजर झाला होता.
सिंहव्याघ्रैर्महानादान्नदद्भिरनुनादितम्। अपरैश्चापि संलीनैर्गुहाकन्दरशायिभिः
सिंह आणि वाघ मोठ्या गर्जना करत होते, काही गुहांमध्ये आणि डोंगराच्या कपारीत लपलेले होते, त्यामुळे तेथे घुमणं होत होतं.
तेषु तेष्ववकाशेषु शोभितं सुमनोरमम्। त्रिविष्टपसमप्रख्यं दधीचाश्रममागमन्
त्या सुंदर आणि रम्य जागांमध्ये, जणू काही ते स्वर्गासारखे भासत होते, त्यांनी दधीच्यांचे आश्रम पाहिले.
तत्रापश्यन्दधीचं ते दिवाकरसमद्युतिम्। जाज्वल्यमानं वपुषा यथा साक्षात्पितामहम्
तेथे त्यांनी दधीच्यांना सूर्यासारखे तेजस्वी आणि देहाने प्रज्वलित, जणू प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवच, असे पाहिले.
तस्य पादौ सुरा राजन्नभिवाद्य प्रणम्य च। अयाचन्त वरं सर्वे यथोक्तं परमेष्ठिना
राजा, त्या देवांनी त्या महात्म्याच्या पायांना वंदन करून नमस्कार केला आणि सर्वांनी सृष्टीकर्त्याने सांगितल्याप्रमाणे वर मागितला.
ततो दधीचः परमप्रतीतः सुरोत्तमांस्तानिदमभ्युवाच। करोमि यद्वो हितमद्य देवाः स्वं चापि देहंस्वयमुत्सृजामि
तेव्हा दधीचि अत्यंत आनंदित होऊन त्या श्रेष्ठ देवांना म्हणाले, "देवांनो, आज मी तुमच्या हिताचं काम करतो आणि माझं शरीरही आनंदाने सोडतो."
स एवमुक्त्वा द्विपदांवरिष्ठः प्राणान्वशी स्वान्सहसोत्ससर्ज। ततः सुरास्ते जगृहुः परासो- रस्थीनि तस्याथ यथोपदेशम्
असं म्हणून, त्या श्रेष्ठ पुरुषाने आपल्या प्राणांवर ताबा ठेवून एकदम प्राण सोडले. मग देवांनी सांगितल्याप्रमाणे त्याच्या हाडं घेतली.
प्रहृष्टरूपाश्च जयाय देवा- स्त्वष्टारमागम् तमर्थमूचुः। त्वष्टा तु तेषां वचनं निशम्य प्रहृष्टरूपः प्रयतः प्रयत्नात्
देव आनंदित होऊन आणि विजयासाठी उत्सुक होऊन त्वष्ट्याजवळ गेले आणि त्यांना आपला हेतू सांगितला. त्वष्टा त्यांचं बोलणं ऐकून आनंदाने आणि काळजीपूर्वक कामाला लागला.
चकार वज्रं भृशमुग्ररूपं कृत्वा च शक्रं स उवाच हृष्टः। अनेन वज्रप्रवरेण देव भस्मीकुरुष्वाद्य सुरारिमुग्रम्
त्याने अतिशय भयंकर असे वज्र तयार केले आणि ते बनवल्यावर आनंदाने शक्राला म्हणाला, "हे देवा, या श्रेष्ठ वज्राने आज देवांचे भयंकर शत्रू नष्ट कर."
ततो हतारिः सगणः सुखं वै प्रशाधिकृत्स्नं त्रिदिवं दिविष्ठः। त्वष्ट्रा तथोक्तस्तु पुरंदरस्त- द्वज्रं प्रहृष्टः प्रयतो ह्यगृह्नात्
मग शत्रू आणि त्याच्या सैन्याचा वध करून, वज्रधारी देव सर्व स्वर्ग सुखाने राज्य करू लागला. त्वष्ट्याने सांगितल्याप्रमाणे, पुरंदराने ते वज्र आनंदाने आणि भक्तीने उचलले.
ततः स वज्री बलभिद्दैवतैरभिरक्षितः। आससाद ततो वृत्रं स्थितमावृत्य रोदसी
मग वज्रधारी, देवांनी राखलेला, पुढे गेला आणि पृथ्वी व आकाश व्यापून उभ्या असलेल्या वृत्राजवळ पोहोचला.
कालकेयैर्महाकायै समन्तादभिरक्षितम्। समुद्यतप्रहरणैः सशृङ्गैरिव पर्वतैः
वृत्राभोवती सर्व बाजूंनी बलवान आणि विशाल काळकेयांनी संरक्षण केले होते; ते शस्त्रांनी सज्ज होते आणि जणू शिखरांनी भरलेल्या पर्वतांसारखे दिसत होते.