स बाल एव तत्रस्थश्चरन्नमितबुद्धिमान्। गृहे पन्नगराजस्य प्रयत्नात्परिरक्षितः
तो लहान असतानाच तिथे राहिला, आणि नागराजाच्या घरात त्याची काळजीपूर्वक राखणूक करण्यात आली. तो अत्यंत बुद्धिमान होता आणि घरात खेळत असतानाही त्याची सावधगिरी कायम होती.
भगवानिव देवेशः शूलपाणिर्हिरण्मयः। विवर्धमानः सर्वांस्तान्पन्नगानभ्यहर्षयत्
तो वाढत गेला आणि सर्व नागांना आनंद देऊ लागला. तो जसा तेजस्वी आणि सुवर्णमय होता, तसाच तो देवांचा प्रभू, त्रिशूलधारी महादेव यांसारखा भासू लागला.
यदपृच्छत्तदा राजा मन्त्रिणो जनमेजयः। पितुः स्वर्गगतिं तन्मे विस्तरेण पुनर्वद
त्या वेळी राजा जनमेजयाने आपल्या मंत्र्यांना विचारले, "माझ्या वडिलांच्या स्वर्गारोहणाबद्दल मला पुन्हा सविस्तर सांगावे."
शृणु ब्रह्मन्यथाऽपृच्छन्मन्त्रिणो नृपतिस्तदा। यथा चाख्यातवन्तस्ते निधनं तत्परिक्षितः
हे ब्राह्मण, ऐक. त्या वेळी राजाने आपल्या मंत्र्यांना कसे विचारले आणि त्यांनी परीक्षितांच्या मृत्यूचे वर्णन कसे केले, ते मी तुला सांगतो.
जानन्ति स्म भवन्तस्तद्यथावृत्तं पितुर्मम। आसीद्यथा स निधनं गतः काले महायशाः
तुम्हा सर्वांना माझ्या वडिलांबद्दल जे काही घडले ते माहीत आहे. त्या महात्म्याचा अंत कसा झाला, हे तुम्ही जाणता.
श्रुत्वा भवत्सकाशाद्धि पितुर्वृत्तमशेषतः। कल्याणं प्रतिपत्स्यामि विपरीतं न जातुचित्
तुमच्याकडून माझ्या वडिलांचे सर्व चरित्र ऐकल्यावर मी नेहमी योग्य मार्गानेच वागेन, कधीही विपरीत वर्तन करणार नाही.
मन्त्रिणोऽथाब्रुवन्वाक्यं पृष्टास्तेन महात्मना। सर्वे धर्मविदः प्राज्ञा राजानं जनमेजयम्
मग त्या महात्म्याने विचारल्यावर सर्व धर्मज्ञ आणि बुद्धिमान मंत्री राजा जनमेजयाला असे म्हणाले.
शृणु पार्थिव यद्ब्रूषे पितुस्तव महात्मनः। चरितं पार्थिवेन्द्रस्य यथा निष्ठां गतश्च सः
राजा, तू आपल्या महात्मा वडिलांच्या वर्तनाबद्दल विचारले आहेस. त्या राजाधिराजाने कसा अंत गाठला, ते ऐक.
धर्मात्मा च महात्मा च प्रजापालः पिता तव। आसीदिहायथा वृत्तः स महात्मा शृणुष्व तत्
तुझा वडील धर्मात्मा, महात्मा आणि प्रजेला रक्षण करणारा होता. त्या महात्म्याचे या जगातील वर्तन कसे होते, ते आता ऐक.
चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मस्थं स कृत्वा पर्यरक्षत। धर्मतो धर्मविद्राजा धर्मो विग्रहवानिव
त्याने चारही वर्णांना त्यांच्या कर्तव्यांमध्ये स्थिर ठेवले आणि त्यांचे योग्य रक्षण केले. तो धर्म जाणणारा राजा होता आणि जणू धर्माचे साक्षात मूर्तिमंत रूपच होता.
ररक्ष पृथिवीं देवीं श्रीमानतुलविक्रमः। द्वेष्टारस्तस्य नैवासन्स च द्वेष्टि न कंचन
त्या अतुलनीय पराक्रमी आणि तेजस्वी राजाने पृथ्वीचे रक्षण केले. त्याला कोणतेही वैर नव्हते, आणि त्याने कधीच कुणावर द्वेष केला नाही.
समः सर्वेषु भूतेषु प्रजापतिरिवाभवत्। ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव स्वकर्मसु
तो सर्व प्राण्यांमध्ये समभावाने वागे, जणू साक्षात प्रजापतीच. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे आपापल्या कर्तव्यांमध्ये स्थिर होते.
स्थितः सुमनसो राजंस्तेन राज्ञा स्वधिष्ठिताः। विधवानाथविकलान्कृपणांश्च बभार सः
त्या राजाच्या काळात सर्व लोक संतुष्ट आणि स्थिर होते. त्याने विधवा, अनाथ, अपंग आणि दीन लोकांची काळजी घेतली.
सुदर्शः सर्वभूतानामासीत्सोम इवापरः। तुष्टपुष्टजनः श्रीमान्सत्यवाग्दृढविक्रमः
तो सर्व प्राण्यांमध्ये सुंदर होता, जणू दुसरा सोमचंद्र. तो श्रीमंत, तृप्त, सत्यवचन आणि दृढ पराक्रमी होता.
धनुर्वेदे तु शिष्योऽभून्नृपः शारद्वतस्य सः। गोविन्दस्य प्रियश्चासीत्पिता ते जनमेजय
धनुर्विद्येत तो शारद्वताचा शिष्य होता. जनमेजया, तुझा वडील गोविंदाचा प्रिय होता.
लोकस्य चैव सर्वस्य प्रिय आसीन्महायशाः। परिक्षीणेषु कुरुषु सोत्तरायामजीजनत्
तो महात्मा सर्व लोकांचा प्रिय होता. जेव्हा कुरू वंश नष्ट झाला, तेव्हा त्याने उत्तरेपासून एक पुत्र प्राप्त केला.
परिक्षिदभवत्तेन सौभद्रस्यात्मजो बली। राजधर्मार्थकुशलो युक्तः सर्वगुणैर्वृतः
त्याच्यापासून परीक्षित हा सुभद्रेचा बलवान पुत्र जन्माला आला. तो राजधर्म आणि अर्थशास्त्रात निपुण, सर्व गुणांनी युक्त होता.
जितेन्द्रियश्चात्मवांश्च मेधावी धर्मसेविता। षड्वर्गजिन्महाबुद्धिर्नीतिशास्त्रविदुत्तमः
तो इंद्रियांवर विजय मिळवणारा, आत्मनिष्ठ, बुद्धिमान आणि धर्मनिष्ठ होता. त्याने सहा अंतर्गत शत्रूंवर विजय मिळवला होता आणि तो नीतिशास्त्राचा उत्तम जाणणारा होता.
प्रजा इमास्तव पिता षष्टिवर्षाण्यपालयत्। ततो दिष्टान्तमापन्नः सर्वेषां दुःखमावहन्
तुझ्या वडिलांनी या प्रजेला साठ वर्षे सांभाळले; त्यानंतर त्यांचा मृत्यू आला आणि सर्वांना दु:ख झाले.
ततस्त्वं पुरुषश्रेष्ठ धर्मेण प्रतिपेदिवान्। इदं वर्षसहस्राणि राज्यं कुरुकुलागतम्। बाल एवाभिषिक्तस्त्वं सर्वभूतानुपालकः
मग, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तूं, नीतीने वागू लागलास; हे कुरू वंशाचं राज्य हजार वर्षे तुझ्याकडे आलं. लहान असतानाच तुझा अभिषेक झाला आणि सर्व जीवांचं रक्षण करणारा बनलास.
नास्मिन्कुले जातु बभूव राजा यो न प्रजानां प्रियकृत्प्रियश्च। विशेषतः प्रेक्ष्य पितामहानां वृत्तं महद्वृत्तपरायणानाम्
या कुळात असा राजा कधीच झाला नाही की जो प्रजेला प्रिय नव्हता; विशेषतः आपल्या पूर्वजांच्या महान आणि सत्कृत्यांनी भरलेल्या आचारधर्माकडे पाहता.
कथं निधनमापन्नः पिता मम तथाविधः। आचक्षध्वं यथावन्मे श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
माझ्या वडिलांचा, असे असताना, मृत्यू कसा झाला? मला खरी आणि सविस्तर माहिती सांगा; मी सत्य ऐकू इच्छितो.
एवं संचोदिता राज्ञा मन्त्रिणस्ते नराधिपम्। ऊचुः सर्वे यथावृत्तं राज्ञः प्रियहितैषिणः
राजाने असे विचारल्यावर, तुझे मंत्री, जे नेहमीच राजाच्या हितासाठी आणि प्रियतेसाठी इच्छुक होते, त्यांनी घडलेले सर्व काही सांगितले.
स राजा पृथिवीपालः सर्वशस्त्रभृतां वरः। बभूव मृगयाशीलस्तव राजन्पिता सदा
तो राजा, पृथ्वीचा रक्षक आणि सर्व शूरवीरांमध्ये श्रेष्ठ, तुझा वडील, राजन, नेहमीच शिकार करण्यात रमायचा.
यथा पाण्डुर्महाबाहुर्धनुर्धरवरो युधि। अस्मास्वासज्य सर्वाणि राजकार्याण्यशेषतः
जसा पांडू, बलवान आणि युद्धात श्रेष्ठ धनुर्धर, त्याने सर्व राजकारभार आमच्याकडे पूर्णपणे सोपवले होते—
स कदाचिद्वनगतो मृगं विव्याध पत्रिणा। विद्ध्वा चान्वसरत्तूर्णं तं मृगं गहने वने
एकदा तो जंगलात गेला असताना, त्याने एका हरणाला पिसांच्या बाणाने मारले; जखमी झाल्यावर, तो हरणाचा पाठलाग करत घनदाट जंगलात गेला.
पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशस्ततायुधकलापवान्। न चाससाद गहने मृगं नष्टं पिता तव
पायी, तलवार आणि धनुष्य-बाण घेऊन, तुझ्या वडिलांना त्या दाट जंगलात ते हरवलेले हरण सापडले नाही.
परिश्रान्तो वयस्थश्च षष्टिवर्षो जरान्वितः। क्षुधितः स महारण्ये ददर्श मुनिसत्तमम्
वयस्क, साठ वर्षांचे, वृद्धत्वाने थकलेले आणि उपाशी असताना, त्या मोठ्या जंगलात त्यांना एक श्रेष्ठ ऋषी दिसला.
स तं पप्रच्छ राजेन्द्रो मुनिं मौनव्रते स्थितम्। न च किंचिदुवाचेदं पृष्टोऽपि समुनिस्तदा
राजाने, मनुष्यांचा स्वामी म्हणून, त्या मौनव्रती ऋषीला विचारले; पण विचारले तरी, त्या ऋषीने काहीच उत्तर दिले नाही.
ततो राजा क्षुच्छ्रमार्तस्तं मुनिं स्थाणुवत्स्थितम्। मौनव्रतधरं शान्तं सद्यो मन्युवशं गतः
मग राजा, उपास आणि थकव्यामुळे त्रस्त होऊन, त्या स्थिर उभ्या, शांत आणि मौनव्रती ऋषीकडे पाहून, अचानक रागावला.