तस्मै चार्घ्यं थान्यायमानीय पृथिवीपतिः। प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वापप्रच्छागमनेऽर्थिताम्
त्याला योग्य अशी अर्घ्याची भेट आणून, पृथ्वीच्या राजाने दोन्ही हात जोडून आणि मनापासून आदराने, त्याच्या येण्याचे कारण विचारले.
वित्तार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां पृथिवीपते। थाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ मे
राजा, मला धनाची गरज आहे म्हणून मी आलो आहे, हे जाण. तुझ्या ताकदीप्रमाणे आणि इतरांना त्रास न देता, मला काही भाग दे.
तत आयव्ययौ पूर्णो तस्मै राजा न्यवेदयत्। अतो विद्वन्नुपादत्स्व यदत्रव्यतिरिच्यते
मग राजाने आपले उत्पन्न आणि खर्च पूर्णपणे दाखवून त्याला सांगितले, 'विद्वान, इथे जे काही उरले आहे ते तू घे.'
तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर्द्विजः। सर्वथा प्राणिनां पीडामुपादानादमन्यत
मग उत्पन्न आणि खर्च दोन्ही सारखेच आहेत हे पाहून, त्या द्विजाने समतेने विचार केला की, काहीही घेतल्यास सर्व जीवांना त्रास होईल.
स श्रुतर्वाणमादाय ब्रध्नश्वमगमत्ततः। स च तौ विषयस्यान्ते प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि
मग त्याने श्रुतर्वाणाला सोबत घेऊन ब्रध्नश्वाकडे गेला. ब्रध्नश्वाने आपल्या राज्याच्या सीमेजवळ त्यांचे योग्यतेने स्वागत केले.
तयोरर्ध्यं च पाद्यं च ब्रध्नश्वः प्रत्यवेदयत्। अनुज्ञाप्यच पप्रच्छ प्रयोजनमुपक्रमे। `वद कामं मुनिश्रेष्ठ धन्योस्म्यागमनेन ते
त्यांना पाय धुण्यासाठी आणि अर्घ्य म्हणून पाणी देऊन, ब्रध्नश्वाने त्यांना परवानगी दिली आणि लगेचच विचारले, 'मुनिश्रेष्ठा, तुमची इच्छा सांगा. तुमच्या येण्याने मी धन्य झालो.'
वित्तकामाविह प्राप्तौ विद्ध्यावां पृथिवीपते। यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ नौ
राजा, आम्ही दोघेही धनाच्या इच्छेने इथे आलो आहोत, हे जाण. तुझ्या क्षमतेनुसार आणि इतरांना त्रास न देता, आम्हाला काही भाग दे.
तत आयव्ययौ पूर्णौ ताभ्यां राजा न्यवेदयत्। अतो ज्ञात्वा तु गृह्णीतं यदत्रव्यतिरिच्यते
मग राजाने त्यांना उत्पन्न आणि खर्च पूर्णपणे दाखवून सांगितले, 'हे पाहून, इथे जे काही उरले आहे ते घ्या.'
तत आयव्ययौ दृष्ट्वासमौ सममतिर्द्विजः। सर्वथा प्राणिनां पीडामुपादानादमन्यत
मग उत्पन्न आणि खर्च दोन्ही सारखेच आहेत हे पाहून, त्या द्विजाने समतेने विचार केला की, काहीही घेतल्यास सर्व जीवांना त्रास होईल.
पौरुकुत्सं ततो जग्मुस्त्रसदस्युं महाधनम्। अगस्त्यश्च श्रुतर्वा च ब्रध्नश्वश्च महीपतिः
मग अगस्त्य, श्रुतर्वा आणि ब्रध्नश्व राजा हे तिघेही, महाधनाढ्य त्रसदस्यु या पौरुकुत्साकडे गेले.
त्रसदस्युस्तु तान्दृष्ट्वा प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि। अभिगम्य महाराज विषयान्ते महामनाः
त्रसदस्युने त्यांना पाहून, योग्यतेने त्यांचे स्वागत केले आणि ते आपल्या राज्याच्या सीमेजवळ आले तेव्हा मोठ्या आदराने त्यांना सामोरे गेला.
अर्चयित्वा यथान्यायमैक्ष्वाको राजसत्तमः। समस्तांश्च ततोऽपच्छत्प्रयोजनमुपक्रमे
इक्ष्वाकू कुळातील त्या श्रेष्ठ राजाने त्यांचे योग्य रीतीने सत्कार केले आणि मग सुरुवातीलाच सर्वांना त्यांच्या येण्याचे कारण विचारले.
वित्तकामानिह प्राप्तान्विद्धि नः पृथिवीपते। यथाशक्त्यवीहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ नः
राजा, आम्ही धनाच्या इच्छेने इथे आलो आहोत, हे जाण. तुझ्या क्षमतेनुसार आणि इतरांना त्रास न देता, आम्हाला काही भाग दे.
तत आयव्ययौ पूर्णौ तेषां राजा न्यवेदयत्। एतज्ज्ञात्वा ह्युपादद्ध्वं यदत्रव्यतिरिच्यते
मग राजाने त्यांना उत्पन्न आणि खर्च पूर्णपणे दाखवून सांगितले, 'हे पाहून, इथे जे काही उरले आहे ते घ्या.'
तत आयव्ययौ दृष्ट्वासमौ सममतिर्द्विजः। सर्वथा प्राणिनां पीडामुपादानादमन्यत
मग उत्पन्न आणि खर्च दोन्ही सारखेच आहेत हे पाहून, त्या द्विजाने समतेने विचार केला की, काहीही घेतल्यास सर्व जीवांना त्रास होईल.
ततः सर्वे समेत्याथ ते नृपास्तं महामुनिम्। इदमूचुर्महाराज समवेक्ष्य परस्परम्
मग सर्व राजे एकत्र जमले आणि परस्पर चर्चा करून, त्या महर्षीला म्हणाले.
अयं वै दानवो ब्रह्मन्निल्वलो वसुमान्भुवि। तमतिक्रम्य सर्वेऽद्यवयं चार्तामहे वसु
ब्रह्मन्, हा इल्वल नावाचा दानव पृथ्वीवर फार धनवान आहे. आज आपण सर्वजण त्याच्याकडे जाऊन, हवे ते धन मिळवूया.
तेषां तदासीदुचितमिल्वलस्यैव भिक्षणम्। ततस्ते सहिता राजन्निल्वलं समुपाद्रवन्
मग सर्वांनी ठरवले की, इल्वलकडे मागावे. म्हणून, हे राजा, ते सर्वजण एकत्रितपणे इल्वलकडे गेले.
इल्वलस्तान्विदित्वा तु महर्षिसहितान्नृपान्। उपस्थितान्सहामात्यो विषयान्ते ह्यपूजयत्
इल्वलाने राजे, मोठे ऋषी आणि त्यांचे मंत्री आपल्या राज्याच्या सीमेवर आले आहेत हे कळताच, त्यांचा सन्मानपूर्वक स्वागत केला.
तेषां ततोऽसुरश्रेष्ठस्त्वातिथ्यमकरोत्तदा। सुसंस्कृतेन कौरव्य भ्रात्रा वातापिना तदा
तेव्हा, कौऱव्य, असुरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या इल्वलाने आपल्या भाऊ वातापीसह त्यांचे अगदी आदराने पाहुणचार केला.
ततो राजर्षयः सर्वे विषण्णा गतचेतसः। वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषभूतं महासुरम्
मग त्या सर्व राजर्षींच्या मनात मोठी भीती आणि निराशा दाटली, कारण त्यांनी मेषाच्या रूपात तयार केलेला बलाढ्य असुर वातापी पाहिला.
अथाब्रवीदगस्त्यस्तान्राजर्षीनृषिसत्तमः। विषादो वो न कर्तव्यो ह्यहं भोक्ष्ये महासुरम्
तेव्हा श्रेष्ठ ऋषी अगस्त्य यांनी त्या राजर्षींना सांगितले, "तुम्ही घाबरू नका; हा मोठा असुर मीच खाईन."
धुर्यासनमथासाद्य निषसाद महानृषिः। तं पर्यवेषद्दैत्येन्द्र इल्वलः प्रहसन्निव
मग मोठ्या ऋषींनी मानाचे आसन घेतले आणि इल्वलाने, हास्य करत, त्यांना आदराने जेवण वाढले.
अगस्त्य एव कृत्स्नं तु वातापिं बुभुजे ततः। `बह्वन्नाशापि ते मेऽस्तीत्यवदद्भक्षयन्स्वयम्
मग अगस्त्य ऋषींनी एकटेच सगळा वातापी खाऊन टाकला आणि खात असताना म्हणाले, "माझी अजूनही भरपूर भूक आहे."
भुक्तवत्यसुरोऽह्वानमकरोत्तस्य चेल्वलः। `वातापे प्रतिबुध्यस्व दर्शयन्बलतेजसी। तपसा दुर्जयो यावदेष त्वां नातिवर्तते
असुराला खाऊन झाल्यावर इल्वलाने हाक मारली, "वातापी, जागा हो! आपली शक्ती दाखव, जोपर्यंत हा तपस्वी तुला जिंकत नाही, तोपर्यंत तू बाहेर ये."
ततस्तस्योदरं भेत्तुं वातापिर्वेगमाहरत्। तमबुध्यत तेजस्वी कुम्भयोनिर्महातपाः
मग वातापीने अगस्त्यांच्या पोटातून बाहेर पडण्यासाठी जोर लावला, पण तेजस्वी, मोठ्या तपश्चर्येने युक्त असलेल्या कुंभयोनि ऋषींनी त्याला बाहेर येऊ दिले नाही.
स वीर्यात्तपसोग्रस्तु ननर्द भगवानृषिः। एष जीर्णोसि वातापे मया लोकस्य शान्तये
मग त्या महान ऋषींनी आपल्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने मोठ्याने गर्जना केली, "वातापी, मी तुला पचवले आहे, जगाच्या शांततेसाठी."
इत्युक्त्वा स्वकराग्रेण उदरं समताडयत्। त्रिरेवं प्रतिसंरब्धस्तेजसा प्रज्वलन्निव
असे म्हणून त्यांनी आपल्या हाताच्या टोकाने तीनदा पोटावर टकटक केले, आणि त्यांचे तेज जणू काही ज्वाळेसारखे प्रकट झाले.
ततो वायुः प्रादुरभूदधस्तस्य महात्मनः। शब्देन महता तात गर्जन्निव यथा घनः
मग त्या महान आत्म्याच्या खालच्या भागातून मोठा वारा निघाला, आणि त्याचा आवाज मेघाच्या गडगडाटासारखा घुमला.
वातापे निष्क्रमस्वेति पुनः पुनरुवाच ह। तं प्रहस्याब्रवीद्राजन्नगस्त्यो मुनिसत्तमः। कुतो निष्क्रमितुं शक्तो मया जीर्णस्तु सोसुरः
इल्वला पुन्हा पुन्हा हाक मारू लागला, "वातापी, बाहेर ये!" पण श्रेष्ठ ऋषी अगस्त्य हसून म्हणाले, "तो कसा बाहेर येईल? मी त्याला पचवले आहे."