कथं तु देवा हविषा गयेन परितर्पिताः। पुन शक्ष्यन्त्युपादातुमन्यैर्दत्तानि कानिचित्
गयाच्या हविष्याने देव पूर्णपणे तृप्त झाले असताना, इतरांनी दिलेल्या गोष्टींनी ते पुन्हा कसे तृप्त होतील?
सिकता वा यथा लोके यथा वा दिवि तारकाः। यथा वा वर्षतोधारा असंख्येयाः स्म केनचित्। तथा गणयितुं शक्या गययज्ञे न दक्षिणाः
जसे पृथ्वीवरील वाळू, आकाशातील तारे किंवा पावसाच्या थेंबांची गणना कोणी करू शकत नाही, तसेच गया यज्ञातील दान मोजता येणार नाही.
एवंविधाः सुबहवस्तस्य यज्ञा महीपतेः। बभूवुरस्य सरसः समीपे कुरुनन्दन
कुरुनंदना, त्या राजाचे असे असंख्य महान यज्ञ त्या सरोवराजवळ झाले.
ततः संप्रस्थितो राजा कौन्तेयो भूरिदक्षिणः। अगस्त्याश्रममासाद्य दुर्जयायामुवास ह
नंतर कुंतीपुत्र राजा, मोठ्या दानशूरतेने, आगस्त्यांच्या आश्रमात दुर्जया या ठिकाणी जाऊन राहिला.
तत्रैव लोमशं राजा पप्रच्छ वदतांवरः। अगस्त्येनेह वातापिः किमर्थमुपशामितः
तिथेच, राजाने, वाक्चातुर्याने श्रेष्ठ असलेल्या, लोमशाला विचारले, 'इथे आगस्त्यांनी वातापीला कोणत्या कारणासाठी शांत केले?'
आसीद्वा किंप्रभावश्च स दैत्यो मानवान्तकः। किमर्थं चोदितो मन्युरगस्त्यस्य महात्मनः
'तो दैत्य कोण होता, त्याची शक्ती काय होती, आणि तो माणसांचा संहार का करत होता? आणि महात्मा आगस्त्यांचा राग कोणत्या कारणाने जागा झाला?'
इल्वलो नाम दैतेय आसीत्कौरवनन्दना। मणिमत्यां पुरि पुरा वातापिस्तस्य चानुजः
कौरवकुलातील आनंदा, पूर्वी मणिमती या नगरीत इल्वल नावाचा एक दैत्य राहत होता. त्याचा लहान भाऊ वातापी होता.
स ब्राह्मणं तपोयुक्तमुवाच दितिनन्दनः। पुत्रं मे भगवानेकमिन्द्रतुल्यं प्रयच्छतु
त्या दितीच्या पुत्राने, तपश्चर्येने युक्त असलेल्या एका ब्राह्मणाजवळ जाऊन म्हटले, 'माझ्यासाठी इंद्रासारखा एक पुत्र द्या, भगवंत.'
तस्मै स ब्राह्मणो नादात्पुत्रं वासवसंमितम्। चुक्रोध सोऽसुरस्तस्य ब्राह्मणस्य ततो भृशम्
पण त्या ब्राह्मणाने त्याला वासवाच्या बरोबरीचा पुत्र दिला नाही. त्यामुळे तो असुर त्या ब्राह्मणावर फारच रागावला.
तदाप्रभृतिराजेन्द्र इल्वलो ब्रह्महाऽसुरः। मन्युमान्भ्रातरं छागं मायावी ह्यकरोत्ततः
त्या वेळेपासून, राजन, ब्रह्महत्येचा दोष असलेला इल्वल, रागाने भरून, आपल्या मायावी भावाला मेंढ्याच्या रूपात बदलू लागला.
मेषरूपी च वातापिः कामरूप्यभवत्क्षणात्। संस्कृत्यतं भोजयति ततो विप्रं जिधांसति
वातापी क्षणातच इच्छेप्रमाणे मेंढा झाला. इल्वल त्याला नीट शिजवून ब्राह्मणाला खाऊ घालत असे आणि त्याला मारण्याचा हेतू ठेवत असे.
स चाह्वयति यं वाचा गतं वैवस्वतक्षयम्। स पुनर्देहमास्थाय जीवन्स्म प्रत्यदृश्यत
मग इल्वल मोठ्याने हाक मारून, यमाच्या लोकात गेलेल्या त्या ब्राह्मणाला पुन्हा बोलावत असे. वातापी पुन्हा आपले शरीर घेऊन जिवंतपणे प्रकट होत असे.
ततो वातापिमसुरं छागं कृत्वा सुसंस्कृतम्। तं ब्राह्मणं भोजयित्वा पुनरेव समाह्वयत्
अशा प्रकारे इल्वल आपल्या भावाला छान शिजवून ब्राह्मणाला खाऊ घालत असे आणि नंतर पुन्हा त्याला बोलावत असे.
तामिल्वलेन महता स्वरेण गिरमीरिताम्। श्रुत्वाऽतिमायो बालवान्क्षिप्रं ब्राह्मणकण्टकः
इल्वल मोठ्या आवाजात हाक मारताच, फारच चलाख आणि चपळ वातापी लगेच ब्राह्मणांना त्रास देणारा बनत असे.
तस्य पार्श्वं विनिर्भिद्य ब्राह्मणस्य महासुरः। वातापिः प्रहसन्राजन्निश्चक्राम विशांपते
मग तो महान असुर वातापी, ब्राह्मणाच्या पोटातून फोडून, हसत-हसत बाहेर येत असे, राजाधिराज.
एवं स ब्राह्मणान्राजन्भोजयित्वा पुनःपुनः। हिंसयामायस दैतेय इल्वलो दुष्टचेतनः
अशा प्रकारे, राजन, इल्वल हा दुष्ट मनाचा दैत्य, पुन्हा पुन्हा ब्राह्मणांना खाऊ घालून फसवणूक करून त्यांना त्रास देत असे.
अगस्त्यश्चापि भगवानेतस्मिन्काल एव तु। पितॄन्ददर्श गर्ते वै लम्बमानानधोमुखान्
त्याच काळात, भगवंत अगस्त्य ऋषींनी आपल्या पितरांना एका खोल खड्ड्यात उलटे लटकलेले पाहिले.
सोऽपृच्छल्लम्बमानांस्तान्भगवन्तश्च किंपराः। `किंमर्थं वेह लम्बध्वे गर्ते यूयमधोमुखाः'। संतानहेतोरिति ते प्रत्यूचुर्ब्रह्मवादिनः
तेव्हा त्यांनी त्या लटकलेल्या पितरांना विचारले, 'भगवंतांनो, तुम्ही असे या खड्ड्यात उलटे का लटकता?' त्यावर वेदज्ञ पितरांनी उत्तर दिले, 'संततीसाठी आम्ही येथे आहोत.'
ते तस्मै कथयामासुर्वयं ते पितरः स्वकाः। गर्तमेतमनुप्राप्ता लम्बामः प्रसवार्थिनः
त्यांनी सांगितले, 'अगस्त्या, आम्ही तुझेच पितर आहोत. संततीच्या इच्छेने या खड्ड्यात येऊन असे लटकत आहोत.'
यदि नो जनयेथास्त्वमगस्त्यापत्यमुत्तमम्। स्यान्नोस्मान्निरयान्मोक्षस्त्वं च पुत्राप्नुया गतिम्
'अगस्त्या, जर तू आम्हाला एक उत्तम पुत्र देशील, तर आम्हाला या नरकातून मुक्ती मिळेल आणि तुलाही पित्याचे स्थान मिळेल.'
स तानुवाच तेजस्वी सत्यधर्मपरायणः। करिष्ये पितरः कामं व्येतु वो मानसो ज्वरः
तेजस्वी, सत्य आणि धर्माला समर्पित असलेल्या त्या ऋषींनी आपल्या पितरांना उत्तर दिले, 'पितरांनो, मी तुमची इच्छा पूर्ण करीन; आता तुमची चिंता दूर होवो.'
ततः प्रसवसन्तानं चिन्तयन्भगवानृषिः। आत्मनः प्रसवस्यार्थे नापश्यत्सदृशीं स्त्रियम्
मग त्या भगवंत ऋषींनी आपल्या वंशाच्या वाढीचा विचार केला, पण स्वतःसारखी योग्य स्त्री कुठेच सापडली नाही.
स तस्य तस् सत्वस्य तत्तदङ्गमनुत्तमम्। संगृह्यतत्समैरङ्गैर्निर्ममे स्त्रियमुत्तमाम्
मग त्यांनी आपल्या गुणांतील उत्तम अंश एकत्र करून, त्यात आणखी चांगले गुण मिसळून एक उत्तम स्त्री निर्माण केली.
स तां विदर्भराजाय पुत्रकामाय ताम्यते। निर्मितामात्मनोऽर्थाय मुनिः प्रादान्महातपाः
मग त्या महान तपस्व्याने, स्वतःच्या संततीसाठी निर्माण केलेली ती स्त्री, पुत्राची इच्छा असलेल्या विदर्भराजाला दिली.
सा तत्र जज्ञे सुभगा विद्युत्सौदामनी यथा। विभ्राजमाना वपुषा व्यवर्धत शुभानना
तेथे ती सुंदर, भाग्यशाली कन्या, वीज चमकावी तशी तेजस्वी रूपाने प्रकट झाली. तिचा चेहरा मोहक होता आणि ती तेजाने फुलू लागली.
जातमात्रां च तां दृष्ट्वा वैदर्भः पृथिवीपतिः। प्रहर्षेण द्विजातिभ्यो न्यवेदयत भारत
ती नुकतीच जन्माला आल्यावर, विदर्भराजा अतिशय आनंदित झाला आणि त्याने तो आनंद सर्व ब्राह्मणांना सांगितला.
अभ्यनन्दन्त तां सर्वे ब्राह्मणा वसुधाधिप। लोपामुद्रेति तस्याश्च चक्रिरे नाम ते द्विजाः
सर्व ब्राह्मणांनी तिला आनंदाने स्वागत केले आणि त्या द्विजांनी तिचे नाव 'लोपा मुद्रा' ठेवले.
ववृधे सा महाराज बिभ्रती रूपमुत्तमम्। अप्स्विवोत्पलिनी शीघ्रमग्नेरिव शिखा शुभा
ती कन्या, राजन, उत्तम रूप धारण करून जलातील कमळासारखी लवकर वाढू लागली आणि अग्नीच्या ज्वाळेसारखी सुंदर दिसू लागली.
तां यौवनस्थां राजेन्द्रशतं कन्याः स्वलंकृताः। दास्यः शतं च कल्याणीमुपातस्थुर्वशानुगाः
ती युवती वयात येताच, राजन, शंभर सुशोभित कन्या आणि शंभर सुंदर दासी तिच्या सेवेसाठी एकत्र झाल्या.
सा स्म दासीशतवृता मध्ये कन्याशतस्य च। आरस्ते तेजस्विनी कन्या रोहिणीव दिविप्रभा
ती तेजस्विनी कन्या, शंभर दासी आणि शंभर कन्यांच्या मध्ये, आकाशातील रोहिणी नक्षत्रासारखी सर्वांत उठून दिसू लागली.