हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः। तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि येषां मध्येन जाह्नवी
भगवान हरि स्वतः, प्रजापतींच्या पुढे राहून, तिथे वास करतो; तेथे तीन अग्निकुंडे आहेत, ज्यांच्या मधून जाह्नवी वाहते.
प्रयागादभिनिष्क्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता। तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता
प्रयागातून बाहेर पडलेली, सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ मानली गेलेली, सूर्याची कन्या अशी देवी, तीनही लोकांत प्रसिद्ध आहे.
यमुना गङ्गया सार्धं संगता लोकपावनी। गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतम्
यमुना गंगेसोबत मिळून जग शुद्ध करते. गंगा आणि यमुना यांच्या मधील प्रदेश पृथ्वीचे गर्भस्थान मानले जाते.
प्रयागं जघनस्थानमुपस्थमृषयो विदुः। प्रयागं सप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतरौ तथा
महर्षी प्रयागाला पृथ्वीच्या गर्भस्थानी असलेले स्थान म्हणून ओळखतात. प्रयाग, प्रतिष्ठान, कंबळ आणि अश्वतर हेही तेथेच आहेत.
तीर्थं भोगवती चैव वेदिरेषा प्रजापतेः। तत्रवेदाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर
हे तीर्थ म्हणजेच भोगवती आहे, आणि हे प्रजापतीचे यज्ञवेदी आहे. येथे वेद आणि यज्ञ प्रत्यक्ष प्रकट होतात, हे युधिष्ठिरा.
प्रजापतिमुपासन्ते ऋषयश्च तपोधनाः। यजन्ते क्रतुभिर्देवास्तथा चक्रधरा नृपाः
येथे तपस्वी ऋषी प्रजापतीची पूजा करतात. देवताही येथे यज्ञ करतात आणि शस्त्रधारी राजेही तसेच करतात.
ततः पुण्यतमं नाम त्रिषु लोकेषु भारत। प्रयागं सर्वतीर्थेभ्यः प्रवदन्त्यधिकं विभो
म्हणून, भारत, प्रयागाला तिन्ही लोकांत सर्वात पवित्र स्थान म्हणतात. सर्व तीर्थांपेक्षा ते श्रेष्ठ आहे असे मानले जाते.
श्रवणात्तस्य तीर्थस् नामसंकीर्तनादपि। मृत्युकालभयाच्चापि नरः पापात्प्रमुच्यते
या तीर्थाचे ऐकले किंवा त्याचे नाव उच्चारले, किंवा मृत्यूसमयी भीतीने आठवले, तरी मनुष्य पापातून मुक्त होतो.
तत्राभिषेकं यः कुर्यात्संगमे लोकविश्रुते। पुण्यं स फलमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः
जो कोणी या प्रसिद्ध संगमावर स्नान करतो, त्याला राजसूय आणि अश्वमेध यज्ञाइतके पुण्य मिळते.
एषा यजनभूमिर्हि देवानामभिसंस्कृता। तत्र रदत्तं सूक्ष्ममपि महद्भवति भारत
हे देवांनी पवित्र केलेले यज्ञभूमी आहे. येथे अगदी लहान दान केले तरी ते मोठे फळ देते, हे भारत.
न वेदवचनात्तात न लोकवचनादपि। मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति
वेदांचे किंवा लोकांचे बोलणे ऐकूनसुद्धा, प्रयागात मृत्यू येण्याबद्दल तुझ्या मनात कधीच संकोच होऊ नये.
दशतीर्तसहस्राणि षष्टिः कोट्यस्तथाऽपराः। येषां सान्निध्यमत्रैव कीर्तितं कुरुन्दन
दहा हजार तीर्थे आणि साठ कोटी इतर पवित्र स्थाने येथेच आहेत असे सांगितले जाते, हे कुरुवंशज.
चतुर्विद्ये च यत्पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत्। स्नात एव तदाप्नोति गङ्गायमुनसंगमे
चारही वेदांनी मिळणारे पुण्य किंवा सत्य बोलणाऱ्यांनी मिळणारे पुण्य, गंगा-यमुना संगमावर स्नान केल्याने मिळते.
तत्र भोगवती नाम वासुकेस्तीर्थमुत्तमम्। तत्राभिषेकं यः कुर्यात्सोऽश्वमेधफलं लभेत्
तेथे भोगवती नावाचे वासुकीचे श्रेष्ठ तीर्थ आहे. जो तेथे स्नान करतो, त्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.
तत्र हंसप्रपतनं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्। दशाश्वमेधिकं चैव गङ्गायां कुरुनन्दन
तेथे हंसप्रपतन नावाचे, तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध असलेले तीर्थ आहे, आणि गंगेत दहा अश्वमेध यज्ञाचे स्थानही आहे, हे कुरुवंशज.
कुरुक्षेत्रसमा गङ्गा यत्रतत्रावगाहिता। विशेषो वै कनखले प्रयागे परमं महत्
गंगा जिथे जिथे स्नानासाठी उतरली जाते, तिथे ती कुरुक्षेत्रासारखीच आहे. पण कणखल आणि प्रयाग येथे तिचे विशेष महत्त्व आहे.
यद्यकार्यशतं कृत्वा कृतंगङ्गावसेचनम्। सर्वं तत्तस्य गङ्गापो दहत्यग्निरिवेन्धनम्
कोणी शंभर चुकीची कर्मे केली असली, तरी गंगेत स्नान केल्यावर, जशी आग इंधन जाळते, तशी गंगेचे पाणी सर्व पापे जाळून टाकते.
सर्वं कृतयुगे पुण्यंत्रेतायां पुष्करं स्मृतम्। द्वापरेऽपि कुरुक्षेत्रं गङ्गा कलियुगे स्मृता
कृतयुगातील सर्व पुण्य पुष्कर येथे, त्रेतायुगात पुष्कर येथे, द्वापरयुगात कुरुक्षेत्र येथे, आणि कलियुगात गंगा येथे स्मरणात ठेवले जाते.
पुष्करे तु तपस्तप्येद्दानं दद्यान्महालये। मलये त्वग्निमारोहेद्भृगुतुन्दे त्वनाशनम्
पुष्कर येथे तप करावे, महालय येथे दान द्यावे, मलय पर्वतावर अग्निप्रवेश करावा, आणि भृगुतुंड येथे उपवास करावा.
पुष्करे तु कुरुक्षेत्रे रगङ्गायां मगधेषु च। स्नात्वा तारयते जन्तुः सप्तसप्तावरांस्तथा
पुष्कर, कुरुक्षेत्र, गंगा आणि मगध येथे स्नान केल्याने, मनुष्य आपल्या सात पिढ्या दोन्ही बाजूंच्या तारतो.
पुनाति कीर्तिता पापं दृष्टा भद्रं प्रयच्छति। अवगाढा च पीता च पुनात्यासप्तमं कुलम्
गंगेचं नाव घेतल्यावर पापं दूर होतात, तिला पाहिल्यावर शुभ घडतं, तिच्या पाण्यात स्नान केलं किंवा ती प्यायली तर सात पिढ्यांपर्यंत सर्वांचं पावन होतं.
यावदस्थि मनुष्यस् गङ्गायाः स्पृशते जलम्। तावत्स पुरुषो राजन्स्वर्गलोके महीपते
राजा, जोपर्यंत माणसाच्या हाडांना गंगेचं पाणी लागलेलं असतं, तोपर्यंत तो स्वर्गातच राहतो.
यथा पुण्यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च। उपास्य पुण्यं लब्ध्वा च भवत्यमरलोकभाक्
जसं पुण्य मिळवून, तीर्थस्थळं आणि पवित्र देवस्थानांची पूजा केली की अमर लोकात स्थान मिळतं, तसंच होतं.
न गङ्गासदृशं तीर्थं न देवः केशवात्परः। ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति एवमाह पितामहः
गंगेइतकं पवित्र तीर्थ नाही, केशवापेक्षा मोठा देव नाही आणि ब्राह्मणांपेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही; असं पितामहांनी सांगितलं आहे.
यत्र गङ्गा महाराज स देशस्तत्तपोकवनम्। सिद्धिक्षेत्रं च तज्ज्ञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम्
महाराज, जिथे गंगा वाहते, तो प्रदेश तपोवन म्हणून ओळखला जातो; गंगेच्या काठी असलेलं तेच सिद्धीचं क्षेत्र आहे.
इदं सत्यंद्विजातीनां साधूनामात्मनोपि च। सुहृदां च जपेत्कर्मे शिष्यस्यानुगतस्य च
हे द्विज, साधू, स्वतः, मित्र आणि शिष्य यांच्या कृतीसाठी सत्य आहे; हे जपावं.
इदं धन्यमिदं मेध्यमिदं स्वर्ग्यमिदं सुखम्। इदं पुण्यमिदं रम्यं पावनं धर्म्यमुत्तमम्
हे धन्य, हे पवित्र, हे स्वर्ग मिळवून देणारं, हे सुखदायक, हे पुण्य, हे रम्य, हे पावन आणि हे श्रेष्ठ धर्माचं आहे.
महर्षीणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम्। अधीत्यद्विजमध्ये च निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात्
हे महर्षींचं गुपित आहे, सर्व पापं दूर करणारं आहे; द्विजांच्या मध्ये हे शिकल्यावर माणूस निर्मळ होऊन स्वर्ग मिळवतो.
श्रीमत्स्वर्ग्यं तथा पुण्यं सपत्नशमनं शिवम्। मेधाजननमग्र्यं वै तीर्थवंशानुकीर्तनम्
हे तेजस्वी, स्वर्गीय, पुण्यदायक, शत्रूंचा नाश करणारे, मंगल आहे; हे बुद्धी वाढवणारं आणि तीर्थवंशाचं वर्णन आहे.
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात्। शूद्रो यथेप्सितान्कामान्ब्राह्मणः पारगः पठन्। महीं विजयते राजा वैश्यो धनमवाप्नुयात्
ज्याला मूल नाही त्याला मूल मिळतं, गरीबाला धन मिळतं; शूद्राला हवे ते सुख मिळतं, ब्राह्मण पठण करून पार होतो; राजा पृथ्वी जिंकतो, वैश्याला धन मिळतं.