शुक्लपक्षे यथा सोमो व्यवर्धत तथैव सः। ततः कतिपयाहस्तु जरत्कारुर्महायशाः
जसा शुक्ल पक्षात चंद्र वाढतो, तसा तो गर्भही वाढू लागला; काही दिवसांनी, तो महायशस्वी जरत्कारू झाला.
उत्सङ्गेऽस्याः शिरः कृत्वा सुष्वाप परिखिन्नवत्। तस्मिंश्च सुप्ते विप्रेन्द्रे सवितास्तमियाद्गिरिम्
तीच्या मांडीवर डोके ठेवून, जरत्कारू थकून झोपला; आणि त्या महर्षीच्या झोपेतच सूर्य पर्वतामागे मावळला.
अह्नः परिक्षये ब्रह्मंस्ततः साऽचिन्तयत्तदा। वासुकेर्भगिनी भीता धर्मलोपान्मनस्विनी
दिवस संपता संपता, वासुकीची बहीण धर्मभंग होईल या भीतीने चिंतेत पडली.
किं नु मे सुकृतं भूयाद्भर्तुरुत्थापनं न वा। दुःखशीलो हि धर्मात्मा कथं नास्यापराध्नुयाम्
माझ्या पतीला उठवावे का, की तसेच राहू द्यावे? तो दुःखी आणि धर्मनिष्ठ आहे—मी त्याच्याशी अन्याय कसा करु नये?
कोपो वा धर्मशीलस्य धर्मलोपोऽथवा पुनः। धर्मलोपो गरीयान्वै स्यादित्यत्राकरोन्मतिम्
धर्मशील माणसाला राग येईल, किंवा धर्मभंग होईल; पण धर्मभंग जास्त मोठा दोष आहे, असे तिने मनाशी ठरवले.
उत्थापयिष्ये यद्येनं ध्रुवं कोपं करिष्यति। धर्मलोपो भवेदस्य सन्ध्यातिक्रमणे ध्रुवम्
मी त्याला उठवले तर तो नक्कीच रागावेल; पण न उठवले तर संध्याकाळी धर्मकर्म चुकेल, हेही निश्चित आहे.
इति निश्चित्य मनसा जरत्कारुर्भुजंगमा। तमृषिं दीप्ततपसं शयानमनलोपमम्
अशा विचाराने, जरत्कारूची नागपत्नी त्या तेजस्वी, अग्नीप्रमाणे झोपलेल्या ऋषीकडे गेली.
उवाचेदं वचः श्लक्ष्णं ततो मधुरभाषिणी। उत्तिष्ठ त्वं महाभाग सूर्योऽस्तमुपगच्छति
मग ती मधुर आणि कोमल शब्दात म्हणाली, "उठा, भाग्यवान, सूर्य मावळत आहे."
सन्ध्यामुपास्स्व भगवन्नपः स्पृष्ट्वा यतव्रतः। प्रादुष्कृताग्निहोत्रोऽयं मुहूर्तो रम्यदारुणः
"भगवंत, पाणी स्पर्श करून, व्रतस्थ राहून संध्याकाळचे कर्म करा; हा सुंदर, लालसर काळ अग्निहोत्रासाठी योग्य आहे."
सन्ध्या प्रवर्तते चेयं पश्चिमायां दिशि प्रभो। एवमुक्तः स भगवाञ्जरत्कारुर्महातपाः
"पश्चिम दिशेला संध्याकाळ सुरू झाली आहे, प्रभो." असे तिने म्हटल्यावर, महातपस्वी जरत्कारू—
भार्यां प्रस्फुरमाणौष्ठ इदं वचनमब्रवीत्। अवमानः प्रयुक्तोऽयं त्वया मम भुजंगमे
त्याने ओठ थरथरत आपल्या पत्नीला म्हणाले, "नागकन्ये, तू माझा अपमान केला आहेस."
समीपे ते न वत्स्यामि गमिष्यामि यथागतम्। शक्तिरस्ति न वामोरु मयि सुप्ते विभावसोः
"मी तुझ्या जवळ राहणार नाही; जसा आलो, तसा निघून जाईन. तुझ्यात शक्ती नव्हती, सुंदर पायाच्या, की मी झोपलो असताना सूर्य मावळू नये."
अस्तं गन्तुं यथाकालमिति मे हृदि वर्तते। न चाप्यवमतस्येह वासो रोचेत कस्यचित्
"माझ्या मनात योग्य वेळी निघून जाण्याचा विचार आहे; आणि जिथे अपमान होतो, तिथे कोणालाही राहायला आवडत नाही."
किं पुनर्धर्मशीलस्य मम वा मद्विधस्य वा। एवमुक्ता जरत्कारुर्भर्त्रा हृदयकम्पनम्
"मग धर्मशील माणसासाठी, किंवा माझ्यासारख्यासाठी, काय राहिले?" असे पतीने म्हटल्यावर, जरत्कारूचे हृदय हादरले.
अब्रवीद्भगिनी तत्र वासुकेः सन्निवेशने। नावमानात्कृतवती तवाहं विप्रे बोधनम्
वसुकिच्या सभेत, त्याची बहीण म्हणाली, "ब्राह्मण, मी तुला अपमानाने नाही, तर जागं केलं."
धर्मलोपो न ते विप्र स्यादित्येतन्मया कृतम्। उवाच भार्यामित्युक्तो जरत्कारुर्महातपाः
"तुझ्या धर्मात काही त्रुटी राहू नये म्हणून मी असं केलं; आणि माझ्या पतीने सांगितल्याप्रमाणे मी तुला हे सांगितलं," असं ती म्हणाली.
ऋषिः कोपसमाविष्टस्त्यक्तुकामो भुजंगमाम्। न मे वागनृतं प्राह गमिष्येऽहं भुजंगमे
त्या ऋषीला राग आला आणि तो सर्पकन्येला सोडून जायचं ठरवू लागला. तो म्हणाला, "माझ्या शब्दात कधीच खोटं नसतं; मी आता तुला सोडून जाणार आहे, सर्पकन्ये."
समयो ह्येष मे पूर्वं त्वया सह मिथः कृतः। सुखमस्म्युषितो भद्रे ब्रूयास्त्वं भ्रातरं शुभे
"आपण आधी एकमेकांशी असं ठरवलं होतं, हे लक्षात ठेव. मी तुझ्याबरोबर आनंदाने राहिलो आहे. आता, शुभे, हे तुझ्या भावाला सांग," असं त्याने म्हटलं.
इतो मयि गते भीरु गतः स भगवानिति। त्वं चापि मयि निष्क्रान्ते न शोकं कर्तुमर्हसि
"मी इथून गेल्यावर, भीरू, त्याला सांग की मी निघून गेलो आहे. आणि मी निघून गेल्यावर, तू दुःख करू नकोस," असं त्याने सांगितलं.
इत्युक्ता साऽनवद्याङ्गी प्रत्युवाच मुनिं तदा। जरत्कारुं जरत्कारुश्चिन्ताशोकपरायणा
त्यावेळी त्या निष्पाप स्त्रीने, चिंता आणि दुःखाने भरलेल्या मनाने, ऋषी जरत्कारूला उत्तर दिलं.
बाष्पगद्गदया वाचा मुखेन परिशुष्यता। कृताञ्जलिर्वरारोहा पर्यश्रुनयना ततः
डोळ्यातून अश्रू वाहत होते, ओठ कोरडे पडले होते, हात जोडले होते आणि अश्रूंनी डोळे भरले होते—अशी ती सती स्त्री बोलली.
धैर्यमालम्ब्य वामोरूर्हृदयेन प्रवेपता। न मामर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम्
डाव्या मांडीला थरथर कापत असतानाही, धीर धरून ती म्हणाली, "धर्म जाणणाऱ्या, मी निरपराध आहे, मला सोडू नकोस."
धर्मे स्थितां स्थितो धर्मे सदा प्रियहिते रताम्। प्रदाने कारणं यच्च मम तुभ्यं द्विजोत्तम
"मी नेहमी धर्मात स्थिर राहिले आहे, तुझ्या प्रिय आणि हिताच्या गोष्टींमध्येच रमले आहे; आणि मला तुला का दिलं गेलं, हे कारणही—"
तदलब्धवतीं मन्दां किं मां वक्ष्यति वासुकिः। मातृशापाभिभूतानां ज्ञातीनां मम सत्तम
"जर मी हे साध्य करू शकले नाही, तर माझ्या नशिबाने आणि अपयशाने वसुकि माझ्याबद्दल काय म्हणेल? आईच्या शापाने त्रस्त असलेल्या माझ्या नातेवाईकांमध्ये, हे श्रेष्ठ पुरुषा?"
अपत्यमीप्सितं त्वत्तस्तच्च तावन्न दृश्यते। त्वत्तो ह्यपत्यलाभेन ज्ञातीनां मे शिवं भवेत्
"तुझ्याकडून मला हवं असलेलं अपत्य अजून झालेलं नाही; तुझ्याकडून अपत्य मिळालं, तर माझ्या नातेवाईकांचं कल्याण होईल."
संप्रयोगो भवेन्नायां मम मोघस्त्वया द्विज। ज्ञातीनां हितमिच्छन्ती भगवंस्त्वां प्रसादये
"हे ब्राह्मण, तुझ्याशी झालेला माझा हा संग व्यर्थ जाऊ नये; माझ्या नातेवाईकांच्या भल्यासाठी, प्रभो, मी तुला विनंती करते."
इममव्यक्तरूपं मे गर्भमाधाय सत्तम। कथं त्यक्त्वा महात्मा सन्गन्तुमिच्छस्यनागसम्
"माझ्या पोटी हे अस्पष्ट गर्भ ठेवून, हे श्रेष्ठ, तू मला सोडून सर्पांकडे जायचं कसं ठरवतोस, हे महात्मा?"
एवमुक्तस्तु स मुनिर्भार्यां वचनमब्रवीत्। यद्युक्तमनुरूपं च जरत्कारुं तपोधनः
असं ऐकून, तपस्वी ऋषीने आपल्या पत्नीला सांगितलं, "जर तुझे शब्द योग्य आणि समंजस असतील, जरत्कारू—"
अस्त्ययं सुभगे गर्भस्तव वैश्वानरोपमः। ऋषिः परमधर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः
"शुभे, तुझ्या पोटी खरोखरच अग्निसारखा तेजस्वी गर्भ आहे—तो ऋषी, परमधार्मिक, वेद आणि वेदांगांचा पारंगत आहे."
एवमुक्त्वा स धर्मात्मा जरत्कारुर्महानृषिः। उग्राय तपसे भूयो जगाम कृतनिश्चयः
असं सांगून, तो धर्मात्मा आणि महान ऋषी जरत्कारू, ठाम निश्चय करून, पुन्हा कठोर तपासाठी निघून गेला.