स हि श्रुत्वाऽक्षहृदयं समुपात्तं मया विभो। प्रहृष्टः पुरुषव्याघ्रो भविष्यति न संशयः
'मी मिळवलेले अक्षहृदयाचे ज्ञान ऐकल्यावर तो पुरुषसिंह नक्कीच आनंदी होईल, यात मला शंका नाही.'
भगवान्काम्यकात्पार्थे गते मे प्रपितामहे। पाण्डवाः किमकुर्वंस्ते तमृते सव्यसाचिनम्
भगवान, काम्यक वनातून पार्थ निघून गेल्यावर, माझे पितामह म्हणजे पांडवांनी सव्यसाचीजवळ नसताना काय केले?
स हि तेषां महेष्वासो गतिरासीदनीकजित्। आदित्यानां यथा विष्णुस्तथैव प्रतिभाति मे
कारण तो महान धनुर्धर त्यांच्या लढाईतील आधार होता; जसा आदित्यांमध्ये विष्णू तसा तो मला वाटतो.
तेनेन्द्रसमवीर्येण संग्रामेष्वनिवर्तिना। विनाभूता वने वीराः कथमासन्पितामहाः
इंद्रासारखी ताकद असलेला, युद्धात कधीही मागे न हटणारा तो निघून गेल्यावर, माझे पितामह म्हणजे ते वीर वनात कसे होते?
गते तु पाण्डवेतात काम्यकात्सव्यसाचिनि। बभूवुः कौरवेयास्ते दुःखशोकपरायणाः
सव्यसाची काम्यक वनातून निघून गेल्यावर, कौरव दुःख आणि शोकात मग्न झाले.
आक्षिप्तसूत्रा मणयश्छिन्नपक्षा इवाण्डजाः। अप्रीतमनसः सर्वे बभूवुरथ पाण्डवाः
तुटलेल्या दोऱ्याचे मणी किंवा कापलेल्या पंखांचे पक्षी जसे, तसे सर्व पांडव निरुत्साही आणि आनंदहीन झाले.
वनं तु तदभूत्तेन हीनमक्लिष्टकर्मणा। कुबेरेण यथाहीनं वनं चैत्ररथं तथा
त्याच्या अनुपस्थितीत, ज्याची कर्मे निष्कलंक होती, ते जंगल अगदी कुबेराने सोडलेल्या चित्ररथ वनासारखे उदास झाले.
तमृते ते नरव्याघ्राः पाण्डवा जनमेजय। मुदमप्राप्नुवन्तो वै काम्यके न्यवसंस्तदा
त्याच्याविना, हे जनमेजय, वाघासारखे पांडव काम्यक वनात राहत असताना आनंदी होऊ शकले नाहीत.
ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ताः शुद्धैर्वाणैर्महारथाः। निघ्नन्तो भरतश्रेष्ठ मेध्यान्बहुविधान्मृगान्
ब्राह्मणांसाठी प्रयत्न करणारे, शुद्ध व्रत पाळणारे ते महाबली वीर, हे भरतश्रेष्ठ, अनेक प्रकारचे शुद्ध प्राणी शिकार करत.
नित्यंहि पुरुषव्याघ्रा वन्याहारमरिंदमाः। प्रविसृत्य समाहृत्य ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन्
नेहमीच, शत्रूंना जिंकणारे, वाघासारखे ते पुरुष वनातील अन्न गोळा करून ब्राह्मणांना अर्पण करत.
एवं ते न्यवसंस्तत्रसोत्कणअठाः पुरुषर्षभाः। अहृष्टमनसः सर्वेगते राजन्धनंजये
अशीच, त्या पुरुषश्रेष्ठांनी धनंजय निघून गेल्यावर, तिथे राहात असताना, मनात ओढ आणि आनंदाविना दिवस घालवले.
अथ विप्रोषितं राजन्पाञ्चाली मध्यमं पतिम्। स्मरन्ती पाण्डवश्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत्
मग, राजन्, तिचा मधला पती दूर गेल्याचे आठवत, पांचालीने पांडवश्रेष्ठाचे स्मरण करत हे शब्द बोलले.
योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना। तमृते पाण्डवश्रेष्ठं वनं न प्रतिभाति मे
जो अर्जुनासारखा पराक्रमी आहे, दोन भुजा असलेला, अनेक भुजांमध्ये श्रेष्ठ, त्या पांडवश्रेष्ठाशिवाय हे जंगल मला आवडत नाही.
शून्यामिव प्रपश्यामि तत्रतत्र महीमिमाम्। बह्वाश्चर्यमिदं चापि वनं कुसुमितद्रुमम्
ही पृथ्वी मला जागोजागी ओसाड वाटते, आणि हे जंगल फुललेल्या झाडांनी व अनेक आश्चर्यांनी भरलेले असले तरी, ते मला तसेच भासते.
न तथा रमणीयं वै तमृते सव्यसाचिनम्। नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातङ्गगामिनम्
सव्यसाचीशिवाय, जो उन्मत्त हत्तीप्रमाणे चालतो आणि काळ्या मेघासारखा दिसतो, हे ठिकाण मला खरं आनंददायक वाटत नाही.
तमृते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं नातिभाति मे। यस्य वा धनुषो घोषः श्रूयते चाशनिस्वनः। न लभे शर्म वै राजन्स्मरन्ती सव्यसाचिनम्
पुण्डरीकाक्ष अर्जुनाशिवाय, काम्यक मला सुंदर वाटत नाही; त्याच्या धनुष्याचा वीजेसारखा आवाज ऐकू येत नाही. सव्यसाचीचे स्मरण करताना, राजन्, मला मनःशांती मिळत नाही.
तथा लालप्यमानां तां निशाम्य परवीरहा। भीमसेनो महाराज द्रौपदीमिदमब्रवीत्
ती अशा प्रकारे दुःख व्यक्त करत असताना, पराक्रमी भीमसेनाने, महाराज, द्रौपदीला हे शब्द सांगितले.
मनःप्रीतिकरं भद्रे यद्ब्रवीषि सुमध्यमे। तन्म प्रीणाति हृदयममृतप्राशनोपमम्
सुंदर कटी असलेल्या सुकन्ये, तू जे बोललीस ते माझ्या मनाला आनंद देणारे आहे, जणू अमृताचा स्वाद घेतल्यासारखे; तुझे शब्द माझ्या हृदयाला सुखावणारे आहेत.
यस्य दीर्घौ समौ पीनौ भुजौ परिघसन्निभौ। मौर्वीकृतकिणौ वृत्तौ खङ्गायुधधनुर्धरौ
ज्याच्या दोन लांब, मजबूत भुजा लोखंडी सळईसारख्या आहेत, धनुष्याच्या दोऱ्याने उमटलेल्या खुणांनी शोभलेले, गोलाकार, तलवार आणि धनुष्य हाताळण्यात कुशल—
निष्काङ्गदकृतापीडौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ। तमृते पुरुषव्याघ्रं नष्टसूर्यमिवाम्बरम्
ज्याच्या भुजांवर न कडे आहेत, न मुकुट, त्या भुजा जणू पाच फणांचा नाग; त्या पुरुषसिंहाविना आकाश सूर्याविना भासते.
यमाश्रित्य महाबाहुं पाञ्चालाः कुरवस्तथा। सुराणामपि यत्तानां पृतनासु न बिभ्यति
ज्याच्यावर आधार ठेवून, पाञ्चाळ आणि कुरू तसेच देवसुद्धा युद्धात शत्रूला घाबरत नाहीत, तो महाबली आहे.
यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वेमहात्मनः। मन्यामहे जितानाजौ परान्प्राप्तां च मेदिनीम्
त्या महात्म्याच्या भुजांवर विश्वास ठेवून, आम्ही सर्वजण युद्धात शत्रूंवर विजय मिळवला आणि पृथ्वी मिळवली असे मानतो.
तमृते फल्गुनं वीरं न लभे काम्यके धृतिम्। पश्यामि च दिशः सर्वास्तिमिरेणावृता इव
त्या पराक्रमी फाल्गुनाविना, मला काम्यकात धीर मिळत नाही; सर्व दिशांना काळोख पसरल्यासारखे वाटते.
ततोऽब्रवीत्साश्रुकण्ठो नकुलः पाण्डुनन्दनः। यस्मिन्दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति रणाजिरे। देवा अपि युधांश्रेष्ठं तमृतेका रतिर्वने
तेव्हा, अश्रूंनी गळा भरून, पांडुपुत्र नकुल म्हणाला: 'ज्याच्या दिव्य कृत्यांची देवसुद्धा युद्धात चर्चा करतात, त्याच्याविना मला या वनात काहीच आनंद वाटत नाही.'
उदीचीं चो दिशं गत्वा जित्वा युधि महाबलान्। गन्धर्वमुख्याञ्शतशो हर्याँल्लेबे महाद्युतिः
त्याने उत्तरेकडे जाऊन, युद्धात शेकडो बलाढ्य गंधर्वांच्या प्रमुखांना पराभूत केले आणि त्यांच्या तेजस्वी घोड्यांना जिंकून घेतले.
राज्ञे तित्तिरिकल्माषाञ्श्रीमतोऽनिलरंहसः। प्रादाद्भात्रे प्रियः प्रेम्णा राजसूये महाक्रतौ
राजसूय या मोठ्या यज्ञात, त्याने आपल्या मोठ्या भावाला, म्हणजे राजाला, वेगवान आणि सुंदर तित्तिरी व काळमाष जातीचे घोडे प्रेमाने दिले.
तमृतेभीमधन्वानं भीमादवरजं वने। कामये काम्यके वासं नेदानीममरोपमम्
भीमाचा लहान भाऊ, जो धनुर्धारी आहे, त्याच्याशिवाय मला आता काम्यक वनात राहायची इच्छा नाही, कारण तो अमरांमध्येही अद्वितीय आहे.
यो धनानिन कन्याश्च युधि हित्वा महाबलान्। `शतशो घातयित्वाऽरीन्पृतनामध्यगस्तदा'। आजहार पुरा राज्ञे राजसूये महाक्रतौ
ज्याने युद्धात धनवान आणि कन्यांना मागे ठेवून, शेकडो बलवान शत्रूंना ठार मारले आणि त्यांना राजसूय या मोठ्या यज्ञात राजासमोर आणले.
यः समेतान्मृधे जित्वायादवानमितद्युतिः। सुभद्रामाजहारैको वासुदेवस्य संमते
ज्याचा तेज अमर्याद आहे, ज्याने एकट्याने युद्धात सर्व यादवांना पराभूत केले आणि वासुदेवाच्या संमतीने सुभद्रेला घेऊन गेला.
येनार्धराज्यमाच्छिद्य द्रुपदस्य महात्मनः। आचार्यदक्षिणा दत्ता रणे द्रोणश्यभारत
ज्याने महात्मा द्रुपदाचे अर्धे राज्य जिंकून, रणांगणात द्रोणाला गुरुदक्षिणा दिली, हे भरतवंशीय.