प्रतिश्रुते तु नागेन भरिष्ये भगिनीमिति। जरत्कारुस्तदा वेश्म भुजगस्य जगाम ह
सर्पाने 'मी माझ्या बहिणीचे पालनपोषण करीन' असे वचन दिल्यावर, जरत्कारू तेव्हा सर्पाच्या घरी गेला.
तत्र मन्त्रविदां श्रेष्ठस्तपोवृद्धो महाव्रतः। जग्राह पाणिं धर्मात्मा विधिमन्त्रपुरस्कृतम्
तेथे मंत्र जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, तपाने वृद्ध, महान व्रती आणि धर्मात्मा असलेल्या त्याने, योग्य विधी आणि मंत्रांसह तिचा हात धरला.
ततो वासगृहं रम्यं पन्नगेन्द्रस्य संमतम्। जगाम भार्याम दाय स्तूयमानो महर्षिभिः
मग पत्नी मिळाल्यावर, तो वासुकीच्या संमतीने असलेल्या रम्य निवासस्थानी गेला आणि महर्षींच्या स्तुतीने गौरवला गेला.
शयनं तत्र संक्लृप्तं स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम्। तत्र भार्यासहायो वै जरत्कारुरुवास ह
तेथे सुंदर गादीने मांडलेले शय्यास्थान तयार केले होते; तिथे जरत्कारू आपल्या पत्नीसमवेत राहू लागला.
स तत्र समयं चक्रे भार्यया सह सत्तमः। विप्रियं मे न कर्तव्यं न च वाच्यं कदाचन
तेथे त्या उत्तम पुरुषाने आपल्या पत्नीशी एक करार केला: 'माझ्या मनाविरुद्ध काही करू नकोस, किंवा अशा शब्दांचा उच्चारही करू नकोस.'
त्यजेयं विप्रिये च त्वां कृते वासं च ते गृहे। एतद्गृहाण वचनं मया यत्समुदीरितम्
'तू काही अप्रिय केलेस किंवा असे बोललीस, तर मी तुला आणि तुझ्या घराला सोडून जाईन. मी जे सांगितले ते लक्षात ठेव.'
ततः परमसंविग्ना स्वसा नागपतेस्तदा। अतिदुःखान्विता वाक्यं तमुवाचैवमस्त्विति
तेव्हा नागराजाची बहीण फारच दुःखी झाली आणि दुःखाने भरलेली तिने म्हणाली, "तसेच होवो."
तथैव सा च भर्तारं दुःखशीलमुपचारत्। उपायैः श्वेतकाकीयैः प्रियकामा यशस्विनी
ती प्रसिद्ध स्त्री आपल्या दुःखी स्वभावाच्या पतीची काळजी प्रेमाने आणि नम्रतेने घेत होती, त्याला आनंदी ठेवण्यासाठी सर्व उपाय करत होती.
ऋतुकाले ततः स्नाता कदाचिद्वासुकेः स्वसा। भर्तारं वै यथान्यायमुपतस्थे महामुनिम्
योग्य वेळी, वासुकीची बहीण स्नान करून, एकदा आपल्या पती महर्षीकडे योग्य प्रकारे गेली.
तत्र तस्याः समभवद्गर्भो ज्वलनसन्निभः। अतीव तेजसा युक्तो वैश्वानरसमद्युतिः
तेव्हा तिच्या पोटी तेजस्वी, अग्नीप्रमाणे उजळणारे गर्भाचे रूप आले, ते वैश्वानराच्या तेजाने झळकत होते.
शुक्लपक्षे यथा सोमो व्यवर्धत तथैव सः। ततः कतिपयाहस्तु जरत्कारुर्महायशाः
जसा शुक्ल पक्षात चंद्र वाढतो, तसा तो गर्भही वाढू लागला; काही दिवसांनी, तो महायशस्वी जरत्कारू झाला.
उत्सङ्गेऽस्याः शिरः कृत्वा सुष्वाप परिखिन्नवत्। तस्मिंश्च सुप्ते विप्रेन्द्रे सवितास्तमियाद्गिरिम्
तीच्या मांडीवर डोके ठेवून, जरत्कारू थकून झोपला; आणि त्या महर्षीच्या झोपेतच सूर्य पर्वतामागे मावळला.
अह्नः परिक्षये ब्रह्मंस्ततः साऽचिन्तयत्तदा। वासुकेर्भगिनी भीता धर्मलोपान्मनस्विनी
दिवस संपता संपता, वासुकीची बहीण धर्मभंग होईल या भीतीने चिंतेत पडली.
किं नु मे सुकृतं भूयाद्भर्तुरुत्थापनं न वा। दुःखशीलो हि धर्मात्मा कथं नास्यापराध्नुयाम्
माझ्या पतीला उठवावे का, की तसेच राहू द्यावे? तो दुःखी आणि धर्मनिष्ठ आहे—मी त्याच्याशी अन्याय कसा करु नये?
कोपो वा धर्मशीलस्य धर्मलोपोऽथवा पुनः। धर्मलोपो गरीयान्वै स्यादित्यत्राकरोन्मतिम्
धर्मशील माणसाला राग येईल, किंवा धर्मभंग होईल; पण धर्मभंग जास्त मोठा दोष आहे, असे तिने मनाशी ठरवले.
उत्थापयिष्ये यद्येनं ध्रुवं कोपं करिष्यति। धर्मलोपो भवेदस्य सन्ध्यातिक्रमणे ध्रुवम्
मी त्याला उठवले तर तो नक्कीच रागावेल; पण न उठवले तर संध्याकाळी धर्मकर्म चुकेल, हेही निश्चित आहे.
इति निश्चित्य मनसा जरत्कारुर्भुजंगमा। तमृषिं दीप्ततपसं शयानमनलोपमम्
अशा विचाराने, जरत्कारूची नागपत्नी त्या तेजस्वी, अग्नीप्रमाणे झोपलेल्या ऋषीकडे गेली.
उवाचेदं वचः श्लक्ष्णं ततो मधुरभाषिणी। उत्तिष्ठ त्वं महाभाग सूर्योऽस्तमुपगच्छति
मग ती मधुर आणि कोमल शब्दात म्हणाली, "उठा, भाग्यवान, सूर्य मावळत आहे."
सन्ध्यामुपास्स्व भगवन्नपः स्पृष्ट्वा यतव्रतः। प्रादुष्कृताग्निहोत्रोऽयं मुहूर्तो रम्यदारुणः
"भगवंत, पाणी स्पर्श करून, व्रतस्थ राहून संध्याकाळचे कर्म करा; हा सुंदर, लालसर काळ अग्निहोत्रासाठी योग्य आहे."
सन्ध्या प्रवर्तते चेयं पश्चिमायां दिशि प्रभो। एवमुक्तः स भगवाञ्जरत्कारुर्महातपाः
"पश्चिम दिशेला संध्याकाळ सुरू झाली आहे, प्रभो." असे तिने म्हटल्यावर, महातपस्वी जरत्कारू—
भार्यां प्रस्फुरमाणौष्ठ इदं वचनमब्रवीत्। अवमानः प्रयुक्तोऽयं त्वया मम भुजंगमे
त्याने ओठ थरथरत आपल्या पत्नीला म्हणाले, "नागकन्ये, तू माझा अपमान केला आहेस."
समीपे ते न वत्स्यामि गमिष्यामि यथागतम्। शक्तिरस्ति न वामोरु मयि सुप्ते विभावसोः
"मी तुझ्या जवळ राहणार नाही; जसा आलो, तसा निघून जाईन. तुझ्यात शक्ती नव्हती, सुंदर पायाच्या, की मी झोपलो असताना सूर्य मावळू नये."
अस्तं गन्तुं यथाकालमिति मे हृदि वर्तते। न चाप्यवमतस्येह वासो रोचेत कस्यचित्
"माझ्या मनात योग्य वेळी निघून जाण्याचा विचार आहे; आणि जिथे अपमान होतो, तिथे कोणालाही राहायला आवडत नाही."
किं पुनर्धर्मशीलस्य मम वा मद्विधस्य वा। एवमुक्ता जरत्कारुर्भर्त्रा हृदयकम्पनम्
"मग धर्मशील माणसासाठी, किंवा माझ्यासारख्यासाठी, काय राहिले?" असे पतीने म्हटल्यावर, जरत्कारूचे हृदय हादरले.
अब्रवीद्भगिनी तत्र वासुकेः सन्निवेशने। नावमानात्कृतवती तवाहं विप्रे बोधनम्
वसुकिच्या सभेत, त्याची बहीण म्हणाली, "ब्राह्मण, मी तुला अपमानाने नाही, तर जागं केलं."
धर्मलोपो न ते विप्र स्यादित्येतन्मया कृतम्। उवाच भार्यामित्युक्तो जरत्कारुर्महातपाः
"तुझ्या धर्मात काही त्रुटी राहू नये म्हणून मी असं केलं; आणि माझ्या पतीने सांगितल्याप्रमाणे मी तुला हे सांगितलं," असं ती म्हणाली.
ऋषिः कोपसमाविष्टस्त्यक्तुकामो भुजंगमाम्। न मे वागनृतं प्राह गमिष्येऽहं भुजंगमे
त्या ऋषीला राग आला आणि तो सर्पकन्येला सोडून जायचं ठरवू लागला. तो म्हणाला, "माझ्या शब्दात कधीच खोटं नसतं; मी आता तुला सोडून जाणार आहे, सर्पकन्ये."
समयो ह्येष मे पूर्वं त्वया सह मिथः कृतः। सुखमस्म्युषितो भद्रे ब्रूयास्त्वं भ्रातरं शुभे
"आपण आधी एकमेकांशी असं ठरवलं होतं, हे लक्षात ठेव. मी तुझ्याबरोबर आनंदाने राहिलो आहे. आता, शुभे, हे तुझ्या भावाला सांग," असं त्याने म्हटलं.
इतो मयि गते भीरु गतः स भगवानिति। त्वं चापि मयि निष्क्रान्ते न शोकं कर्तुमर्हसि
"मी इथून गेल्यावर, भीरू, त्याला सांग की मी निघून गेलो आहे. आणि मी निघून गेल्यावर, तू दुःख करू नकोस," असं त्याने सांगितलं.
इत्युक्ता साऽनवद्याङ्गी प्रत्युवाच मुनिं तदा। जरत्कारुं जरत्कारुश्चिन्ताशोकपरायणा
त्यावेळी त्या निष्पाप स्त्रीने, चिंता आणि दुःखाने भरलेल्या मनाने, ऋषी जरत्कारूला उत्तर दिलं.