बृहदश्व गते पार्थमश्रौषीत्सव्यसाचिनम्। वर्तमनं तपस्युग्रे वायुभक्षं मनीषिणम्
बृहदश्व निघून गेल्यावर अर्जुनाने, प्रचंड तपश्चर्या करणाऱ्या आणि केवळ वायूवर जगणाऱ्या सव्यसाचीजविषयी ऐकले.
ब्राह्मणएभ्यस्तपस्विभ्यः संपतद्भ्यस्ततस्ततः। तीर्थशैलवनेभ्यश्च समेतेभ्यो दृढव्रतः
ब्राह्मण, तपस्वी, तसेच तीर्थक्षेत्रे, डोंगर आणि अरण्यांत जमलेल्या, दृढ व्रत धारण केलेल्या लोकांकडून त्याने त्याची माहिती मिळवली.
इतिपार्थो महाबाहुर्दुरापं तप आस्थितः। न तथा दृष्टपूर्वोऽन्यः कश्चिदुग्रतपा इति
म्हणून पार्थ, बलवान भुजांचा, अतिशय कठीण तपश्चर्या करू लागला; इतकी कठोर तपश्चर्या यापूर्वी कुणीही केली नव्हती.
यथा धनंजयः पार्थस्तपस्वी नियतव्रतः। मुनिरेकचरः श्रीमान्धर्मो विग्रहवानिव
धनंजय, पृथेचा पुत्र, आपले व्रत पाळून, एकटा ऋषी जसा तप करतो तसा, तेजस्वी आणि जणू धर्मानेच रूप घेतले आहे असा भासवत होता.
तं श्रुत्वा पाण्डवो राजंस्तप्यमानं महावने। अन्वशोचत कौन्तेयः प्रियं वै भ्रातरं जयम्
महावनात प्रिय भाऊ जय (अर्जुन) कठोर तपश्चर्या करत असल्याचे ऐकून, कुंतीपुत्र पांडव त्याच्या दुःखात बुडाला.
दह्यमानेन तु हृदा शरणार्थी महावने। ब्राह्मणान्विविधज्ञानान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः
दुःखाने होरपळणाऱ्या अंत:करणाने, महावनात आधार शोधत, युधिष्ठिराने विविध ज्ञान असलेल्या ब्राह्मणांना विचारणा केली.
प्रतिगृह्याक्षहृदयं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। आसीद्धृष्टमना राजन्भीमसेनादिभिर्युतः
आपल्या दुःखी मनाला दिलासा मिळाल्यावर, कुंतीपुत्र युधिष्ठिर भीमसेन आणि इतरांसोबत आनंदी मनाने बसला.
स्वभ्रातॄन्सहितान्पश्यन्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अपश्यन्नर्जुनं तत्रबभूवाश्रुपरिप्लुतः
सर्व भाऊ एकत्र पाहून, पण अर्जुन दिसत नसल्याने, कुंतीपुत्र युधिष्ठिराच्या डोळ्यांत अश्रू आले.
संतप्यमानः कौन्तेयो भीमसेनमुवाच ह। कदा द्रक्ष्यामि वै भीम पार्तमत्र तवानुजम्
दुःखाने व्याकुळ झालेला कुंतीपुत्र भीमसेनाला म्हणाला, 'भीमा, तुझा लहान भाऊ पार्थ इथे पुन्हा कधी दिसेल?'
मत्कृते हि कुरुश्रेष्ठ तष्यते परमं तपः। तस्याक्षहृदयज्ञानमाख्यास्यामि कदा न्बहम्
'माझ्यासाठी, हे कुरुकुळातील श्रेष्ठ, तो अत्यंत कठोर तपश्चर्या सहन करतो; मी शिकलेले अक्षहृदयाचे ज्ञान त्याला कधी सांगू शकेन?'
स हि श्रुत्वाऽक्षहृदयं समुपात्तं मया विभो। प्रहृष्टः पुरुषव्याघ्रो भविष्यति न संशयः
'मी मिळवलेले अक्षहृदयाचे ज्ञान ऐकल्यावर तो पुरुषसिंह नक्कीच आनंदी होईल, यात मला शंका नाही.'
भगवान्काम्यकात्पार्थे गते मे प्रपितामहे। पाण्डवाः किमकुर्वंस्ते तमृते सव्यसाचिनम्
भगवान, काम्यक वनातून पार्थ निघून गेल्यावर, माझे पितामह म्हणजे पांडवांनी सव्यसाचीजवळ नसताना काय केले?
स हि तेषां महेष्वासो गतिरासीदनीकजित्। आदित्यानां यथा विष्णुस्तथैव प्रतिभाति मे
कारण तो महान धनुर्धर त्यांच्या लढाईतील आधार होता; जसा आदित्यांमध्ये विष्णू तसा तो मला वाटतो.
तेनेन्द्रसमवीर्येण संग्रामेष्वनिवर्तिना। विनाभूता वने वीराः कथमासन्पितामहाः
इंद्रासारखी ताकद असलेला, युद्धात कधीही मागे न हटणारा तो निघून गेल्यावर, माझे पितामह म्हणजे ते वीर वनात कसे होते?
गते तु पाण्डवेतात काम्यकात्सव्यसाचिनि। बभूवुः कौरवेयास्ते दुःखशोकपरायणाः
सव्यसाची काम्यक वनातून निघून गेल्यावर, कौरव दुःख आणि शोकात मग्न झाले.
आक्षिप्तसूत्रा मणयश्छिन्नपक्षा इवाण्डजाः। अप्रीतमनसः सर्वे बभूवुरथ पाण्डवाः
तुटलेल्या दोऱ्याचे मणी किंवा कापलेल्या पंखांचे पक्षी जसे, तसे सर्व पांडव निरुत्साही आणि आनंदहीन झाले.
वनं तु तदभूत्तेन हीनमक्लिष्टकर्मणा। कुबेरेण यथाहीनं वनं चैत्ररथं तथा
त्याच्या अनुपस्थितीत, ज्याची कर्मे निष्कलंक होती, ते जंगल अगदी कुबेराने सोडलेल्या चित्ररथ वनासारखे उदास झाले.
तमृते ते नरव्याघ्राः पाण्डवा जनमेजय। मुदमप्राप्नुवन्तो वै काम्यके न्यवसंस्तदा
त्याच्याविना, हे जनमेजय, वाघासारखे पांडव काम्यक वनात राहत असताना आनंदी होऊ शकले नाहीत.
ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ताः शुद्धैर्वाणैर्महारथाः। निघ्नन्तो भरतश्रेष्ठ मेध्यान्बहुविधान्मृगान्
ब्राह्मणांसाठी प्रयत्न करणारे, शुद्ध व्रत पाळणारे ते महाबली वीर, हे भरतश्रेष्ठ, अनेक प्रकारचे शुद्ध प्राणी शिकार करत.
नित्यंहि पुरुषव्याघ्रा वन्याहारमरिंदमाः। प्रविसृत्य समाहृत्य ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन्
नेहमीच, शत्रूंना जिंकणारे, वाघासारखे ते पुरुष वनातील अन्न गोळा करून ब्राह्मणांना अर्पण करत.
एवं ते न्यवसंस्तत्रसोत्कणअठाः पुरुषर्षभाः। अहृष्टमनसः सर्वेगते राजन्धनंजये
अशीच, त्या पुरुषश्रेष्ठांनी धनंजय निघून गेल्यावर, तिथे राहात असताना, मनात ओढ आणि आनंदाविना दिवस घालवले.
अथ विप्रोषितं राजन्पाञ्चाली मध्यमं पतिम्। स्मरन्ती पाण्डवश्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत्
मग, राजन्, तिचा मधला पती दूर गेल्याचे आठवत, पांचालीने पांडवश्रेष्ठाचे स्मरण करत हे शब्द बोलले.
योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना। तमृते पाण्डवश्रेष्ठं वनं न प्रतिभाति मे
जो अर्जुनासारखा पराक्रमी आहे, दोन भुजा असलेला, अनेक भुजांमध्ये श्रेष्ठ, त्या पांडवश्रेष्ठाशिवाय हे जंगल मला आवडत नाही.
शून्यामिव प्रपश्यामि तत्रतत्र महीमिमाम्। बह्वाश्चर्यमिदं चापि वनं कुसुमितद्रुमम्
ही पृथ्वी मला जागोजागी ओसाड वाटते, आणि हे जंगल फुललेल्या झाडांनी व अनेक आश्चर्यांनी भरलेले असले तरी, ते मला तसेच भासते.
न तथा रमणीयं वै तमृते सव्यसाचिनम्। नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातङ्गगामिनम्
सव्यसाचीशिवाय, जो उन्मत्त हत्तीप्रमाणे चालतो आणि काळ्या मेघासारखा दिसतो, हे ठिकाण मला खरं आनंददायक वाटत नाही.
तमृते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं नातिभाति मे। यस्य वा धनुषो घोषः श्रूयते चाशनिस्वनः। न लभे शर्म वै राजन्स्मरन्ती सव्यसाचिनम्
पुण्डरीकाक्ष अर्जुनाशिवाय, काम्यक मला सुंदर वाटत नाही; त्याच्या धनुष्याचा वीजेसारखा आवाज ऐकू येत नाही. सव्यसाचीचे स्मरण करताना, राजन्, मला मनःशांती मिळत नाही.
तथा लालप्यमानां तां निशाम्य परवीरहा। भीमसेनो महाराज द्रौपदीमिदमब्रवीत्
ती अशा प्रकारे दुःख व्यक्त करत असताना, पराक्रमी भीमसेनाने, महाराज, द्रौपदीला हे शब्द सांगितले.
मनःप्रीतिकरं भद्रे यद्ब्रवीषि सुमध्यमे। तन्म प्रीणाति हृदयममृतप्राशनोपमम्
सुंदर कटी असलेल्या सुकन्ये, तू जे बोललीस ते माझ्या मनाला आनंद देणारे आहे, जणू अमृताचा स्वाद घेतल्यासारखे; तुझे शब्द माझ्या हृदयाला सुखावणारे आहेत.
यस्य दीर्घौ समौ पीनौ भुजौ परिघसन्निभौ। मौर्वीकृतकिणौ वृत्तौ खङ्गायुधधनुर्धरौ
ज्याच्या दोन लांब, मजबूत भुजा लोखंडी सळईसारख्या आहेत, धनुष्याच्या दोऱ्याने उमटलेल्या खुणांनी शोभलेले, गोलाकार, तलवार आणि धनुष्य हाताळण्यात कुशल—
निष्काङ्गदकृतापीडौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ। तमृते पुरुषव्याघ्रं नष्टसूर्यमिवाम्बरम्
ज्याच्या भुजांवर न कडे आहेत, न मुकुट, त्या भुजा जणू पाच फणांचा नाग; त्या पुरुषसिंहाविना आकाश सूर्याविना भासते.