कौन्तेयेनैवमुक्तस्तु बृहदश्वो महामुनिः'। ततोऽक्षहृदयं प्रादात्पाण्डवाय महात्मने। `लब्ध्वा च पाण्डवो राजा विशोकः समपद्यत
कौन्तेयाने असे सांगितल्यावर, महान ऋषी बृहदश्व यांनी पांडव युधिष्ठिराला अक्षहृदयाची विद्या दिली. ती विद्या मिळाल्यावर राजा युधिष्ठिराचा सारा दुःख दूर झाले.
पुनरेव तु वक्ष्यामि यस्त्वत्तो दुःखितो नृपः। तं शृणुष्व महाराज सर्वदुःखापनुत्तये
आता पुन्हा मी तुला एका राजाची गोष्ट सांगतो, जो तुझ्यामुळे दुःखी झाला होता. हे महराजा, सर्व दुःख दूर व्हावीत म्हणून ती ऐक.
इक्ष्वाकूणां कुले जातो महात्मा पृथिवीपतिः। त्रिशङ्कुरिति विख्यातोराजराजो महाद्युतिः
इक्ष्वाकू कुळात जन्मलेला, पृथ्वीचा अधिपती, त्रिशंकू नावाचा, तेजस्वी आणि महान आत्मा असा राजा होऊन गेला.
हरिश्चन्द्रस्ततो जज्ञे गुणरत्नाकरो नृपात्। ततो विशेषैर्विविधैर्यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः
त्याच्यापासून हरिश्चंद्र नावाचा, गुणांचा खजिना असलेला, श्रेष्ठ राजा जन्मला. त्याने विविध यज्ञ केले आणि विपुल दान दिले.
स तु लोके वरः पुंसां पुण्यश्लोको महायशाः। सत्यवादी मधुरवाक्सत्येन बहुभाषिता
तो पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, पुण्यश्लोक आणि मोठ्या कीर्तीचा झाला. तो नेहमी सत्य बोलणारा, मधुर वाणी असणारा आणि सत्यावर ठाम राहणारा होता.
तस्य भार्याऽभवद्भूमौ सौशील्यसमलंकृता। उशीनरस्य राजर्षेर्दुहिता पुण्यलक्षणा
त्याची पत्नी ही उत्तम स्वभावाची, सुसंस्कारित आणि पुण्यवान होती. ती उशीनर या राजर्षीची कन्या होती.
स्वयंवरे महाभागं वरयामास भामिनी। हरिश्चन्द्रं समेतानां राज्ञां मद्ये पतिं विभुम्
स्वयंवरात त्या तेजस्वी कन्येने, जमलेल्या सर्व राजांमध्ये हरिश्चंद्रालाच पती म्हणून निवडले.
तया सह महीपालः सत्यवत्या मनोज्ञया। रेमे च सुचिरं कालं राजा राज्यमवाप्य च
त्या मनोहर सत्यवतीसोबत राजा हरिश्चंद्राने राज्य मिळवून, दीर्घ काळ आनंदाने आयुष्य घालवले.
तस्यां देव्यां हरिश्चन्द्राज्जज्ञे राजीवलोचनः। पुत्रः पुण्यवतां श्रेष्ठो लोहिताश्व इति श्रुतः
त्या राणीपासून हरिश्चंद्राला कमळासारखी डोळे असलेला, पुण्यवानांमध्ये श्रेष्ठ असा पुत्र झाला, ज्याचे नाव रोहिताश्व होते.
देव्या पुत्रेण सहितः पुण्यश्लोको महायशाः। वसिष्ठयाज्यो नृपतिरीजे शुण्यैर्महाध्वरैः
त्या पुण्यश्लोक आणि कीर्तिवान राजाने, आपल्या पुत्रासह, वसिष्ठ ऋषींच्या मार्गदर्शनाखाली, मोठ्या यज्ञांसह विपुल दान दिले.
एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्रो दिवं गतः। पुरुहूतपुरीं रम्यामाजगामेन्द्रसेवया
याच काळात, विश्वामित्र स्वर्गात गेला आणि इंद्राच्या सेवेसाठी रम्य अशी पुरुहूताची नगरी गाठली.
उपस्थाने च संवृत्ते देवेन्द्रस्य महात्मनः। आजगाम वसिष्ठोऽपि वामदेवसहायवान्
महात्मा इंद्राच्या सभेत सर्वजण जमले असताना, वसिष्ठ ऋषीही वामदेवांसह तेथे आले.
उपस्थाने च संवृत्ते सुखासीने पुरंदरे। वर्ण्यमानेषु च तदा सत्यवादिषु राजसु
सभेत सर्वजण जमले असताना आणि पुरंदर म्हणजे इंद्र सुखाने बसला असताना, त्या वेळी सत्य बोलणाऱ्या राजांची स्तुती होत होती.
तस्यां संसदिसर्वस्माद्धरिश्चन्द्रोऽपि पप्रथे। यज्ञदानतपःशीलसत्यवाक्यदृझव्रतैः
त्या सभेत सर्वांच्या मध्ये हरिश्चंद्र यज्ञ, दान, तप, सत्य आणि दृढ व्रत यामुळे प्रसिद्ध झाला.
वसिष्ठः परमप्रीतः स्वयाज्यपरिकीर्तनात्। तथापि विश्वामित्रस्तं न सेहे सत्यभूषितम्
स्वतःच्या यजमानाची स्तुती ऐकून वसिष्ठ अतिशय आनंदित झाला. पण तरीही, सत्याने शोभलेला हरिश्चंद्र विश्वामित्राला सहन झाला नाही.
हरिश्चन्द्रं प्रति तदा विश्वामित्रवसिष्ठयोः। पणः कृतस्तदा पश्चाद्विश्वामित्रेण पार्थिवः
त्या वेळी हरिश्चंद्राच्या बाबतीत विश्वामित्र आणि वसिष्ठ यांच्यात पैज लागली. नंतर विश्वामित्राने त्या राजाची परीक्षा घेतली.
राज्याच्चापि सुखाच्चापि सहसा चावरोपितः। अवाप परमं दुःखं मरणादमनोहरम्
अचानक त्याला राज्य आणि सुखापासून वंचित करण्यात आले आणि मृत्यूपेक्षाही भयंकर असे अत्यंत दुःख त्याला भोगावे लागले.
तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो धर्मराजो युधिष्ठिरः। भ्रातृभिर्ब्राह्मणैश्चैव द्रौपद्या च समन्वितः। विस्मयं परमं गत्वा साधुसाध्वित्यभाषत
हे ऐकून धर्मराज युधिष्ठिर अत्यंत आनंदित झाला. आपल्या भावंडांसह, ब्राह्मण आणि द्रौपदी यांच्या सोबत, तो मोठ्या आश्चर्याने 'साधू! साधू!' असे म्हणाला.
ततो हरिश्चन्द्रकथां च सर्वे श्रुत्वा तु राजा मनुजेन्द्रकेतुः। विहाय शोकं विजहार भूयः स्मरन्हरिश्चन्द्रमनन्तकीर्तिम्
हरिश्चंद्राची गोष्ट ऐकल्यावर राजा मनुजेन्द्रकेतूने आपला दु:ख बाजूला ठेवला आणि हरिश्चंद्राची अखंड कीर्ती आठवून पुन्हा आनंदी झाला.
कथामेवं तथा कृत्वा हरिश्चन्द्रनलाश्रयाम्। आमन्त्र्य पाण्डवान्सर्वान्बृहदश्वो जगाम ह'। उक्त्वा चाशु सरोऽगच्छदुपस्प्रष्टुं महातपाः
हरिश्चंद्र आणि नल यांच्या कथांचा विस्ताराने उल्लेख करून, बृहदश्व पांडवांना निरोप देऊन निघून गेला; आणि तो महान तपस्वी लगेच तलावाकडे गेला, स्नान करण्यासाठी.
बृहदश्व गते पार्थमश्रौषीत्सव्यसाचिनम्। वर्तमनं तपस्युग्रे वायुभक्षं मनीषिणम्
बृहदश्व निघून गेल्यावर अर्जुनाने, प्रचंड तपश्चर्या करणाऱ्या आणि केवळ वायूवर जगणाऱ्या सव्यसाचीजविषयी ऐकले.
ब्राह्मणएभ्यस्तपस्विभ्यः संपतद्भ्यस्ततस्ततः। तीर्थशैलवनेभ्यश्च समेतेभ्यो दृढव्रतः
ब्राह्मण, तपस्वी, तसेच तीर्थक्षेत्रे, डोंगर आणि अरण्यांत जमलेल्या, दृढ व्रत धारण केलेल्या लोकांकडून त्याने त्याची माहिती मिळवली.
इतिपार्थो महाबाहुर्दुरापं तप आस्थितः। न तथा दृष्टपूर्वोऽन्यः कश्चिदुग्रतपा इति
म्हणून पार्थ, बलवान भुजांचा, अतिशय कठीण तपश्चर्या करू लागला; इतकी कठोर तपश्चर्या यापूर्वी कुणीही केली नव्हती.
यथा धनंजयः पार्थस्तपस्वी नियतव्रतः। मुनिरेकचरः श्रीमान्धर्मो विग्रहवानिव
धनंजय, पृथेचा पुत्र, आपले व्रत पाळून, एकटा ऋषी जसा तप करतो तसा, तेजस्वी आणि जणू धर्मानेच रूप घेतले आहे असा भासवत होता.
तं श्रुत्वा पाण्डवो राजंस्तप्यमानं महावने। अन्वशोचत कौन्तेयः प्रियं वै भ्रातरं जयम्
महावनात प्रिय भाऊ जय (अर्जुन) कठोर तपश्चर्या करत असल्याचे ऐकून, कुंतीपुत्र पांडव त्याच्या दुःखात बुडाला.
दह्यमानेन तु हृदा शरणार्थी महावने। ब्राह्मणान्विविधज्ञानान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः
दुःखाने होरपळणाऱ्या अंत:करणाने, महावनात आधार शोधत, युधिष्ठिराने विविध ज्ञान असलेल्या ब्राह्मणांना विचारणा केली.
प्रतिगृह्याक्षहृदयं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। आसीद्धृष्टमना राजन्भीमसेनादिभिर्युतः
आपल्या दुःखी मनाला दिलासा मिळाल्यावर, कुंतीपुत्र युधिष्ठिर भीमसेन आणि इतरांसोबत आनंदी मनाने बसला.
स्वभ्रातॄन्सहितान्पश्यन्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अपश्यन्नर्जुनं तत्रबभूवाश्रुपरिप्लुतः
सर्व भाऊ एकत्र पाहून, पण अर्जुन दिसत नसल्याने, कुंतीपुत्र युधिष्ठिराच्या डोळ्यांत अश्रू आले.
संतप्यमानः कौन्तेयो भीमसेनमुवाच ह। कदा द्रक्ष्यामि वै भीम पार्तमत्र तवानुजम्
दुःखाने व्याकुळ झालेला कुंतीपुत्र भीमसेनाला म्हणाला, 'भीमा, तुझा लहान भाऊ पार्थ इथे पुन्हा कधी दिसेल?'
मत्कृते हि कुरुश्रेष्ठ तष्यते परमं तपः। तस्याक्षहृदयज्ञानमाख्यास्यामि कदा न्बहम्
'माझ्यासाठी, हे कुरुकुळातील श्रेष्ठ, तो अत्यंत कठोर तपश्चर्या सहन करतो; मी शिकलेले अक्षहृदयाचे ज्ञान त्याला कधी सांगू शकेन?'