यस्य कन्याऽस्ति भूतस्य ये मयेह प्रकीर्तिताः। ते मे कन्यां प्रयच्छन्तु चरतः सर्वतोदिशम्
ज्यांच्याकडे कन्या आहे आणि ज्यांची मी येथे नावे घेतली आहेत, त्यांनी मला, जो सर्व दिशांना फिरतो आहे, आपली कन्या द्यावी.
मम कन्या सनाम्नी या भैक्ष्यवच्चोदिता भवेत्। भरेयं चैव यां नाहं तां मे कन्यां प्रयच्छत
माझ्या नावाने जी कन्या मला भीक म्हणून दिली जाईल आणि जी मी सांभाळू शकेन, तीच कन्या मला द्या.
ततस्ते पन्नगा ये वै जरत्कारौ समाहिताः। तामादाय प्रवृत्तिं ते वासुकेः प्रत्यवेदयन्
तेव्हा जरत्कारूला समर्पित असलेले जे सर्प होते, त्यांनी ती कन्या घेऊन वासुकीला ही गोष्ट सांगितली.
तेषां श्रुत्वा स नागेन्द्रस्तां कन्यां समलङ्कृताम्। प्रगृह्यारण्यमगमत्समीपं तस्य पन्नगः
हे ऐकून सर्पांचा राजा वासुकी त्या अलंकारांनी सजवलेल्या कन्येला घेऊन, त्या सर्पासह, अरण्यात गेला.
तत्र तां भैक्ष्यवत्कन्यां प्रादात्तस्मै महात्मने। नागेन्द्रो वासुकिर्ब्रह्मन्न स तां प्रत्यगृह्णत
तेथे सर्पांचा राजा वासुकीने ती कन्या, जणू काही भीक म्हणून, त्या महात्म्याला दिली; पण त्याने ती स्वीकारली नाही.
असनामेति वै मत्वा भरणे चाविचारिते। मोक्षभावे स्थितश्चापि मन्दीभूतः परिग्रहे
'ही मी सांभाळू शकणार नाही,' असे समजून आणि तिच्या पालनपोषणाचा विचार न करता, तसेच संन्यासाच्या भावनेत स्थिर राहून, त्याने ती स्वीकारण्याचा निश्चय सोडला.
ततो नाम स कन्यायाः पप्रच्छ भृगुनन्दन। वासुकिं भरणं चास्या न कुर्यामित्युवाच ह
तेव्हा भृगुवंशज, त्याने त्या कन्येचे नाव विचारले आणि वासुकीला सांगितले, 'मी हिचा पालनपोषण करणार नाही.'
वासुकिस्त्वब्रवीद्वाक्यं जरत्कारुमृषिं तदा। सनाम्नी तव कन्येयं स्वसा मे तपसान्विता
तेव्हा वासुकीने जरत्कारू ऋषींना सांगितले, 'ही कन्या, तुझ्याच नावाची, माझी बहीण आहे आणि ती तपस्विनी आहे.'
भरिष्यामि च ते भार्यां प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम। रक्षणं च करिष्येऽस्याः सर्वशक्त्या तपोधन। त्वदर्थं रक्ष्यते चैषा मया मुनिवरोत्तम
'मी तुझ्या पत्नीचे पालनपोषण करीन; तू तिला स्वीकार, श्रेष्ठ द्विजा. मी सर्व शक्तीने तिचे रक्षण करीन, हे तपोधन. तुझ्या साठी, हे श्रेष्ठ मुनी, मी हिचे रक्षण करीन.'
न भरिष्येऽहमेतां वै एष मे समयः कृतः। अप्रियं च न कर्तव्यं कृते चैनां त्यजाम्यहम्
'मी हिचा पालनपोषण करणार नाही; हाच माझा संकल्प आहे. काही अप्रिय घडू नये; तसे झाले तर मी तिला सोडून देईन.'
प्रतिश्रुते तु नागेन भरिष्ये भगिनीमिति। जरत्कारुस्तदा वेश्म भुजगस्य जगाम ह
सर्पाने 'मी माझ्या बहिणीचे पालनपोषण करीन' असे वचन दिल्यावर, जरत्कारू तेव्हा सर्पाच्या घरी गेला.
तत्र मन्त्रविदां श्रेष्ठस्तपोवृद्धो महाव्रतः। जग्राह पाणिं धर्मात्मा विधिमन्त्रपुरस्कृतम्
तेथे मंत्र जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, तपाने वृद्ध, महान व्रती आणि धर्मात्मा असलेल्या त्याने, योग्य विधी आणि मंत्रांसह तिचा हात धरला.
ततो वासगृहं रम्यं पन्नगेन्द्रस्य संमतम्। जगाम भार्याम दाय स्तूयमानो महर्षिभिः
मग पत्नी मिळाल्यावर, तो वासुकीच्या संमतीने असलेल्या रम्य निवासस्थानी गेला आणि महर्षींच्या स्तुतीने गौरवला गेला.
शयनं तत्र संक्लृप्तं स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम्। तत्र भार्यासहायो वै जरत्कारुरुवास ह
तेथे सुंदर गादीने मांडलेले शय्यास्थान तयार केले होते; तिथे जरत्कारू आपल्या पत्नीसमवेत राहू लागला.
स तत्र समयं चक्रे भार्यया सह सत्तमः। विप्रियं मे न कर्तव्यं न च वाच्यं कदाचन
तेथे त्या उत्तम पुरुषाने आपल्या पत्नीशी एक करार केला: 'माझ्या मनाविरुद्ध काही करू नकोस, किंवा अशा शब्दांचा उच्चारही करू नकोस.'
त्यजेयं विप्रिये च त्वां कृते वासं च ते गृहे। एतद्गृहाण वचनं मया यत्समुदीरितम्
'तू काही अप्रिय केलेस किंवा असे बोललीस, तर मी तुला आणि तुझ्या घराला सोडून जाईन. मी जे सांगितले ते लक्षात ठेव.'
ततः परमसंविग्ना स्वसा नागपतेस्तदा। अतिदुःखान्विता वाक्यं तमुवाचैवमस्त्विति
तेव्हा नागराजाची बहीण फारच दुःखी झाली आणि दुःखाने भरलेली तिने म्हणाली, "तसेच होवो."
तथैव सा च भर्तारं दुःखशीलमुपचारत्। उपायैः श्वेतकाकीयैः प्रियकामा यशस्विनी
ती प्रसिद्ध स्त्री आपल्या दुःखी स्वभावाच्या पतीची काळजी प्रेमाने आणि नम्रतेने घेत होती, त्याला आनंदी ठेवण्यासाठी सर्व उपाय करत होती.
ऋतुकाले ततः स्नाता कदाचिद्वासुकेः स्वसा। भर्तारं वै यथान्यायमुपतस्थे महामुनिम्
योग्य वेळी, वासुकीची बहीण स्नान करून, एकदा आपल्या पती महर्षीकडे योग्य प्रकारे गेली.
तत्र तस्याः समभवद्गर्भो ज्वलनसन्निभः। अतीव तेजसा युक्तो वैश्वानरसमद्युतिः
तेव्हा तिच्या पोटी तेजस्वी, अग्नीप्रमाणे उजळणारे गर्भाचे रूप आले, ते वैश्वानराच्या तेजाने झळकत होते.
शुक्लपक्षे यथा सोमो व्यवर्धत तथैव सः। ततः कतिपयाहस्तु जरत्कारुर्महायशाः
जसा शुक्ल पक्षात चंद्र वाढतो, तसा तो गर्भही वाढू लागला; काही दिवसांनी, तो महायशस्वी जरत्कारू झाला.
उत्सङ्गेऽस्याः शिरः कृत्वा सुष्वाप परिखिन्नवत्। तस्मिंश्च सुप्ते विप्रेन्द्रे सवितास्तमियाद्गिरिम्
तीच्या मांडीवर डोके ठेवून, जरत्कारू थकून झोपला; आणि त्या महर्षीच्या झोपेतच सूर्य पर्वतामागे मावळला.
अह्नः परिक्षये ब्रह्मंस्ततः साऽचिन्तयत्तदा। वासुकेर्भगिनी भीता धर्मलोपान्मनस्विनी
दिवस संपता संपता, वासुकीची बहीण धर्मभंग होईल या भीतीने चिंतेत पडली.
किं नु मे सुकृतं भूयाद्भर्तुरुत्थापनं न वा। दुःखशीलो हि धर्मात्मा कथं नास्यापराध्नुयाम्
माझ्या पतीला उठवावे का, की तसेच राहू द्यावे? तो दुःखी आणि धर्मनिष्ठ आहे—मी त्याच्याशी अन्याय कसा करु नये?
कोपो वा धर्मशीलस्य धर्मलोपोऽथवा पुनः। धर्मलोपो गरीयान्वै स्यादित्यत्राकरोन्मतिम्
धर्मशील माणसाला राग येईल, किंवा धर्मभंग होईल; पण धर्मभंग जास्त मोठा दोष आहे, असे तिने मनाशी ठरवले.
उत्थापयिष्ये यद्येनं ध्रुवं कोपं करिष्यति। धर्मलोपो भवेदस्य सन्ध्यातिक्रमणे ध्रुवम्
मी त्याला उठवले तर तो नक्कीच रागावेल; पण न उठवले तर संध्याकाळी धर्मकर्म चुकेल, हेही निश्चित आहे.
इति निश्चित्य मनसा जरत्कारुर्भुजंगमा। तमृषिं दीप्ततपसं शयानमनलोपमम्
अशा विचाराने, जरत्कारूची नागपत्नी त्या तेजस्वी, अग्नीप्रमाणे झोपलेल्या ऋषीकडे गेली.
उवाचेदं वचः श्लक्ष्णं ततो मधुरभाषिणी। उत्तिष्ठ त्वं महाभाग सूर्योऽस्तमुपगच्छति
मग ती मधुर आणि कोमल शब्दात म्हणाली, "उठा, भाग्यवान, सूर्य मावळत आहे."
सन्ध्यामुपास्स्व भगवन्नपः स्पृष्ट्वा यतव्रतः। प्रादुष्कृताग्निहोत्रोऽयं मुहूर्तो रम्यदारुणः
"भगवंत, पाणी स्पर्श करून, व्रतस्थ राहून संध्याकाळचे कर्म करा; हा सुंदर, लालसर काळ अग्निहोत्रासाठी योग्य आहे."
सन्ध्या प्रवर्तते चेयं पश्चिमायां दिशि प्रभो। एवमुक्तः स भगवाञ्जरत्कारुर्महातपाः
"पश्चिम दिशेला संध्याकाळ सुरू झाली आहे, प्रभो." असे तिने म्हटल्यावर, महातपस्वी जरत्कारू—