इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्य प्रियदर्शनौ। गतस्ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम्
इथेच नलाचे दोन सुंदर पुत्र ठेवून तो आपल्या इच्छेप्रमाणे निघून गेला; या निषधाला काहीच माहिती नाही.
न चान्यः पुरुषः कश्चिन्नलं वेत्ति यशस्विनि। गूढश्चरति लोकेऽस्मिन्नष्टरूपो महीपतिः
हे यशस्विनी, दुसरा कुणीही पुरुष नलाला ओळखत नाही; तो राजा या जगात लपून, आपली ओळख हरवून फिरतो आहे.
आत्मैव तु नलं वेद या चास्य तदनन्तरा। न हि वै स्वानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हिचित्
फक्त नल स्वतःला ओळखतो आणि त्याच्या अगदी जवळची ती स्त्री; कारण त्याच्या स्वतःच्या ओळखीच्या खुणा कधीच नलाचे नाव सांगत नाहीत.
योसावयोध्यां प्रथमं गतोसौ ब्राह्मणस्तदा। इमानि नारीवाक्यानि कथयानः पुनःपुनः
जो ब्राह्मण आधी अयोध्येला गेला होता, त्याने वारंवार एका स्त्रीचे हेच शब्द सांगितले:
क्वनु त्वं कितव च्छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम। उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय
अरे जुगारी, तू माझे वस्त्र अर्धे कापून कुठे निघून गेलास? माझ्यावर प्रेम करणारी, माझी प्रिय पत्नी जंगलात झोपलेली असताना तिला सोडून का गेलास?
सा वै यथा समादिष्टा तथाऽऽस्ते त्वत्प्रतीक्षिणी। दह्यमाना दिवारात्रौ वस्त्रार्धेनाभिसंवृता
ती तुझ्या सांगण्याप्रमाणे तुझी वाट पाहत आहे, दिवस-रात्र दुःखाने होरपळत आहे, आणि फक्त अर्ध्या वस्त्राने झाकलेली आहे.
तस्या रुदनत्याः सततं तेन दुःखेन पार्थिव। प्रसादं कुरु मे वीर प्रतिवाक्यं वदस्व च
ती नेहमी रडत राहते, त्या दुःखात, राजन, तिने तुझ्याकडे कृपा मागितली आहे, वीर, आणि तिला उत्तर द्यावे असे सांगितले आहे.
तस्यास्तत्प्रियमाख्यानं प्रवदस्व महामते। तदेव वाक्यं वैदर्भी श्रोतुमिच्छन्त्यनिन्दिता
हे बुद्धिमान, तिला प्रिय असलेला तो संदेश तिला सांग; कारण वैदर्भी, निष्कलंक स्त्री, तेच तुझे बोल ऐकायला इच्छिते.
एतच्छ्रुत्वा प्रतिवचस्तस्य दत्तं त्वया किल। यत्पुरा तत्पुनस्त्वत्तो वैदर्भी श्रोतुमिच्छति
हे ऐकून, तू तिला एकदा उत्तर दिले होते; आता पुन्हा वैदेही तेच उत्तर तुझ्याकडून ऐकू इच्छिते.
एवमुक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन। हृदयं व्यथितं चासीदश्रुपूर्णे च लोचने
केशिनीचे हे शब्द ऐकून, कुरुवंशीय, नलाचे हृदय दुःखाने भरून आले आणि त्याच्या डोळ्यांत अश्रू आले.
स निग्राह्यात्मनो दुःखं दह्यमानो महीपतिः। बाष्पसंदिग्धया वाचा पुनरेवेदमब्रवीत्
तो राजा दुःखाने होरपळत असतानाही स्वतःला आवरला आणि अश्रूंनी भरलेल्या आवाजात पुन्हा बोलू लागला:
वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः। आत्मानमात्मना सत्यो जितः स्वर्गो न संशयः
अडचण आली तरी कुलीन स्त्रिया आपल्या चारित्र्याच्या बळावर स्वतःचे रक्षण करतात; खरेच, असे वागल्याने स्वर्ग मिळतो, यात शंका नाही.
रहिता भर्तृभिश्चापि न क्रुध्यन्ति कदाचन। प्राणांश्चारित्रकवचान्धारयन्ति वरस्त्रियः
पतीपासून दूर असतानाही श्रेष्ठ स्त्रिया कधीच रागावत नाहीत; चारित्र्याच्या कवचाने स्वतःचे प्राण जपतात.
विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च। यत्सा तेन परित्यक्ता तत्रन क्रोद्धुमर्हति
जी स्त्री संकटात सापडलेल्या, भरकटलेल्या आणि सुख हरवलेल्या माणसाने सोडली, तिने त्यावर रागावू नये.
प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हतवाससः। आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति
फक्त जगण्यासाठी धडपडणारा, पक्ष्यांनी वस्त्र नेलेला, दुःखाने होरपळणारा जो होता, त्यावर श्यामा रागावू नये.
सत्कृताऽसत्कृता वाऽपि पतिं दृष्ट्वा तथाविधम्। राज्यभ्रष्टं श्रिया हीनं क्षिधितं व्यसनाप्लुतम्
सन्मान मिळो वा अपमान, आपल्या पतीला असे राज्यहरवलेले, संपत्तीपासून वंचित, भुकेलेले, संकटांनी भरलेले पाहून —
एवं ब्रुवाणस्तद्वाक्यं नलः परमदुर्मनाः। न बाष्पमशकत्सोढुं प्ररुरोद च भारत
अशा प्रकारे बोलताना नल फार दुःखी झाला, त्याला अश्रू आवरता आले नाहीत आणि तो रडू लागला, हे भारत.
ततः सा केशिनी गत्वा दमयन्त्यै न्यवेदयत्। तत्सर्वं कथितं चैव विकारं तस्य चैव तम्
नंतर केशिनीने जाऊन दामयंतिला हे सर्व सांगितले, काय बोलले गेले आणि नलाची अवस्था कशी आहे तेही सांगितले.
केशिन्यास्तद्वचः श्रुत्वा दमयन्ती विशांपते। शङ्कमाना नलं तं वै केशिनीमिदमब्रवीत्
केशिनीचे ते शब्द ऐकून, दमयंतीला संशय आला की बाहीक म्हणजेच नल असावा. म्हणून तिने केशिनीला असे सांगितले.
गच्छ केशिनि भूयस्त्वं परीक्षां कुरु बाहुके। अब्रुवाणा समीपस्था चरितान्यस्य लक्षय
केशिनी, तू पुन्हा जाऊन बाहीकाची परीक्षा घे. त्याच्याजवळ असताना काही न बोलता त्याचे वागणे नीट पाहा.
यदा च किंचित्कुर्यात्स कारणं तत्र भामिनि। तत्रसंचेष्टमानस्य संलक्षेथा विचेष्टितम्
तो काही करत असेल तर, सुंदर केशिनी, त्याचे कारण लक्षात घे आणि त्या वेळी तो कसा वागतो हे नीट निरख.
न चास्य प्रतिबन्धेन देयोऽग्निरपि केशिनि। याचते न जलं देयं सकृच्चात्वरमाणया। एतत्सर्वं समीक्ष्यत्वं चरितं मे निवेदय
केशिनी, तो अगदी मागितला तरी त्याला अग्नी देऊ नकोस, आणि पाणी मागितले तरी लगेच देऊ नकोस. हे सगळे नीट पाहून मला सांग.
निमित्तं यत्त्वया दृष्टं बाहुके दैवमानुषम्। यच्चान्यदपि पश्येथास्तच्चाख्येयं त्वया मम
बाहीकात तुला जे काही दैवी किंवा मानवी चिन्ह दिसेल, किंवा अजून काही वेगळे दिसेल, ते सर्व मला सांग.
दमयन्त्यैवमुक्ता सा जगामाथ च केशिनी। निशाम्याथ हयज्ञस्य लिङ्गानि पुनरागमत्
दमयंतीने असे सांगितल्यावर केशिनी गेली आणि घोड्यांच्या यज्ञाची चिन्हे पाहून परत आली.
सा तत्सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्यै न्यवेदयत्। निमित्तं यत्तया दृष्टं बाहुके दिव्यमानुषम्
तिने बाहीकात जे काही दैवी आणि मानवी चिन्ह पाहिले, ते सगळे घडल्याप्रमाणे दमयंतीला सांगितले.
दृढं शुच्यपदानोसौ न मया मानुषः क्वचित्। दृष्टपूर्वः श्रुतो वाऽपि दमयन्ति तथाविधः
तो नेहमीच शुद्ध आणि निष्ठावान वागतो; दमयंती, असा मनुष्य मी कधीच पाहिला नाही किंवा ऐकला नाही.
ह्रस्वमासाद्य तु द्वारं नासौ विनमते क्वचित्। तं तु दृष्ट्वा यथासङ्गमुत्सर्पति यथासुखम्। संकटेऽप्यस्य सुमहद्विवरं जायतेऽधिकम्
तो अरुंद दाराजवळ आला तरी कधी वाकत नाही; पण सहजपणे आत जातो आणि अगदी कमी जागेतही त्याच्यासाठी मोठी जागा होते.
ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयमनेकशः। ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयमनेकशः। प्रेषितं तत्रराज्ञा तु मांसं बहु च पाशवम्
ऋतुपर्णासाठी वारंवार भरपूर जेवण तयार केले जाते; राजाच्या आज्ञेने तिथे पुष्कळ मांसही पाठवले जाते.
तस्य प्रक्षालनार्थाय कुम्भास्तत्रोपकल्पिताः। ते तेनावेक्षिताः कुम्भाः पूर्णा एवाभवंस्ततः
हात धुण्यासाठी तिथे पाण्याचे मडके ठेवलेले असतात; आणि तो त्यांच्याकडे पाहताच ती मडकी लगेच भरून जातात.
ततः प्रक्षालनं कृत्वा समधिश्रित्य बाहुकः। तृणमुष्टिं समादाय सवितुस्तं समादधत्
मग बाहीकाने हात धुऊन, मन एकाग्र करून, गवताचा एक मूठ घेऊन तो सवितृला अर्पण केला.