ब्रूयाश्चैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा। प्रतिवाक्यं च सुश्रोणि बुद्ध्येथास्त्वमनिन्दिते
'तू त्याच्याशी बोलून झाल्यावर पर्णावरचं वाक्य त्याला सांग आणि त्याचं उत्तर नीट ऐक, हे सुंदर नितंब असलेल्या, निष्कलंक स्त्री.'
एवं समाहिता गत्वा दूती बाहुकमब्रवीत्। दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्थाऽनव्वैक्षत
असं ठरवून ती दासी बाहीकाजवळ गेली आणि त्याच्याशी बोलली. त्या वेळी कल्याणी दमयंती महालातून सर्व पाहत होती.
स्वागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते ब्रवीम्यहम्। दमयन्त्या वचः साधु निबोध पुरुषर्षभ
'तुमचं स्वागत आहे, हे श्रेष्ठ पुरुषा; मी तुमचं कुशल विचारते. दमयंतीचं वचन नीट ऐका, हे पुरुषसिंहा.'
कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थमिह चागताः। तत्त्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुमिच्छति
'तुम्ही केव्हा निघालात आणि इथे कशासाठी आलात? खरी माहिती सांगा, कारण विदर्भकन्येला ते जाणून घ्यायचं आहे.'
श्रुतः स्वयंवरो राज्ञा कोसलेन महात्मना। द्वितीयो दमयन्त्या वै भविता श्व इति द्विजात्
'महात्मा कोसलराजाचा स्वयंवर जाहीर झाला आहे; उद्या दमयंतीचा दुसरा स्वयंवर होणार आहे, हे द्विजा.'
श्रुत्वैतत्प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः। हयैर्वातजवैर्मुख्यैरहमस्य च सारथिः
'हे ऐकून राजा वाऱ्यासारख्या वेगवान, शंभर योजन चालणाऱ्या घोड्यांवर निघाला आणि मी त्याचा सारथी आहे.'
अथ योसौ तृतीयो वः स कुतः कस्य वा पुनः। त्वं च कस्य कथं चेदंत्वयि कर्म समाहितम्
'आणि तुमच्याबरोबर असलेला तिसरा पुरुष कोण आहे, तो कुणाचा आहे? आणि तुम्ही कुणाचे, हे काम तुमच्याकडे कसं आलं?'
पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वार्ष्णेय इति विश्रतः। स नले विद्रुते भद्रेभागस्वरिमुपस्थितः
'पुण्यश्लोकाचा सारथी वृष्णि म्हणून प्रसिद्ध आहे; नल पळून गेल्यावर तो भागस्वामीकडे गेला.'
अहमप्यश्वकुशलः सूतत्वे च प्रतिष्ठितः। ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम्
'मीही घोड्यांमध्ये कुशल आहे, सारथ्य करण्यात प्रसिद्ध आहे आणि ऋतुपर्णाने मला स्वतःच रथ चालवण्यासाठी आणि स्वयंपाकासाठी निवडलं.'
अथ जानाति वार्ष्णेयः क्वनु राजा नलो गतः। कथं च त्वयि वा तेन कथितं स्यात्तु बाहुक
'मग वृष्णिला माहित आहे का की नलराज कुठे गेला? आणि त्याने कधी याबद्दल तुमच्याशी काही बोललं का, बाहीका?'
इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्य प्रियदर्शनौ। गतस्ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम्
इथेच नलाचे दोन सुंदर पुत्र ठेवून तो आपल्या इच्छेप्रमाणे निघून गेला; या निषधाला काहीच माहिती नाही.
न चान्यः पुरुषः कश्चिन्नलं वेत्ति यशस्विनि। गूढश्चरति लोकेऽस्मिन्नष्टरूपो महीपतिः
हे यशस्विनी, दुसरा कुणीही पुरुष नलाला ओळखत नाही; तो राजा या जगात लपून, आपली ओळख हरवून फिरतो आहे.
आत्मैव तु नलं वेद या चास्य तदनन्तरा। न हि वै स्वानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हिचित्
फक्त नल स्वतःला ओळखतो आणि त्याच्या अगदी जवळची ती स्त्री; कारण त्याच्या स्वतःच्या ओळखीच्या खुणा कधीच नलाचे नाव सांगत नाहीत.
योसावयोध्यां प्रथमं गतोसौ ब्राह्मणस्तदा। इमानि नारीवाक्यानि कथयानः पुनःपुनः
जो ब्राह्मण आधी अयोध्येला गेला होता, त्याने वारंवार एका स्त्रीचे हेच शब्द सांगितले:
क्वनु त्वं कितव च्छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम। उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय
अरे जुगारी, तू माझे वस्त्र अर्धे कापून कुठे निघून गेलास? माझ्यावर प्रेम करणारी, माझी प्रिय पत्नी जंगलात झोपलेली असताना तिला सोडून का गेलास?
सा वै यथा समादिष्टा तथाऽऽस्ते त्वत्प्रतीक्षिणी। दह्यमाना दिवारात्रौ वस्त्रार्धेनाभिसंवृता
ती तुझ्या सांगण्याप्रमाणे तुझी वाट पाहत आहे, दिवस-रात्र दुःखाने होरपळत आहे, आणि फक्त अर्ध्या वस्त्राने झाकलेली आहे.
तस्या रुदनत्याः सततं तेन दुःखेन पार्थिव। प्रसादं कुरु मे वीर प्रतिवाक्यं वदस्व च
ती नेहमी रडत राहते, त्या दुःखात, राजन, तिने तुझ्याकडे कृपा मागितली आहे, वीर, आणि तिला उत्तर द्यावे असे सांगितले आहे.
तस्यास्तत्प्रियमाख्यानं प्रवदस्व महामते। तदेव वाक्यं वैदर्भी श्रोतुमिच्छन्त्यनिन्दिता
हे बुद्धिमान, तिला प्रिय असलेला तो संदेश तिला सांग; कारण वैदर्भी, निष्कलंक स्त्री, तेच तुझे बोल ऐकायला इच्छिते.
एतच्छ्रुत्वा प्रतिवचस्तस्य दत्तं त्वया किल। यत्पुरा तत्पुनस्त्वत्तो वैदर्भी श्रोतुमिच्छति
हे ऐकून, तू तिला एकदा उत्तर दिले होते; आता पुन्हा वैदेही तेच उत्तर तुझ्याकडून ऐकू इच्छिते.
एवमुक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन। हृदयं व्यथितं चासीदश्रुपूर्णे च लोचने
केशिनीचे हे शब्द ऐकून, कुरुवंशीय, नलाचे हृदय दुःखाने भरून आले आणि त्याच्या डोळ्यांत अश्रू आले.
स निग्राह्यात्मनो दुःखं दह्यमानो महीपतिः। बाष्पसंदिग्धया वाचा पुनरेवेदमब्रवीत्
तो राजा दुःखाने होरपळत असतानाही स्वतःला आवरला आणि अश्रूंनी भरलेल्या आवाजात पुन्हा बोलू लागला:
वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः। आत्मानमात्मना सत्यो जितः स्वर्गो न संशयः
अडचण आली तरी कुलीन स्त्रिया आपल्या चारित्र्याच्या बळावर स्वतःचे रक्षण करतात; खरेच, असे वागल्याने स्वर्ग मिळतो, यात शंका नाही.
रहिता भर्तृभिश्चापि न क्रुध्यन्ति कदाचन। प्राणांश्चारित्रकवचान्धारयन्ति वरस्त्रियः
पतीपासून दूर असतानाही श्रेष्ठ स्त्रिया कधीच रागावत नाहीत; चारित्र्याच्या कवचाने स्वतःचे प्राण जपतात.
विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च। यत्सा तेन परित्यक्ता तत्रन क्रोद्धुमर्हति
जी स्त्री संकटात सापडलेल्या, भरकटलेल्या आणि सुख हरवलेल्या माणसाने सोडली, तिने त्यावर रागावू नये.
प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हतवाससः। आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति
फक्त जगण्यासाठी धडपडणारा, पक्ष्यांनी वस्त्र नेलेला, दुःखाने होरपळणारा जो होता, त्यावर श्यामा रागावू नये.
सत्कृताऽसत्कृता वाऽपि पतिं दृष्ट्वा तथाविधम्। राज्यभ्रष्टं श्रिया हीनं क्षिधितं व्यसनाप्लुतम्
सन्मान मिळो वा अपमान, आपल्या पतीला असे राज्यहरवलेले, संपत्तीपासून वंचित, भुकेलेले, संकटांनी भरलेले पाहून —
एवं ब्रुवाणस्तद्वाक्यं नलः परमदुर्मनाः। न बाष्पमशकत्सोढुं प्ररुरोद च भारत
अशा प्रकारे बोलताना नल फार दुःखी झाला, त्याला अश्रू आवरता आले नाहीत आणि तो रडू लागला, हे भारत.
ततः सा केशिनी गत्वा दमयन्त्यै न्यवेदयत्। तत्सर्वं कथितं चैव विकारं तस्य चैव तम्
नंतर केशिनीने जाऊन दामयंतिला हे सर्व सांगितले, काय बोलले गेले आणि नलाची अवस्था कशी आहे तेही सांगितले.
केशिन्यास्तद्वचः श्रुत्वा दमयन्ती विशांपते। शङ्कमाना नलं तं वै केशिनीमिदमब्रवीत्
केशिनीचे ते शब्द ऐकून, दमयंतीला संशय आला की बाहीक म्हणजेच नल असावा. म्हणून तिने केशिनीला असे सांगितले.
गच्छ केशिनि भूयस्त्वं परीक्षां कुरु बाहुके। अब्रुवाणा समीपस्था चरितान्यस्य लक्षय
केशिनी, तू पुन्हा जाऊन बाहीकाची परीक्षा घे. त्याच्याजवळ असताना काही न बोलता त्याचे वागणे नीट पाहा.